ید یک ماده معدنی ضروری برای بدن انسان است، به این معنی که بدن به طور طبیعی آن را تولید نمیکند و باید از طریق رژیم غذایی یا مکملها تأمین شود. کمبود ید زمانی رخ میدهد که فرد مقدار بسیار کمی از این ماده حیاتی را دریافت کند. این ماده معدنی برای عملکرد صحیح غده تیروئید کاملاً ضروری است¹.
ید به طور طبیعی در آب دریا و خاک وجود دارد و غذاهایی مانند جلبک دریایی، غذاهای دریایی و تخم مرغ منابع بسیار غنی از آن محسوب میشوند. مقادیر کمتری از ید نیز در برخی محصولات لبنی و نان یافت میشود². اختلالات ناشی از کمبود ید (IDD) شرایط جدی هستند که میتوانند به طیف وسیعی از علائم شناختی و فیزیکی منجر شوند. این اختلالات در ایالات متحده به دلیل افزودن معمول ید به نمک خوراکی نادر هستند، اما در سراسر جهان، بهویژه در مناطقی که خاک آنها فقیر از ید است، شایع میباشند. برخی افراد مانند نوزادان، زنان باردار و افرادی که رژیم غذایی وگان دارند، در معرض خطر بیشتری برای کمبود ید قرار دارند³.
علائم رایج کمبود ید در بزرگسالان
غده تیروئید، که یک غده کوچک به شکل پروانه در گردن است، حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد از ید بدن را در خود نگه میدارد. افرادی که دچار کمبود ید هستند، نمیتوانند به اندازه کافی هورمونهای تیروئیدی تولید کنند که برای فرآیندهای حیاتی بدن لازم است⁴. هورمونهای تیروئید به عملکرد کارآمد ارگانهایی مانند کبد، کلیهها و مغز کمک میکنند. کمبود این هورمونها میتواند منجر به طیف گستردهای از علائم فیزیکی شود. کمکاری تیروئید و گواتر دو پیامد جدی و شناختهشده کمبود ید هستند. کمبود ید همچنین میتواند عوارض جدی در دوران بارداری ایجاد کند.
۱. کمکاری تیروئید (هیپوتیروئیدیسم)
تیروئید از ید برای ساخت دو هورمون اصلی، یعنی تیروکسین (T4) و ترییودوتیرونین (T3)، استفاده میکند. این هورمونها در چندین فرآیند حیاتی بدن، از جمله سوختوساز، ضربان قلب، رشد و باروری نقش کلیدی دارند⁵. اگر بدن به اندازه کافی ید مصرف نکند، تیروئید در نهایت تولید این هورمونها را متوقف میکند. این وضعیت به عنوان هیپوتیروئیدیسم یا کمکاری تیروئید شناخته میشود.
علائم کمکاری تیروئید عبارتند از⁵:
- برادیکاردی (کندی ضربان قلب)
- یبوست مزمن
- افسردگی روحی
- خستگی مفرط
- ریزش مو
- پوست خشک، پوسته پوسته یا پفکرده
- حساسیت به سرما
- کندی در گفتار
- افزایش وزن غیرقابل توجیه
۲. گواتر (بزرگ شدن تیروئید)
کمکاری تیروئید اغلب به ایجاد گواتر منجر میشود که به معنای بزرگ شدن غده تیروئید است. از آنجایی که تیروئید برای تولید هورمونها به ید نیاز دارد، در صورت کمبود ید، متورم میشود تا بتواند مقدار بیشتری از این ماده معدنی را جذب کند⁶. گواتر معمولاً شایعترین نتیجه کمبود ید و اغلب اولین علامت قابل مشاهده آن است. این حالت میتواند در افراد در هر سنی رخ دهد.
علائم گواتر عبارتند از⁶،⁷:
- سرفه مداوم
- دشواری در بلع
- تنگی نفس (دیسپنه)
- احساس فشار در ناحیه گردن
- درد در منطقه تیروئید
- احساس خفگی، به ویژه هنگام دراز کشیدن
افرادی که گواتر دارند ممکن است به ندولهای تیروئیدی نیز مبتلا شوند، که تودههای غیرطبیعی از سلولهای تیروئید هستند. در موارد بسیار نادر، این ندولها میتوانند تبدیل به سرطان تیروئید شوند⁸.
۳. تغییرات در چرخه قاعدگی و کاهش باروری
کمکاری تیروئید میتواند بر چرخه قاعدگی فرد تأثیر بگذارد. به عنوان مثال، میتواند طول چرخه را تغییر داده و میزان خونریزی را افزایش دهد⁹. این اختلالات میتواند بر باروری نیز تأثیرگذار باشد. کمبود ید میتواند در هر دو جنس باعث کاهش باروری شود؛ مثلاً میتواند کیفیت اسپرم و تعداد آن را کاهش دهد¹⁰،¹¹،¹².
۴. عوارض بارداری
کمبود ید میتواند عوارض جدی برای فرد باردار و جنین در حال رشد ایجاد کند. این کمبود ممکن است خطر زایمان زودرس (قبل از هفته ۳۶ بارداری)، مردهزایی و سقط جنین خودبهخودی را افزایش دهد⁶،¹³. جنینها و نوزادان برای رشد مناسب به مقادیر مشخصی از ید در رحم و شیر مادر نیاز دارند. افراد باردار باید حدود ۵۰ درصد بیشتر ید مصرف کنند (توصیه فعلی حداقل ۱۵۰ میکروگرم در روز است) تا ید کافی برای جنین و نوزاد فراهم شود. با وجود این، تنها حدود نیمی از ویتامینهای دوران بارداری حاوی ید هستند. نوزادان ید مورد نیاز خود را از شیر مادر دریافت میکنند، اما این امر تنها در صورتی میسر است که فرد شیرده در طول دوره شیردهی، ید کافی مصرف کند³.
۵. اختلال شناختی
کمبود ید علت اصلی قابل پیشگیری اختلال شناختی در سراسر جهان است، که شامل آسیب مغزی و کاهش قابل توجه ضریب هوشی (IQ) میشود⁴. تخمین زده میشود که حدود ۵۰ میلیون نفر در سراسر جهان به آسیب مغزی مرتبط با کمبود ید مبتلا هستند¹⁴. کمبود ید معمولاً باعث ایجاد مشکلاتی در فرآیند تفکر میشود. علائم این کمبود ممکن است مشابه علائم زوال عقل یا آلزایمر باشند، به ویژه در سالمندان. به عنوان مثال، کمکاری تیروئید میتواند باعث فراموشی و گیجی در این افراد شود⁵.
علائم رایج کمبود ید در کودکان
علائم کمبود ید در بزرگسالان میتواند ریشه در علائمی داشته باشد که در دوران کودکی تجربه کردهاند؛ از جمله اختلال شناختی و کمکاری تیروئید.
اختلال شناختی
کمبود ید میتواند منجر به کُندی در رشد جنینها و نوزادان شده و طیفی از اختلالات را به همراه داشته باشد⁶. این کمبود یکی از شایعترین علل قابل پیشگیری ناتوانیهای ذهنی در کودکان است¹³. حتی کمبود خفیف ید در دوران بارداری نیز ممکن است بر رشد مغزی جنین تأثیر بگذارد و علائمی مانند هوش کمتر از حد متوسط ایجاد کند³.
کمکاری تیروئید در کودکان
کمبود شدید ید میتواند در رشد سیستم عصبی و مغز کودک تداخل ایجاد کند. این امر ممکن است منجر به کمکاری تیروئید مادرزادی (کمکاری تیروئید در هنگام تولد) و همچنین عوارضی مانند آسیب دائمی مغز، ناتوانی ذهنی و توقف رشد شود³،⁶،¹⁵.
کرتینیسم شدیدترین پیامد کمبود ید در کودکان است¹³. این وضعیت علاوه بر عوارض ذکر شده، با مشکلات شدید گفتاری و شنوایی، همراه با ضعف یا فلج عضلانی مشخص میشود¹⁵.
علائم شدید کمبود ید
کمبود ید و کمکاری تیروئید ناشی از آن، کاملاً قابل درمان هستند. با این حال، در صورت عدم درمان، کمکاری تیروئید میتواند به عوارض جدی مانند نارسایی قلبی یا کمخونی منجر شود. کمخونی وضعیتی است که در آن تعداد گلبولهای قرمز یا هموگلوبین (پروتئینی که به انتقال اکسیژن از ریهها کمک میکند) کاهش مییابد⁵.
در نهایت، کمکاری تیروئید میتواند به کُما میکزدما پیشرفت کند. در این کُما که تهدیدکننده زندگی است، تنفس فرد و جریان خون به مغز کند میشود. همچنین ممکن است فرد دچار تشنج شود⁵.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
معمولاً اولین علامت کمبود ید، بروز گواتر است. اگر متوجه تورم در گردن خود یا هر علامت دیگری شدید که میتواند نشاندهنده کمبود ید باشد، سریعاً به پزشک مراجعه کنید. از آنجایی که علائم کمبود ید ممکن است گسترده و با علائم سایر بیماریها همپوشانی داشته باشد، انجام آزمایش خون برای بررسی کمکاری تیروئید بسیار مهم است¹⁶.
اگر کمبود ید شما خفیف تا متوسط باشد، پزشک ممکن است توصیه کند مصرف غذاهای حاوی گواتروژن را کاهش دهید. گواتروژنها موادی هستند که توانایی بدن برای تولید هورمونهای تیروئید را کاهش میدهند. این مواد در سبزیجات چلیپایی مانند کلم بروکلی و کلم بروکسل و همچنین در غذاهای مبتنی بر سویا یافت میشوند³. اگر باردار هستید یا به کمبود ید مشکوک هستید، ممکن است به مصرف مکملهای ید فکر کنید. با این حال، مصرف بیش از حد ید نیز میتواند منجر به التهاب تیروئید یا حتی سرطان تیروئید شود. ید همچنین ممکن است با برخی داروها تداخل داشته باشد، بنابراین همیشه قبل از مصرف هر مکمل جدیدی با پزشک خود مشورت کنید تا ایمنترین دوز و نوع مکمل برای وضعیت شما مشخص شود³.
سؤالات متداول (FAQ)
چه کسانی بیشتر در معرض خطر ابتلا به کمبود ید قرار دارند؟
برخی از گروهها به دلیل نیاز بیشتر یا محدودیتهای غذایی، در معرض خطر بیشتری قرار دارند. این گروهها شامل زنان باردار و شیرده (به دلیل نیاز جنین و نوزاد)، نوزادان و افرادی که رژیم غذایی وگان یا محدود دارند، هستند. در این افراد، تأمین ید کافی از طریق رژیم غذایی روزانه دشوار است³.
آیا مصرف نمک یددار به تنهایی برای جلوگیری از کمبود ید کافی است؟
در مناطقی که نمک به طور معمول با ید غنیسازی میشود، کمبود ید در جمعیت عمومی نادر است. با این حال، اگر فردی از نمکهای غیر یددار استفاده کند یا مصرف نمک خود را به شدت محدود کند، ممکن است کافی نباشد. برای افرادی که رژیم غذایی محدود دارند (مانند وگانها)، جلبک دریایی و غذاهای دریایی منابع مطمئنتری هستند.
چرا کمبود ید باعث بزرگ شدن غده تیروئید یا گواتر میشود؟
غده تیروئید برای تولید هورمونهای خود به ید وابسته است. وقتی بدن دچار کمبود ید میشود، تیروئید سختتر کار کرده و سعی میکند با جذب بیشتر ید موجود در خون، کمبود را جبران کند. این تلاش بیش از حد منجر به بزرگ شدن غیرطبیعی غده شده که به آن گواتر میگویند⁶.
آیا مصرف مکملهای ید در دوران بارداری ایمن است؟
افراد باردار به دلیل حمایت از رشد مغزی جنین، به ید بیشتری نیاز دارند و دستورالعملها مصرف مکمل ید را توصیه میکنند. با این حال، مصرف مکملها باید همیشه تحت نظارت پزشک انجام شود، زیرا دوز بیش از حد میتواند برای تیروئید مضر باشد و ممکن است با برخی داروها تداخل ایجاد کند³.
تأثیر کمبود ید بر سلامت روان چیست؟
کمبود ید به دلیل ایجاد کمکاری تیروئید میتواند بر سلامت روان تأثیر بگذارد. این وضعیت اغلب با علائمی شبیه افسردگی و اختلالات فکری و شناختی، از جمله فراموشی و گیجی، همراه است⁵. این تأثیرات بر مغز، به ویژه در سالمندان، ممکن است با علائم زوال عقل اشتباه گرفته شود.
- Eastman CJ, Zimmermann MB. The iodine deficiency disorders. In: Feingold KR, Anawalt B, Blackman MR, et al., eds. Endotext. MDText.com, Inc.; 2000.
- National Institutes of Health. Iodine.
- National Institutes of Health. Iodine fact sheet for consumers.
- Kapil U. Health consequences of iodine deficiency. Sultan Qaboos Univ Med J. 2007;7(3):267-272.
- Merck Manual: Professional Version. Hypothyroidism.
- Merck Manual: Professional Version. Iodine deficiency.
- MedlinePlus. Simple goiter.
- American Thyroid Association. Thyroid nodules.
- Urmi SJ, Begum SR, Fariduddin M, et al. Hypothyroidism and its effect on menstrual pattern and fertility. Mymensingh Med J. 2015;24(4):765-769.
- Sun Y, Chen C, Liu GG, et al. The association between iodine intake and semen quality among fertile men in China. BMC Public Health. 2020;20(1):461. doi:10.1186/s12889-020-08547-2
- Partal-Lorente AB, Maldonado-Ezequiel V, Martinez-Navarro L, et al. Iodine is associated to semen quality in men who undergo consultations for infertility. Reprod Toxicol. 2017;73:1-7. doi:10.1016/j.reprotox.2017.07.020
- Hatch-McChesney A, Lieberman HR. Iodine and iodine deficiency: A comprehensive review of a re-emerging issue. Nutrients. 2022;14(17):3474. doi:10.3390/nu14173474
- American Thyroid Association. Iodine deficiency.
- World Health Organization. Nutrition: Effects of iodine deficiency.
- Toloza FJK, Motahari H, Maraka S. Consequences of severe iodine deficiency in pregnancy: Evidence in humans. Front Endocrinol. 2020;11. doi:10.3389/fendo.2020.00409
- American Thyroid Association. Hypothyroidism (underactive).
- https://www.health.com/iodine-deficiency-symptoms-7565717
دکتر روشن ضمیر هستم، متخصص تغذیه و رژیم درمانی (PhD). اگر از رژیمهای تکراری نتیجه نگرفتهاید، فقط یک دوره با من داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانهدار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیامرسانها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
