واکنش‌های آلرژیک در نوزادان؛ علائم، درمان و زمان مراجعه فوری

پوست و سیستم ایمنی نوزادان هنوز در حال تکامل است و به همین دلیل برخی واکنش‌های پوستی یا حساسیتی ممکن است در این سن بیشتر دیده شوند. این واکنش‌ها می‌توانند از تحریک پوستی خفیف تا واکنش‌های شدید و تهدیدکننده زندگی متغیر باشند.

شناخت علائم و تشخیص زمان مناسب برای مراجعه به پزشک اهمیت زیادی دارد؛ به‌خصوص در مورد واکنش‌های غذایی که در موارد نادر می‌توانند به آنافیلاکسی منجر شوند.

شایع‌ترین انواع واکنش‌های آلرژیک در نوزادان

اگزما

اگزما یکی از مشکلات پوستی شایع دوران کودکی است و تا ۲۵ درصد کودکان را درگیر می‌کند. حدود ۶۰ درصد موارد نیز علائم خود را پیش از یک‌سالگی نشان می‌دهند.

خشکی و خارش پوست از مهم‌ترین علائم اگزما هستند و ضایعات معمولاً روی صورت، سر، آرنج‌ها یا زانوها دیده می‌شوند.

عوامل مختلفی می‌توانند باعث تشدید علائم شوند، از جمله:

• بعضی پارچه‌ها
• مواد شوینده
• خشکی پوست
• گردوغبار
• گرما
• بیماری‌ها
• شوره و ذرات پوست حیوانات
• گرده گیاهان
• تعریق

مرطوب نگه داشتن منظم پوست و استفاده از شوینده‌های ملایم و بدون عطر می‌تواند به کنترل عودها کمک کند. در صورت نیاز، پزشک ممکن است درمان‌های موضعی مانند کورتیکواستروئیدها را تجویز کند.

کهیر پاپولار

کهیر پاپولار نوعی واکنش پوستی به گزش حشرات است که به‌ویژه در کودکان خردسال دیده می‌شود. ضایعات معمولاً به شکل برجستگی‌های قرمز و خارش‌دار ظاهر می‌شوند و در صورت خاراندن ممکن است تاول بزنند یا جای زخم ایجاد کنند.

لباس مناسب برای پوشاندن پوست و استفاده از دافع حشرات مناسب سن کودک می‌تواند احتمال گزش را کاهش دهد. در صورت بروز ضایعات، پزشک ممکن است درمان موضعی یا آنتی‌هیستامین مناسب سن را توصیه کند.

اگر منشأ گزش‌ها در محیط خانه باشد، شناسایی و برطرف کردن آن نیز اهمیت دارد.

کهیر

کهیر به شکل برجستگی‌های برجسته و خارش‌دار روی پوست ظاهر می‌شود. ممکن است فقط یک یا دو ضایعه وجود داشته باشد یا تعداد زیادی از آنها به‌صورت پراکنده یا خوشه‌ای ایجاد شوند.

محرک‌های مختلفی می‌توانند باعث کهیر شوند، از جمله:

• بعضی غذاها
• داروها
• گزش حشرات
• مواد موجود در محیط
• محصولات بهداشتی مانند شامپو یا لوسیون

کهیر به‌تنهایی همیشه به معنی یک واکنش شدید نیست، اما اگر پایدار باشد یا همراه با علائم دیگری مانند تورم صورت، استفراغ یا مشکلات تنفسی ایجاد شود، باید احتمال یک واکنش جدی‌تر را در نظر گرفت.

آلرژی غذایی در نوزادان

آلرژی غذایی و به‌ویژه واکنش به پروتئین‌های شیر گاو از مشکلات مهم دوران شیرخوارگی است. حدود ۳ درصد نوزادان ممکن است به پروتئین شیر گاو حساسیت داشته باشند؛ پروتئینی که در بسیاری از شیرخشک‌های معمولی وجود دارد.

حتی نوزادانی که منحصراً با شیر مادر تغذیه می‌شوند نیز ممکن است در شرایط خاص پس از مواجهه با پروتئین‌های غذایی موجود در رژیم مادر، علائم نشان دهند.

علائم احتمالی آلرژی غذایی در نوزاد عبارت‌اند از:

• درد شکم
• گریه یا بی‌قراری
• یبوست
• سرفه
• اسهال
• تشدید اگزما
• گرفتگی بینی
• تهوع
• عطسه
• استفراغ
• آبریزش یا تحریک چشم
• خس‌خس سینه

در صورت تأیید حساسیت به پروتئین شیر گاو، پزشک ممکن است شیرخشک‌های مخصوص، از جمله انواع بر پایه اسیدهای آمینه، را توصیه کند.

هنگام شروع غذای کمکی نیز معرفی غذاها با ترکیبات مشخص می‌تواند شناسایی واکنش‌های احتمالی را آسان‌تر کند. با این حال، درباره فاصله زمانی مناسب میان معرفی غذاهای جدید بهتر است از توصیه متخصص اطفال پیروی شود.

واکنش‌های غذایی شدید و آنافیلاکسی نیازمند درمان فوری هستند و اپی‌نفرین داروی اصلی در چنین شرایطی است.

آلرژی‌های فصلی و محیطی

آلرژی‌های فصلی معمولاً در واکنش به موادی مانند گرده گیاهان، گرده درختان و کپک‌ها ایجاد می‌شوند.

علائم احتمالی عبارت‌اند از:

• عطسه
• آبریزش بینی
• گرفتگی بینی
• خارش چشم یا گلو
• سرفه

اگر علائم در دوره‌هایی از سال که میزان گرده یا کپک در محیط بیشتر است تشدید شوند، ارتباط با آلرژن‌های فصلی محتمل‌تر می‌شود.

آلرژن‌های داخل خانه نیز می‌توانند باعث علائم شوند. گردوغبار، کپک و قارچ، سوسک‌ها و برخی مواد شوینده یا محصولات معطر از جمله عوامل احتمالی هستند.

تماس با حیوانات خانگی نیز ممکن است در بعضی نوزادان باعث واکنش‌هایی مانند عطسه، کهیر یا خس‌خس شود. شوره، بزاق و ادرار حیوانات می‌توانند حاوی آلرژن باشند.

چه زمانی واکنش آلرژیک یک اورژانس است؟

آنافیلاکسی یک واکنش آلرژیک شدید و تهدیدکننده زندگی است. در نوزادان، نخستین علائم ممکن است بسیار ظریف باشند و همیشه به شکل واضحی مانند تنگی نفس شروع نشوند.

در صورت بروز علائم زیر باید فوراً با اورژانس تماس گرفت یا کودک را به مرکز اورژانس رساند:

• تغییر ناگهانی و غیرعادی رفتار
• مشکل در تنفس، تنفس سریع، خس‌خس یا باز و بسته شدن شدید پره‌های بینی
• تغییر رنگ پوست
• گریه غیرعادی، شدید یا گرفتگی صدا
• کهیر گسترده
• حرکات غیرعادی زبان یا بیرون آوردن مکرر زبان
• بی‌حالی یا کاهش سطح هوشیاری
• ضعف کنترل سر
• درد شکم
• بثورات پوستی ناگهانی و شدید
• تورم صورت یا لب‌ها
• استفراغ

در صورت شک به آنافیلاکسی، نباید منتظر ماند تا همه علائم ظاهر شوند. واکنش شدید می‌تواند به‌سرعت پیشرفت کند.

ثبت علائم چه کمکی می‌کند؟

اگر تصور می‌کنید نوزاد به یک ماده غذایی یا عامل محیطی واکنش نشان می‌دهد، ثبت منظم علائم می‌تواند اطلاعات ارزشمندی برای پزشک فراهم کند.

می‌توانید موارد زیر را یادداشت کنید:

• چه غذایی مصرف شده است؟
• چه زمانی علائم شروع شده‌اند؟
• دقیقاً چه علائمی ایجاد شده است؟
• شدت علائم چقدر بوده است؟
• چه زمانی علائم بهتر یا بدتر شده‌اند؟
• آیا کودک هم‌زمان در معرض حیوان، گردوغبار، مواد شوینده یا عامل دیگری قرار گرفته است؟

عکس گرفتن از ضایعات پوستی در زمان بروز آنها نیز می‌تواند برای ارزیابی پزشکی مفید باشد.

برای واکنش‌های خفیف چه کارهایی می‌توان انجام داد؟

اگر واکنش خفیف پوستی باشد، قطع تماس با عامل محرک معمولاً اولین اقدام است. برای کاهش ناراحتی پوستی می‌توان از روش‌های ساده زیر استفاده کرد:

• کمپرس خنک روی نواحی تحریک‌شده
• استفاده از وازلین روی قسمت‌های خشک یا تحریک‌شده، مانند اطراف دهان
• حمام با آب ولرم، حداکثر حدود ۱۰ دقیقه
• مرطوب کردن پوست دو بار در روز

برای گرفتگی بینی نیز ممکن است استفاده از قطره یا اسپری سالین مناسب نوزاد و تخلیه ملایم ترشحات بینی کمک‌کننده باشد.

استفاده از داروهای ضدحساسیت یا سایر داروها در نوزادان باید با توجه به سن و شرایط کودک و طبق توصیه پزشک انجام شود.

درمان پزشکی آلرژی در نوزادان

همه داروهای ضدحساسیتی که برای بزرگسالان یا کودکان بزرگ‌تر قابل استفاده هستند، برای نوزادان مناسب نیستند.

در صورت نیاز، پزشک ممکن است برخی آنتی‌هیستامین‌های مناسب سن، مانند ستیریزین، را تجویز کند. برای بیماری‌های پوستی مانند اگزما یا کهیر پاپولار نیز ممکن است درمان‌های موضعی، از جمله کورتیکواستروئیدها، مورد استفاده قرار گیرند.

انتخاب دارو، مقدار مصرف و مدت درمان باید متناسب با سن و وضعیت نوزاد باشد و نباید صرفاً بر اساس دارویی که برای فرد دیگری تجویز شده است انجام شود.

چگونه احتمال واکنش‌های آلرژیک را کاهش دهیم؟

در بسیاری از موارد، مهم‌ترین اقدام شناسایی و کاهش تماس با عامل محرک است. اقدامات زیر می‌توانند به کاهش مواجهه با برخی محرک‌ها کمک کنند:

• استفاده از شوینده‌های بدون عطر و ملایم برای پوست نوزاد
• خشک کردن کامل پوست پس از حمام
• مرطوب نگه داشتن منظم پوست
• شست‌وشوی مرتب لباس و ملحفه‌های نوزاد
• تمیز کردن قفس و محل نگهداری حیوانات خانگی
• جمع کردن خرده‌های غذا و باقی‌مانده مواد غذایی
• انتخاب لباس‌های راحت و غیرچسبان
• جلوگیری از تجمع رطوبت و کپک در محیط خانه
• اجتناب از قرار گرفتن نوزاد در معرض دود سیگار
• کاهش گردوغبار و عوامل تجمع‌دهنده آن در اتاق نوزاد
• استفاده از روکش مناسب برای بالش و محل خواب
• جاروبرقی کشیدن منظم محیط
• شست‌وشوی مرتب ملحفه‌ها با آب گرم

اگر عامل غذایی مشخصی باعث واکنش شده باشد، حذف آن از رژیم غذایی کودک باید با نظر پزشک انجام شود. در مورد نوزاد شیرخوار نیز اگر احتمال ارتباط با رژیم مادر مطرح باشد، تغییر رژیم مادر بهتر است تحت نظر پزشک یا متخصص تغذیه انجام شود تا از حذف‌های غیرضروری و کمبودهای تغذیه‌ای جلوگیری شود.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

هر علامت مداوم یا تکرارشونده‌ای که احتمال آلرژی را مطرح می‌کند، از عطسه و سرفه گرفته تا بثورات پوستی، ارزش بررسی پزشکی دارد؛ به‌خصوص اگر علت آن مشخص نباشد یا علائم پس از مواجهه با یک ماده خاص تکرار شوند.

پزشک اطفال می‌تواند بر اساس شرح حال و علائم، درباره نیاز به ارزیابی بیشتر تصمیم بگیرد و در صورت لزوم کودک را به متخصص آلرژی و ایمنی‌شناسی ارجاع دهد.

جمع‌بندی

واکنش‌های آلرژیک در نوزادان می‌توانند از خشکی و اگزمای پوستی تا آلرژی غذایی، کهیر و واکنش‌های شدید متغیر باشند. مهم‌ترین نکته، تشخیص تفاوت میان یک واکنش خفیف و علائم هشدار آنافیلاکسی است.

مرطوب نگه داشتن پوست، کاهش تماس با محرک‌های شناخته‌شده، ثبت دقیق علائم و پرهیز از مصرف خودسرانه دارو می‌تواند به مدیریت بهتر آلرژی کمک کند. در مقابل، بروز تورم صورت یا لب‌ها، تغییر رنگ پوست، استفراغ همراه با سایر علائم یا هرگونه مشکل تنفسی نیازمند ارزیابی فوری اورژانسی است.