هنگام راهرفتن، چرخش مختصر پا به سمت داخل حرکتی طبیعی است که به توزیع وزن بدن و جذب نیروهای وارده کمک میکند. اما اگر این چرخش بیشازحد باشد، به آن پرونیشن بیشازحد (Overpronation) گفته میشود.
این الگوی حرکتی در برخی افراد بدون علامت است؛ اما در بعضی دیگر میتواند فشار بیشتری به عضلات، تاندونها و مفاصل پا و اندام تحتانی وارد کند و زمینهساز درد یا آسیبهای اسکلتیعضلانی شود.
خبر خوب این است که در بسیاری از موارد، با انتخاب کفش مناسب، تمرینات تقویتی و اصلاح عوامل مؤثر میتوان علائم را کنترل کرد.
پرونیشن بیشازحد پا دقیقاً چیست؟
پرونیشن به حرکت طبیعی پا به سمت داخل هنگام تحمل وزن گفته میشود. این حرکت هنگام تماس پاشنه با زمین آغاز میشود و به انتقال وزن از پاشنه به سمت استخوانهای کف پا و انگشتان کمک میکند.
در حالت طبیعی، این حرکت به جذب ضربه و توزیع مناسب نیرو کمک میکند.
اما در پرونیشن بیشازحد، پا هنگام انتقال وزن از پاشنه به پنجه، بیش از اندازه به سمت داخل میچرخد. در نتیجه:
- قوس داخلی کف پا بیش از حد پایین میآید.
- وزن بدن بیشتر به لبه داخلی پا منتقل میشود.
- شست پا هنگام جداشدن پا از زمین ممکن است فشار بیشتری تحمل کند.
- مچ پا نیز ممکن است به سمت داخل متمایل شود.
- فشار بیشتری به عضلات، تاندونها و رباطهای پا و ساق وارد میشود.
این تغییرات ممکن است در طول زمان باعث افزایش بار مکانیکی بر ساختارهای مختلف اندام تحتانی شوند.

تفاوت پرونیشن طبیعی، بیشازحد و کمپرونیشن چیست؟
الگوی پرونیشن در افراد مختلف متفاوت است. بهطور کلی سه حالت اصلی در نظر گرفته میشود:
| نوع حرکت پا | ویژگیها |
|---|---|
| پرونیشن طبیعی (Neutral) | چرخش مختصر و طبیعی پا به داخل که به توزیع وزن و جذب ضربه کمک میکند |
| پرونیشن بیشازحد (Overpronation) | چرخش بیشازحد پا به داخل و کاهش قابلتوجه قوس کف پا هنگام تحمل وزن |
| کمپرونیشن (Underpronation) | چرخش ناکافی پا به داخل و انتقال بخش بیشتری از فشار به لبه خارجی پا |
پرونیشن بیشازحد در افراد دارای کف پای صاف شایعتر است؛ درحالیکه کمپرونیشن بیشتر در افراد دارای قوس کف پای بلند دیده میشود.
البته شکل ظاهری قوس پا بهتنهایی برای تشخیص الگوی حرکتی یا پیشبینی آسیب کافی نیست.
چه عواملی باعث پرونیشن بیشازحد میشوند؟
علت این وضعیت همیشه یکسان نیست و میتواند ترکیبی از عوامل ساختاری، عضلانی و حرکتی باشد.
۱. صافی کف پا
یکی از شایعترین عوامل مرتبط با پرونیشن بیشازحد، صافی کف پا است. در این وضعیت، قوس طولی داخلی پا هنگام تحمل وزن کاهش مییابد.
صافی کف پا میتواند ارثی باشد یا در طول زندگی ایجاد شود. افزایش سن، آسیبهای پا و ضعف یا آسیب تاندونها ممکن است در ایجاد یا تشدید آن نقش داشته باشند.
۲. ضعف عضلات لگن و اندام تحتانی
عضلات لگن، بهویژه عضلات تثبیتکننده لگن و دورکننده ران، در کنترل راستای اندام تحتانی هنگام راهرفتن و دویدن نقش دارند.
ضعف این عضلات ممکن است کنترل حرکتی اندام تحتانی را مختل کند و در برخی افراد با افزایش پرونیشن همراه باشد.
بنابراین، ارزیابی پرونیشن نباید فقط به عضلات کف پا محدود شود.
۳. اختلال عملکرد تاندون تیبیال خلفی
تاندون تیبیال خلفی (Posterior Tibial Tendon) در حمایت از قوس داخلی پا نقش مهمی دارد.
ضعف یا آسیب این تاندون میتواند باعث کاهش حمایت از قوس کف پا و ایجاد یا تشدید صافی کف پا در بزرگسالان شود.
۴. تغییرات مرتبط با افزایش سن و وزن بدن
برخی عوامل خطر مرتبط با تغییر شکل پیشرونده قوس پا در بزرگسالان عبارتاند از:
- افزایش سن، بهویژه بعد از ۴۰ سالگی
- اضافهوزن و چاقی
- ضعف رباطها
- آرتروز مفاصل میانی پا
- آسیبهای ناشی از استفاده بیشازحد، مانند حرکات تکراری و پرفشار در دویدن
- اختلال عملکرد تاندون تیبیال خلفی
این مشکل در زنان نیز بیشتر از مردان گزارش شده است.
۵. پرونیشن در کودکان
کف پای صاف و پرونیشن بیشتر در کودکان خردسال شایع است. در بسیاری از آنها، با رشد و تکامل عضلات و ساختارهای پا، قوس کف پا بهتدریج شکل میگیرد و وضعیت بهبود پیدا میکند.
بنابراین، مشاهده صافی کف پا در کودکان لزوماً به معنای وجود اختلالی نیازمند درمان نیست.
علائم پرونیشن بیشازحد چیست؟
بسیاری از افراد دارای پرونیشن بیشازحد هیچ علامتی ندارند و نیازی به درمان خاصی پیدا نمیکنند.
اما در برخی افراد، این الگوی حرکتی ممکن است با درد، خشکی یا ضعف در پاها و اندام تحتانی همراه باشد.
مشکلاتی که ممکن است با پرونیشن بیشازحد ارتباط داشته باشند عبارتاند از:
- درد پاشنه پا
- درد ساق پا یا شین اسپلینت (Shin Splints)
- پیچخوردگی مچ پا
- فاشئیت پلانتار یا التهاب فاشیای کف پا
- درد یا تاندینوپاتی آشیل
- انحراف شست پا یا بونیون
- درد زانو، از جمله سندرم درد پاتلوفمورال
- سندرم نوار ایلیوتیبیال (IT Band Syndrome)
- درد کمر
- آرتروز مفاصل پا و مچ
- تاندینوپاتی تاندون تیبیال خلفی
- شکستگیهای استرسی
برخی افراد ممکن است در ناحیه میانی کف پا یا لگن نیز احساس درد داشته باشند.
نکته مهم: پرونیشن بیشازحد بهخودیخود یک بیماری محسوب نمیشود و وجود آن الزاماً به معنای بروز آسیب نیست. ارتباط بین پرونیشن و مشکلات اسکلتیعضلانی پیچیده است و عوامل دیگری مانند حجم تمرین، قدرت عضلات، سابقه آسیب و ظرفیت تحمل بافتها نیز اهمیت دارند.
چگونه در خانه احتمال پرونیشن بیشازحد را بررسی کنیم؟
چند روش ساده میتوانند سرنخهایی درباره وضعیت پا ارائه دهند؛ اما هیچکدام بهتنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیستند.
۱. بررسی الگوی ساییدگی کفش
کفشهای قدیمی خود را بررسی کنید.
اگر بخش داخلی کف کفش نسبت به قسمت خارجی ساییدگی بیشتری داشته باشد، ممکن است نشانهای از چرخش بیشتر پا به داخل باشد.
بااینحال، الگوی ساییدگی کفش تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار میگیرد و بهتنهایی تشخیصدهنده پرونیشن بیشازحد نیست.
۲. تست پای خیس (Wet Foot Test)
برای انجام این آزمایش:
۱. کف پای خود را کمی خیس کنید.
۲. روی یک سطح سخت، مانند دستمال کاغذی یا کاغذ، قدم بگذارید.
۳. شکل اثر پای خود را بررسی کنید.
اگر بخش زیادی از ناحیه میانی کف پا در اثر باقیمانده دیده شود، ممکن است قوس کف پا پایین باشد.
این تست بیشتر شکل قوس پا را نشان میدهد و نمیتواند میزان پرونیشن را هنگام راهرفتن بهطور دقیق مشخص کند.
۳. بررسی الگوی راهرفتن
از فرد دیگری بخواهید هنگام راهرفتن شما از پشت به پاها و مچها نگاه کند.
چرخش قابلتوجه پاشنه و متمایلشدن مچ پا به داخل ممکن است نشانهای از پرونیشن بیشتر باشد.
بااینحال، ارزیابی دقیقتر به بررسی الگوی راهرفتن و عملکرد پا در شرایط تحمل وزن نیاز دارد.
چه زمانی باید به پزشک یا متخصص مراجعه کرد؟
اگر پرونیشن بیشازحد دارید اما درد یا محدودیت عملکردی ندارید، لزوماً به ارزیابی یا درمان پزشکی نیاز نیست.
اما در صورت مشاهده موارد زیر بهتر است به پزشک یا متخصص ارتوپدی و توانبخشی مراجعه کنید:
- درد در قوس داخلی یا لبه داخلی پا
- درد در قسمت خارجی مچ پا
- درد مداوم در پا، لگن یا کمر
- دشواری در راهرفتن، ایستادن، دویدن یا حفظ تعادل
- ضعف هنگام ایستادن روی پنجه پا
- آسیبهای مکرر پا
- پیچخوردگیهای تکرارشونده مچ پا
بهخصوص اگر قوس کف پا بهتازگی در یک پا کاهش یافته یا این تغییر با درد و تورم همراه شده باشد، ارزیابی تخصصی اهمیت بیشتری دارد.
پرونیشن بیشازحد چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص معمولاً با بررسی سابقه پزشکی، علائم و معاینه فیزیکی انجام میشود.
متخصص ممکن است موارد زیر را ارزیابی کند:
- قدرت و انعطافپذیری عضلات پا و ساق
- دامنه حرکتی مفاصل
- وضعیت قوس کف پا در حالت تحمل وزن
- الگوی راهرفتن
- راستای پا و مچ
- توانایی انجام حرکت بالا آمدن روی پنجه با یک پا
این ارزیابیها به تشخیص علت احتمالی مشکل و انتخاب روش مناسب مدیریت آن کمک میکنند.
چگونه پرونیشن بیشازحد را اصلاح یا کنترل کنیم؟
هدف اصلی درمان، کاهش فشار غیرضروری بر عضلات، تاندونها و مفاصل پا و اندام تحتانی و بهبود عملکرد حرکتی است.
روش مناسب به علت مشکل، شدت علائم و میزان اختلال عملکرد بستگی دارد.
۱. انتخاب کفش مناسب
کفش مناسب میتواند به حمایت از پا و کنترل حرکت بیشازحد کمک کند.
در انتخاب کفش به این ویژگیها توجه کنید:
- پاشنه و بخش میانی کفش از ثبات مناسبی برخوردار باشند.
- کفش در ناحیه میانی پا حمایت کافی فراهم کند.
- اندازه کفش با طول و عرض پا متناسب باشد.
- هنگام راهرفتن یا دویدن احساس درد و فشار غیرطبیعی ایجاد نکند.
البته کفشهای موسوم به Stability یا Motion Control برای همه افراد دارای پرونیشن ضروری نیستند. انتخاب کفش باید بر اساس راحتی، عملکرد و نیاز فرد انجام شود.
۲. استفاده از کفی و ارتز
در برخی افراد، بهویژه کسانی که پرونیشن قابلتوجه همراه با درد یا محدودیت عملکردی دارند، استفاده از کفیهای طبی یا ارتز میتواند مفید باشد.
این ابزارها ممکن است با حمایت از قوس پا و تغییر نحوه توزیع فشار، به کاهش علائم کمک کنند.
بااینحال، کفی طبی الزاماً ساختار پا را بهطور دائمی اصلاح نمیکند و استفاده از نمونههای سفارشی نیز برای همه افراد ضروری نیست.
۳. تیپینگ و بریس
در برخی شرایط، تیپینگ ورزشی یا بریس میتواند حمایت موقت از پا و مچ ایجاد کند و به کنترل حرکت کمک کند.
این روشها ممکن است در کنار تمرینات توانبخشی به کار روند؛ اما معمولاً بهتنهایی راهحل بلندمدت محسوب نمیشوند.
۴. تمرینات تقویتی و کششی
تمرینات هدفمند برای عضلات کف پا، ساق، لگن و عضلات مرکزی بدن میتوانند به بهبود کنترل حرکتی و تحمل بار کمک کنند.
یک مطالعه در سال ۲۰۲۰ نشان داد که برنامه تمرینی شامل تقویت عضلات پا، لگن و مرکز بدن طی ۹ هفته میتواند الگوی پرونیشن را بهبود دهد.
تمرینات زیر از جمله گزینههای قابل استفاده هستند:
تمرین اول: جمعکردن انگشتان پا (Toe Pickups)
- یک خودکار یا جسم کوچک را روی زمین قرار دهید.
- با انگشتان یک پا آن را بردارید.
- چند ثانیه نگه دارید و سپس رها کنید.
- این حرکت را با پای دیگر نیز انجام دهید.
میتوانید بهجای خودکار از تیله یا حوله کوچک استفاده کنید.
تمرین دوم: کشش عضلات ساق پا
- روی زمین بنشینید و پاها را در مقابل خود قرار دهید.
- یک حوله یا کش مقاومتی را دور کف یک پا بیندازید.
- بهآرامی حوله را به سمت خود بکشید تا کشش ملایمی در عضلات ساق احساس کنید.
- هر بار ۱۵ تا ۲۰ ثانیه نگه دارید.
- حرکت را برای پای دیگر تکرار کنید.
تمرین سوم: حرکت صدفی (Clamshell)
- به پهلو دراز بکشید و زانوها را خم کنید.
- پاها را روی هم نگه دارید.
- زانوی بالایی را بهآرامی بالا ببرید، بدون اینکه لگن به عقب بچرخد.
- حدود ۵ ثانیه در این وضعیت بمانید.
- حرکت را ۱۰ بار تکرار کنید و سپس سمت دیگر را تمرین دهید.
با افزایش قدرت میتوانید از کش مقاومتی دور رانها استفاده کنید.
تمرین چهارم: تمرین کوتاهکردن کف پا (Short Foot Exercise)
- روی صندلی بنشینید و کف پاها را روی زمین قرار دهید.
- انگشتان پا را صاف نگه دارید.
- بدون جمعکردن انگشتان، عضلات کف پا را منقبض کنید و سعی کنید قوس داخلی پا را کمی بالا بیاورید.
- چند ثانیه نگه دارید و سپس عضلات را شل کنید.
- حرکت را برای هر دو پا تکرار کنید.
این تمرین به فعالسازی عضلات کوچک کف پا کمک میکند.
تمرین پنجم: کشش فاشیای کف پا
- روی صندلی بنشینید.
- یک پا را روی زانوی پای مقابل قرار دهید.
- انگشت شست پا را بهآرامی به سمت عقب بکشید.
- حدود ۵ ثانیه نگه دارید.
- حرکت را برای پای دیگر نیز انجام دهید.
این تمرین میتواند به کشش فاشیای کف پا کمک کند.
۵. جراحی؛ فقط در موارد خاص
در موارد نادر، بهویژه در صافی کف پای پیشرونده و شدید که با درمانهای غیرجراحی کنترل نمیشود، ممکن است جراحی مطرح شود.
نوع جراحی به علت ایجاد تغییر شکل بستگی دارد و ممکن است شامل اصلاح راستای استخوانها، بازسازی قوس پا یا ترمیم تاندونهای آسیبدیده باشد.
جراحی معمولاً برای افرادی در نظر گرفته میشود که درد قابلتوجه، اختلال عملکرد یا تغییر شکل پیشرونده دارند و درمانهای محافظهکارانه برای آنها کافی نبوده است.
جمعبندی
پرونیشن بیشازحد به معنای چرخش بیشازحد پا به داخل هنگام تحمل وزن است. این وضعیت در افراد دارای کف پای صاف شایعتر است و ممکن است با ضعف عضلات، آسیب تاندونها و تغییرات ساختاری پا ارتباط داشته باشد.
بااینحال، همه افراد دارای پرونیشن بیشازحد دچار درد یا آسیب نمیشوند و صرف مشاهده صافی کف پا دلیل کافی برای استفاده از کفی طبی یا تغییر کفش نیست.
در صورت وجود علائم، ترکیبی از کفش مناسب، تمرینات تقویتی و کششی و در صورت نیاز استفاده از ارتز میتواند به بهبود عملکرد و کاهش درد کمک کند. انتخاب روش درمان باید بر اساس معاینه و علت اصلی مشکل انجام شود.
- Commonwealth of Massachusetts. Podiatrists consumer fact sheet.
- Cruz AC, Fonseca ST, Araújo VL, et al. Non-linear interactions among hip and foot biomechanical factors predict foot pronation during walking in women. Braz J Phys Ther. 2024;28(6):101136. doi:10.1016/j.bjpt.2024.101136
- MedlinePlus. Flat feet.
- American Academy of Orthopaedic Surgeons: OrthoInfo. Flexible flatfoot in children.
- American Academy of Orthopaedic Surgeons: OrthoInfo. Progressive collapsing foot deformity (flatfoot).
- Pedorthic Association of Canada. Overpronation & underpronation correction.
- Sánchez-Rodríguez R, Valle-Estévez S, Fraile-García PA, Martínez-Nova A, Gómez-Martín B, Escamilla-Martínez E. Modification of pronated foot posture after a program of therapeutic exercises. Int J Environ Res Public Health. 2020;17(22):8406. doi:10.3390/ijerph17228406
- Naderi A, Degens H, Sakinepoor A. Arch-support foot-orthoses normalize dynamic in-shoe foot pressure distribution in medial tibial stress syndrome. Eur J Sport Sci. 2019. doi:10.1080/17461391.2018.1503337
- Meyr AJ, Sansosti LE, Ali S. A pictorial review of reconstructive foot and ankle surgery: evaluation and intervention of the flatfoot deformity. J Radiol Case Rep. 2017;11(6):26-36. doi:10.3941/jrcr.v11i6.2757
- National Academy of Sports Medicine. A breakdown of pronation distortion syndrome.
- Sulowska Iwona, Łukasz Oleksy, Anna Mika, Dorota Bylina, Jarosław Sołtan. The Influence of plantar short foot muscle exercises on foot posture and fundamental movement patterns in long-distance runners, a non-randomized, non-blinded clinical trial. PLoS One. 2016;11(6):e0157917. doi:10.1371/journal.pone.0157917
- https://www.verywellhealth.com/overpronation-7481650
