هیپوگلیسمی یا افت قند خون وضعیتی است که میتواند سرگیجه، گیجی، ضعف، غش و حتی تشنج ایجاد کند. اگر قند خون شما به زیر ۷۰ میلیگرم در دسیلیتر برسد باید فوراً ۱۵ گرم کربوهیدرات سریعالجذب مصرف کنید و در ۱۵ دقیقه بعد دوباره اندازهگیری را تکرار کنید.
اگر عدد شما زیر ۵۵ میلیگرم در دسیلیتر بود فوراً کمک پزشکی لازم است، زیرا این وضعیت شدید محسوب میشود و ممکن است به تزریق گلوکاگون نیاز داشته باشد. برای درمان سریع، خوراکیهایی مانند آبمیوه، نوشابه معمولی، عسل، آبنبات، میوههای با GI بالا و محصولات گلوکز انتخابهای مناسبی هستند.
مقدمه
افت قند خون زمانی رخ میدهد که گلوکز خون برای تأمین انرژی سلولهای مغزی و عضلانی کافی نباشد و این کمبود بهصورت علائم عصبی و جسمی بروز کند. از آنجا که مغز ذخیره قند ندارد، هر دقیقه تأخیر در دریافت کربوهیدرات میتواند شدت علائم را بیشتر کند و عملکرد شناختی را مختل نماید.
بهترین رویکرد درمانی استفاده از کربوهیدراتهای ساده و فاقد فیبر، چربی و پروتئین است تا جذب بهسرعت انجام شود و قند خون ظرف چند دقیقه بالا برود. در ادامه شش گزینه عملی و قابلدسترس معرفی شده و سپس نکات ایمنی، میانوعده پیگیری و راهبردهای پیشگیری مرور میشود.
Joules Garcia
قانون ۱۵–۱۵ چیست
قانون ۱۵–۱۵ یک راهبرد ساده و آزمودهشده برای مدیریت افت قند خون خفیف تا متوسط است و به شما کمک میکند از افزایش بیش از حد قند نیز پرهیز کنید. اگر مقدار اندازهگیریشده بین ۵۵ تا ۶۹ میلیگرم در دسیلیتر بود، ۱۵ گرم کربوهیدرات سریعالجذب بخورید و ۱۵ دقیقه بعد دوباره قند خون را بسنجید.
اگر هنوز زیر ۷۰ بود، دوباره ۱۵ گرم کربوهیدرات مصرف کنید و همین چرخه را تا رسیدن به محدوده امن ادامه دهید. به یاد داشته باشید که در صورت بروز علائم شدید یا توانایی نداشتن برای خوردن و نوشیدن، باید از گلوکاگون استفاده شود و تماس اورژانسی برقرار گردد.
۶ خوراکی سریعالاثر برای افزایش قند خون
۱) آبمیوه
آبمیوه حاوی قند ساده فراوان و فاقد پروتئین، فیبر و چربی است و دقیقاً همان چیزی است که برای جذب سریع نیاز دارید. یک فنجان آب انگور حدود ۳۴٫۳ گرم کربوهیدرات دارد، بنابراین نصف فنجان معادل نزدیک به ۱۵ گرم بوده و با قانون ۱۵–۱۵ سازگار است.
پس از نوشیدن نصف فنجان، ۱۵ دقیقه صبر کنید و مجدد اندازهگیری انجام دهید تا از پاسخ کافی بدن مطمئن شوید. اگر آبمیوه در دسترس نبود، آبمیوههای پاکتی صددرصد میوه نیز قابل استفادهاند اما از انواع نکتار با فیبر افزوده در این شرایط خودداری کنید.
۲) نوشابه معمولی
نوشابههای غیررژیمی مانند کولا قند ساده محلول دارند و بدون نیاز به هضم طولانیمدت جذب میشوند و افزایش سریعی ایجاد میکنند. یک لیوان کوچک کولا در رستورانهای فستفود حدود ۳۳٫۲ گرم کربوهیدرات دارد و نوشیدن نصف آن معمولاً کفایت میکند.
نوشابه رژیمی برای درمان هیپوگلیسمی مناسب نیست زیرا حاوی شیرینکننده بدون کالری است و قند خون را بالا نمیبرد. اگر به گاز معده حساس هستید میتوانید نوشابه را کمی هم بزنید تا گاز آن کمتر شود و تحمل گوارشی بهتری داشته باشید.
۳) عسل یا شیره افرا
عسل و شیره افرا غلیظ و پرقند هستند و در حجم بسیار کم انرژی قابلتوجهی فراهم میکنند و برای زمانهایی که انرژی جویدن ندارید مفیدند. یک قاشق غذاخوری عسل حدود ۱۷٫۳ گرم کربوهیدرات دارد و میتواند بهتنهایی یا حلشده در کمی آب مصرف شود.
اگر دهان خشک است یا بلعیدن دشوار میشود، رقیق کردن با آب ولرم کمک میکند جذب سریع برقرار بماند و خطر خفگی یا تهوع کاهش یابد. بهتر است یک قاشق اندازهگیری در کیف یا کشوی محل کار نگه دارید تا مقدار مصرف دقیقتر شود.
۴) آبنبات و پاستیل
آبنباتهای سفت یا ژلهای مانند پاستیل، جلیبین و آبنبات میوهای قند ساده بالایی دارند و چربی و پروتئین ناچیزی ارائه میدهند. ده عدد خرس پاستیلی حدود ۲۱٫۸ گرم کربوهیدرات دارد و بنابراین حدود هفت عدد برای رسیدن به ۱۵ گرم کافی است.
برای حمل روزمره میتوانید تعداد معینی پاستیل یا آبنبات را در جعبه کوچک بخشبندیشده قرار دهید تا هر قسمت دقیقاً معادل ۱۵ گرم کربوهیدرات باشد. این کار خطای مصرف بیش از حد را کم میکند و از جهش شدید قند خون بعد از درمان جلوگیری خواهد کرد.
۵) میوههای با شاخص گلیسمی بالا
میوههایی مانند آناناس، موز، انگور و میوههای خشک مثل کشمش و خرما شاخص گلیسمی بالاتری دارند و میتوانند قند خون را سریعتر بالا ببرند. یک فنجان آناناس خردشده حدود ۲۱٫۶ گرم کربوهیدرات و یک موز متوسط حدود ۲۶٫۹ گرم کربوهیدرات فراهم میکند.
اگر ترجیح میدهید از گزینههای طبیعی استفاده کنید، مقدار موردنیاز را پیشاپیش بستهبندی کنید تا از زیادهخوری ناخواسته جلوگیری شود. توجه داشته باشید که افزودن کره بادامزمینی یا ماست یونانی در لحظه درمان هیپوگلیسمی مناسب نیست چون جذب قند را کند میکند.
۶) محصولات گلوکز آماده
قرصها و ژلهای گلوکز بدون نسخه در داروخانه موجودند و هر وعده معمولاً ۱۵ گرم کربوهیدرات ساده فراهم میکند و استاندارد درمانی محسوب میشود. این محصولات در طعمهای متنوع عرضه میشوند و برای افراد مستعد افت قند مانند مبتلایان به دیابت نوع یک بسیار کاربردیاند.
مزیت اصلی آنها اندازهگیری دقیق، قابلیت حمل بالا و پایداری در دماهای مختلف است که برای کیف مدرسه و سفر ایدهآل محسوب میشود. بهتر است تاریخ انقضا را در تقویم علامت بزنید و هر شش ماه یکبار موجودی را بازبینی کنید تا در شرایط اضطراری آماده باشید.
چه چیزهایی را هنگام درمان افت قند نخوریم
در لحظه درمان هیپوگلیسمی از غذاهای پرچرب، سرخشده، پر فیبر یا پر پروتئین مانند مغزها، کرهها، لبنیات پرچرب و انرژیبارهای پرفیبر دوری کنید. این ترکیبات جذب گلوکز را به تأخیر میاندازند و میتوانند بازگشت سریع به محدوده امن را به تعویق بیندازند.
الکل نیز خطرناک است زیرا مسیرهای کبدی تولید گلوکز را مختل میکند و پاسخ بدن به گلوکاگون را کاهش میدهد. در صورت مصرف الکل باید برنامه غذایی و پایش قند دقیقتری داشته باشید و در شب از تنهایی خوابیدن پرهیز کنید.
چرا باید یک میانوعده پیگیری بخوریم
پس از آنکه قند خون به بالای ۷۰ رسید لازم است یک میانوعده متعادل شامل کربوهیدرات، پروتئین، فیبر و چربی سالم مصرف کنید تا از افت دوباره جلوگیری شود. نمونه مناسب میتواند یک برش نان سبوسدار با کره بادامزمینی و برشهای موز یا ماست کمچرب با میوه باشد.
زمانبندی این میانوعده معمولاً ۱۵ تا ۳۰ دقیقه پس از رفع اولیه علائم توصیه میشود تا ذخایر گلیکوژن پایدارتر شوند. اگر وعده اصلی نزدیک است همان وعده را کمی زودتر بخورید و نسبت کربوهیدرات آن را با نظر درمانگر تنظیم کنید.
وقتی باید فوراً به پزشک مراجعه کنیم
قند خون کمتر از ۵۵ میلیگرم در دسیلیتر بهعنوان هیپوگلیسمی شدید شناخته میشود و معمولاً فرد توانایی خوردن ندارد و خطر آسپیراسیون وجود دارد. در این حالت باید از گلوکاگون تزریقی یا بینی طبق آموزش قبلی استفاده کرد و بلافاصله با اورژانس تماس گرفت.
پس از تجویز گلوکاگون اگر هوشیاری در ۱۵ دقیقه بازنگشت میتوان یک دوز تکراری طبق راهنما تزریق کرد و منتظر تیم پزشکی ماند. حتی اگر علائم برطرف شد نیز ارزیابی بالینی لازم است تا علت زمینهای و تنظیم داروها بررسی شود.
علائم شایع افت قند خون
- سرگیجه، سردرد یا تاری دید
- تعریق، لرزش یا تپش قلب
- ضعف، خستگی یا بیقراری
- گیجی، خوابآلودگی یا تغییرات خلق
- غش یا تشنج در موارد شدید
آنچه خانواده و اطرافیان باید بدانند
افرادی که با شما زندگی میکنند باید مکان نگهداری قرص یا ژل گلوکز را بدانند و نحوه استفاده از گلوکاگون را تمرین کرده باشند. اگر فرد بیهوش شد ابتدا وضعیت راه هوایی را بررسی کنید و سپس طبق دستور تزریق انجام دهید و تماس اورژانسی بگیرید.
اگر پس از ۱۵ دقیقه هوشیاری برنگشت یک دوز دوم قابلتکرار است و باید تا رسیدن نیروهای امدادی در کنار فرد بمانید. بهتر است کارت یا دستبند اطلاعرسانی پزشکی همراه داشته باشید تا اطرافیان سریعتر اقدام مناسب را انجام دهند.
مکانیسم اثر کربوهیدرات سریعالجذب
قندهای ساده مانند گلوکز و فروکتوز نیاز به هضم پیچیده ندارند و از راه روده باریک با انتقالدهندههای اختصاصی جذب میشوند. نبود فیبر و چربی باعث میشود تخلیه معده سریعتر باشد و قند خون در بازه کوتاهی افزایش یابد.
در مقابل، حضور پروتئین و چربی ترشح هورمونهای کاهنده سرعت معده را تحریک میکند و فرآیند جذب را کند مینماید. به همین علت در لحظه درمان هیپوگلیسمی تنها باید بر کربوهیدرات ساده تکیه کرد و ترکیب غذایی کامل را به میانوعده پیگیری موکول نمود.
اشتباهات رایج در درمان هیپوگلیسمی
- مصرف بیش از حد شیرینی که منجر به جهش قند و افت جبرانی بعدی میشود
- استفاده از نوشابه رژیمی که قند ندارد و اثربخش نیست
- انتخاب مواد پرچرب مانند شکلات که جذب قند را کند میکنند
- فراموش کردن اندازهگیری مجدد ۱۵ دقیقه بعد از مصرف کربوهیدرات
- راندن خودرو یا فعالیتهای خطرناک قبل از رفع کامل علائم
راهنمای عملی ذخیره خانگی و محل کار
یک کیت جیبی آماده کنید که شامل قرص گلوکز بخشبندیشده، چند بسته عسل کوچک و یک نوشیدنی قندی باشد. در کیف، ماشین و میز کار نسخههای تکراری از این کیت بگذارید تا در هر محیطی دسترسی سریع داشته باشید.
روی هر بسته برچسب ۱۵ گرم بزنید تا مقدار موردنیاز در لحظه بحران واضح باشد و خانواده نیز بتوانند کمک کنند. تاریخ انقضا را یادداشت کنید و در تقویم گوشی برای تعویض دورهای یادآور بگذارید تا همیشه آماده بمانید.
نمونه میانوعدههای پیگیری پیشنهادشده
- نان سبوسدار با کره بادامزمینی و برش موز
- ماست کمچرب با جوپرک و چند حبه انگور
- ساندویچ کوچک بوقلمون با سبزیجات تازه
- خوراک لوبیا چیتی با گوجه و کمی برنج قهوهای
جدول شاخص گلیسمی و کربوهیدرات تقریبی
مقادیر زیر تقریبی است و بسته به اندازه وعده و برند غذایی تغییر میکند و هدف آن راهنمایی سریع در موقعیتهای رایج است. در صورت وجود برنامه درمانی شخصی از توصیه متخصص تغذیه خود پیروی کنید تا مدیریت دقیقتری داشته باشید.
- آب انگور: حدود ۱۷ گرم کربوهیدرات در نیم فنجان، GI بالا
- نوشابه غیررژیمی: حدود ۱۵–۱۸ گرم در نصف لیوان کوچک، GI بالا
- عسل: حدود ۱۷٫۳ گرم در یک قاشق غذاخوری، GI متوسط تا بالا
- پاستیل: حدود ۱۵ گرم در ۶–۸ عدد بسته به اندازه، GI بالا
- آناناس خردشده: حدود ۲۱٫۶ گرم در یک فنجان، GI متوسط تا بالا
- موز متوسط: حدود ۲۶٫۹ گرم، GI متوسط
- قرص یا ژل گلوکز: دقیقاً ۱۵ گرم در هر واحد استاندارد، GI بسیار بالا
پیشگیری و پایش روزمره
ثبت منظم قند خون ناشتا و قبل و دو ساعت بعد از غذا به شما الگوهای فردی را نشان میدهد و امکان تنظیم دارو را فراهم میکند. قرارهای منظم با تیم درمان و بازبینی نتایج آزمایشگاهی مانند A1C نیز بخشی از مراقبت ایمن و اثربخش است.
از تغییر خودسرانه دوز یا زمانبندی دارو بپرهیزید و درباره ورزش، الکل و روزهداری حتماً برنامه اختصاصی داشته باشید. داشتن میانوعدههای برنامهریزیشده در سفر، جلسات طولانی و فعالیتهای بدنی شدید احتمال افت قند را بهطور محسوسی کم میکند.
جمعبندی
هیپوگلیسمی یک وضعیت اورژانسی قابلمدیریت است که با چند قانون ساده میتوان آن را امنتر کرد و خطرات آن را کاهش داد. انتخاب ۱۵ گرم کربوهیدرات سریعالجذب، سنجش دوباره در ۱۵ دقیقه و سپس مصرف میانوعده متعادل، ستونهای اصلی این مدیریت هستند.
با آمادهسازی کیت اورژانسی، آموزش خانواده و پایش منظم، میتوانید در خانه، محل کار و سفر خیال آسودهتری داشته باشید. اگر علائم شدید شد یا نتوانستید چیزی بخورید، از گلوکاگون استفاده کنید و فوراً کمک پزشکی بخواهید.
آردایت برای اطمینان از صحت محتوای خود، که در سیاست ویراستاری ما ذکر شده است، از دستورالعملهای سختگیرانهای در زمینه منبعیابی پیروی میکند . ما فقط از منابع معتبر، از جمله مطالعات بررسیشده توسط همتایان، متخصصان پزشکی دارای مجوز، بیماران با تجربه عملی و اطلاعات از مؤسسات برتر، استفاده میکنیم.
- Centers for Disease Control and Prevention. Treatment of low blood sugar (hypoglycemia).
- American Diabetes Association. Hypoglycemia (low blood glucose).
- U.S. Department of Agriculture. Beverages, cranberry-grape juice drink, bottled.
- MedlinePlus. Hypoglycemia.
- U.S. Department of Agriculture. Beverages, carbonated, cola, fast-food cola.
- U.S. Department of Agriculture. Honey.
- UCSF Health. Treating low blood sugar.
- U.S. Department of Agriculture. Candies, gumdrops, starch jelly pieces.
- Vlachos D, Malisova S, Lindberg FA, Karaniki G. Glycemic index (GI) or glycemic load (GL) and dietary interventions for optimizing postprandial hyperglycemia in patients with T2 diabetes: A review. Nutrients. 2020;12(6):1561. doi:10.3390/nu12061561
- U.S. Department of Agriculture. Bananas, raw.
- U.S. Department of Agriculture. Pineapple, raw, all varieties.
- U.S. Department of Agriculture. Glucose gel.
- MedlinePlus. Glucagon injection.
- MedlinePlus. Diabetic diet.
- Shi X, Xue W, Liang S, Zhao J, Zhang X. Acute caffeine ingestion reduces insulin sensitivity in healthy subjects: A systematic review and meta-analysis. Nutr J. 2016;15(1):103. doi:10.1186/s12937-016-0220-7
- https://www.verywellhealth.com/what-to-eat-when-blood-sugar-is-low-11754762
دکتر روشن ضمیر هستم، متخصص تغذیه و رژیم درمانی (PhD). اگر از رژیمهای تکراری نتیجه نگرفتهاید، فقط یک دوره با من داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانهدار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیامرسانها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
