۷ کاربرد پزشکی بوتاکس که فقط زیبایی نیستند

وقتی نام بوتاکس به میان می‌آید، بیشتر افراد به کاهش چین‌وچروک‌های صورت فکر می‌کنند. اما بوتولینوم‌توکسین فقط یک درمان زیبایی نیست. این ماده با اثر بر پیام‌های عصبی می‌تواند فعالیت بیش‌ازحد برخی عضلات، غدد و مسیرهای عصبی را کاهش دهد و به همین دلیل در درمان تعدادی از بیماری‌ها نیز کاربرد دارد.

از پیشگیری از میگرن مزمن و کاهش تعریق شدید گرفته تا درمان اسپاسم عضلانی و مثانه بیش‌فعال، کاربردهای پزشکی بوتولینوم‌توکسین بسیار گسترده‌تر از کاربرد زیبایی آن است.

البته همه این کاربردها از نظر میزان شواهد در یک سطح نیستند. بعضی موارد کاربردهای تثبیت‌شده پزشکی محسوب می‌شوند، در حالی که استفاده از بوتولینوم‌توکسین برای دردهای عصبی یا افسردگی هنوز در حال بررسی است.

۱. پیشگیری از میگرن مزمن

یکی از کاربردهای شناخته‌شده پزشکی بوتولینوم‌توکسین، پیشگیری از میگرن مزمن است.

میگرن مزمن معمولاً به سردرد در ۱۵ روز یا بیشتر در ماه گفته می‌شود که دست‌کم در ۸ روز از ماه ویژگی‌های میگرنی مانند تهوع، حساسیت به نور یا صدا و درد ضربان‌دار وجود داشته باشد.

در این روش، مقادیر مشخصی از بوتولینوم‌توکسین در نقاط مختلف سر و گردن تزریق می‌شود. درمان منظم می‌تواند در برخی افراد تعداد روزهای سردرد را کاهش دهد و کیفیت زندگی را بهبود ببخشد.

اثر بوتاکس در میگرن فقط به شل کردن عضلات محدود نیست. یکی از مکانیسم‌های مطرح این است که بوتولینوم‌توکسین می‌تواند آزادسازی برخی مواد شیمیایی دخیل در انتقال پیام‌های درد در سیستم عصبی را کاهش دهد.

نکته مهم این است که بوتاکس درمان حمله حاد میگرن نیست و بیشتر برای پیشگیری از حملات در افراد مبتلا به میگرن مزمن استفاده می‌شود. درمان معمولاً در فواصل منظم، اغلب حدود هر سه ماه، تکرار می‌شود.

۲. کاهش تعریق بیش از حد

تعریق برای تنظیم دمای بدن ضروری است، اما در افراد مبتلا به هایپرهیدروزیس یا تعریق بیش از حد، میزان تعریق ممکن است بسیار بیشتر از نیاز طبیعی بدن باشد؛ حتی زمانی که هوا گرم نیست یا فرد فعالیت بدنی ندارد.

بوتولینوم‌توکسین می‌تواند پیام‌های عصبی تحریک‌کننده غدد عرق را به‌طور موقت مسدود کند. در نتیجه، تولید عرق در ناحیه تزریق‌شده کاهش می‌یابد.

این روش بیشتر برای تعریق بیش از حد زیر بغل شناخته شده است، اما در برخی نواحی دیگر بدن نیز ممکن است مورد استفاده قرار گیرد.

اثر آن دائمی نیست و معمولاً لازم است درمان حدود دو تا سه بار در سال تکرار شود؛ البته فاصله بین درمان‌ها به فرد و ناحیه تحت درمان بستگی دارد.

۳. کنترل اسپاسم و سفتی عضلات

یکی از کاربردهای قدیمی‌تر بوتولینوم‌توکسین، درمان عضلاتی است که بیش از حد یا به‌صورت غیرارادی منقبض می‌شوند.

برای مثال، در دیستونی گردنی، عضلات گردن به‌طور غیرطبیعی منقبض می‌شوند و ممکن است سر را به سمت خاصی بچرخانند یا خم کنند. این وضعیت می‌تواند با درد و محدودیت حرکتی همراه باشد.

تزریق بوتولینوم‌توکسین در عضلات درگیر می‌تواند شدت این انقباضات را کاهش دهد.

این ماده همچنین در درمان اسپاستیسیته یا سفتی غیرطبیعی عضلات، از جمله مواردی که پس از سکته مغزی یا در برخی بیماری‌های عصبی ایجاد می‌شود، کاربرد دارد.

در یک مرور پژوهشی، استفاده از حدود ۳۰۰ واحد بوتولینوم‌توکسین نوع A برای اسپاستیسیته اندام تحتانی پس از سکته مغزی با بهبود تون عضلانی همراه بود.

البته دوز مناسب به بیماری، عضله موردنظر و محصول مورد استفاده بستگی دارد و نمی‌توان یک دوز واحد را برای همه افراد تجویز کرد.

۴. کمک به درمان مثانه بیش‌فعال

مثانه بیش‌فعال می‌تواند باعث احساس ناگهانی و شدید نیاز به ادرار، تکرر ادرار و در برخی افراد بی‌اختیاری ادرار شود.

اگر درمان‌های دیگر نتیجه کافی نداشته باشند، ممکن است بوتولینوم‌توکسین مستقیماً به عضله مثانه تزریق شود.

بوتولینوم‌توکسین با کاهش آزادسازی استیل‌کولین، یکی از مواد شیمیایی مهم در تحریک انقباض عضلات مثانه، به شل شدن عضله کمک می‌کند. همچنین ممکن است برخی پیام‌های عصبی مرتبط با احساس فوریت ادرار را کاهش دهد.

در بسیاری از افراد، این درمان می‌تواند فوریت ادرار و بی‌اختیاری را کاهش دهد و کیفیت زندگی را بهتر کند.

با این حال، درمان بدون عارضه نیست. عفونت ادراری و دشواری در تخلیه مثانه از عوارض احتمالی آن هستند و به همین دلیل انتخاب بیمار و پیگیری پزشکی اهمیت دارد.

۵. کاهش ترشح بیش از حد بزاق

بوتولینوم‌توکسین علاوه بر اثر بر عضلات، می‌تواند فعالیت برخی غدد را نیز کاهش دهد.

به همین دلیل در درمان سیالوره یا ترشح بیش از حد بزاق نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. این مشکل می‌تواند در برخی بیماری‌های عصبی مانند پارکینسون دیده شود.

تزریق بوتولینوم‌توکسین در غدد بزاقی، پیام‌های عصبی تحریک‌کننده تولید بزاق را کاهش می‌دهد.

یک مطالعه بالینی بزرگ و تصادفی نیز نشان داده است که این درمان می‌تواند تولید بزاق و علائم ناشی از ترشح بیش از حد آن را در بزرگسالان مبتلا به بیماری‌های عصبی کاهش دهد.

۶. درمان احتمالی برخی دردهای عصبی

یکی از حوزه‌هایی که همچنان در حال بررسی است، استفاده از بوتولینوم‌توکسین برای دردهای نوروپاتیک است.

درد نوروپاتیک در اثر آسیب یا اختلال عملکرد اعصاب ایجاد می‌شود و ممکن است به شکل سوزش، تیرکشیدن، گزگز یا احساس شوک الکتریکی ظاهر شود.

پژوهش‌ها استفاده از بوتولینوم‌توکسین را در شرایطی مانند:

• نورالژی عصب سه‌قلو
• درد نوروپاتیک ناشی از دیابت
• درد پس از زونا

بررسی کرده‌اند.

احتمالاً یکی از مکانیسم‌های اثر، کاهش آزادسازی برخی مواد دخیل در انتقال پیام درد است.

یک مرور نظام‌مند در سال ۲۰۲۴ نشان داد که بوتولینوم‌توکسین نوع A برای کاهش برخی انواع درد نوروپاتیک نتایج امیدوارکننده‌ای داشته است.

با این حال، هنوز مشخص نیست چه بیمارانی بیشترین سود را می‌برند و بهترین روش، محل و دوز تزریق برای هر نوع درد چیست. بنابراین این کاربرد را نباید با کاربردهای تثبیت‌شده بوتولینوم‌توکسین یکسان دانست.

۷. احتمال کمک به بهبود علائم افسردگی

یکی از غیرمنتظره‌ترین حوزه‌های تحقیق درباره بوتولینوم‌توکسین، افسردگی است.

یکی از نظریه‌های مطرح به اثر بازخورد چهره‌ای مربوط می‌شود. بر اساس این فرضیه، عضلات صورت فقط احساسات را نشان نمی‌دهند؛ بلکه پیام‌هایی از عضلات صورت به مغز نیز می‌توانند بر پردازش هیجانات تأثیر بگذارند.

برخی مطالعات تصویربرداری مغزی پس از تزریق بوتولینوم‌توکسین کاهش فعالیت آمیگدال، ناحیه‌ای از مغز مرتبط با پردازش هیجانات منفی، را نشان داده‌اند.

همچنین یک فراتحلیل در سال ۲۰۲۱، بهبود علائم افسردگی را در گروه دریافت‌کننده بوتولینوم‌توکسین نوع A در مقایسه با دارونما گزارش کرد.

با وجود این نتایج، بوتاکس در حال حاضر جایگزین درمان‌های استاندارد افسردگی مانند روان‌درمانی و داروهای ضدافسردگی نیست. شواهد این حوزه هنوز برای تعیین جایگاه دقیق آن در درمان افسردگی کافی نیست.

بوتاکس پزشکی با بوتاکس زیبایی چه تفاوتی دارد؟

بوتاکس زیبایی معمولاً برای کاهش فعالیت برخی عضلات صورت و کمتر کردن چین‌وچروک‌هایی مانند خطوط پیشانی یا خطوط اطراف چشم استفاده می‌شود.

اما در کاربردهای پزشکی، محل تزریق، تعداد نقاط تزریق و مقدار بوتولینوم‌توکسین بر اساس بیماری و عضلات، اعصاب یا غدد هدف تعیین می‌شود.

بنابراین نمی‌توان دوز یا روش استفاده از بوتاکس زیبایی را به درمان یک بیماری پزشکی تعمیم داد.

همچنین بوتولینوم‌توکسین باید توسط پزشک یا متخصص آموزش‌دیده و آشنا با کاربرد موردنظر تزریق شود؛ زیرا تزریق نادرست می‌تواند باعث ضعف ناخواسته عضلات یا سایر عوارض شود.

جمع‌بندی

بوتولینوم‌توکسین بسیار فراتر از یک روش زیبایی برای کاهش چین‌وچروک است. این ماده در پزشکی برای پیشگیری از میگرن مزمن، کاهش تعریق بیش از حد، کنترل برخی اسپاسم‌ها و سفتی عضلات، درمان مثانه بیش‌فعال و کاهش ترشح بیش از حد بزاق کاربرد دارد.

در عین حال، استفاده از آن برای برخی دردهای عصبی و افسردگی هنوز در مرحله بررسی علمی است و نباید شواهد اولیه را با درمان استاندارد و قطعی اشتباه گرفت.

در نهایت، «بوتاکس» یک درمان واحد برای همه مشکلات نیست؛ محل تزریق، مقدار مصرف و هدف درمان کاملاً به بیماری و شرایط فرد بستگی دارد و استفاده پزشکی از آن باید تحت نظر متخصص انجام شود.