۸ راهکار برای افزایش اشتها و تغذیه بهتر بیمار

کاهش اشتها در فردی که با بیماری جدی یا طولانی‌مدت دست‌وپنجه نرم می‌کند، فقط به معنی «کمتر گرسنه شدن» نیست. تهوع، یبوست، زخم‌های دهانی، تغییر حس چشایی و بویایی، مشکلات گوارشی و خود بیماری می‌توانند خوردن را دشوار کنند. در برخی افراد نیز کاهش وزن ناخواسته و تحلیل عضلات اتفاق می‌افتد و جبران آن آسان نیست.

در چنین شرایطی، هدف اصلی نباید وادار کردن فرد به خوردن باشد؛ بلکه باید کاری کرد که غذا خوردن تا حد امکان آسان، لذت‌بخش و قابل‌تحمل شود. چند تغییر ساده در زمان‌بندی وعده‌ها، نوع غذا و محیط صرف غذا می‌تواند به دریافت انرژی و مواد مغذی بیشتر کمک کند.

۱. حمایت کنید، اما فرد را مجبور به غذا خوردن نکنید

کاهش وزن ناخواسته یا کاشکسی در بسیاری از بیماری‌های جدی دیده می‌شود و همیشه با افزایش غذا قابل برگشت نیست. فرد ممکن است تمایل به غذا خوردن داشته باشد، اما علائمی مانند بی‌اشتهایی، مشکلات گوارشی یا زخم‌های دهانی مانع آن شوند.

اصرار و فشار مداوم برای خوردن می‌تواند اضطراب و مقاومت فرد را بیشتر کند. بهتر است هدف‌های کوچک و واقع‌بینانه تعیین کنید و هر مقدار غذایی را که فرد می‌تواند تحمل کند، یک موفقیت در نظر بگیرید.

از طرف دیگر، غذا خوردن می‌تواند یک فعالیت اجتماعی باشد. به‌جای اینکه فرد بی‌اشتها را تنها بگذارید، در صورت تمایل او را سر میز غذا همراهی کنید یا اعضای خانواده و دوستان را برای یک وعده غذایی در کنار او قرار دهید. فضای اجتماعی و آرام ممکن است غذا خوردن را راحت‌تر کند.

نکته مهم این است که فرد تا حد امکان در انتخاب غذا و زمان خوردن مشارکت داشته باشد، نه اینکه صرفاً به او گفته شود چه چیزی و چه مقدار بخورد.

۲. غذاهای مورد علاقه فرد را در اولویت قرار دهید

وقتی اشتها به‌شدت کاهش یافته است، رعایت یک رژیم غذایی ایده‌آل همیشه اولویت اول نیست. اگر فرد غذایی را دوست دارد و می‌تواند آن را تحمل کند، همان غذا ممکن است گزینه بهتری برای تأمین انرژی باشد.

در این شرایط، حتی غذاهایی که در یک رژیم معمولاً «انتخاب سالم‌تر» محسوب نمی‌شوند، ممکن است برای افزایش دریافت انرژی مفید باشند. برای مثال می‌توان در صورت تحمل فرد:

• به پوره سیب‌زمینی سس یا گریوی اضافه کرد
• دسر را همراه بستنی سرو کرد
• از تخم‌مرغ نیمرو یا هم‌زده استفاده کرد
• فرنی یا پودینگ برنج تهیه کرد
• بلغور جو دوسر را با موز ترکیب کرد
• از سوپ نخودفرنگی یا لپه استفاده کرد
• ساندویچ کره بادام‌زمینی و ژله تهیه کرد
• از غذاهای نرم مانند سالاد تن ماهی یا غذاهای پوره‌شده استفاده کرد

در افراد کم‌اشتها، گاهی افزایش تراکم انرژی غذا از تلاش برای افزایش حجم وعده مهم‌تر است.

ظاهر غذا نیز اهمیت دارد. استفاده از رنگ‌های متنوع و بافت‌های مختلف می‌تواند جذابیت غذا را افزایش دهد؛ این موضوع به‌خصوص برای افرادی که مشکلات بینایی دارند می‌تواند مفید باشد.

۳. وعده‌های کوچک و متعدد بدهید

یک بشقاب بزرگ غذا ممکن است برای فردی که اشتهای کمی دارد، از همان ابتدا خسته‌کننده یا غیرقابل‌تحمل به نظر برسد.

به‌جای سه وعده بزرگ، می‌توان وعده‌های کوچک‌تری را در فاصله‌های چندساعته ارائه کرد؛ برای مثال پنج تا شش نوبت غذا در روز.

مزیت این روش این است که اگر فرد یک وعده را کامل نخورد، فرصت‌های دیگری برای دریافت انرژی و مواد مغذی در همان روز وجود دارد.

میان‌وعده‌های کوچک نیز می‌توانند در این شرایط کاربردی باشند. هدف، اجبار فرد به خوردن حجم زیاد در یک وعده نیست؛ بلکه افزایش تدریجی دریافت روزانه است.

۴. بوهای شدید غذا را کاهش دهید

بیماری‌های طولانی‌مدت می‌توانند حس بویایی و چشایی را تغییر دهند. در نتیجه، بویی که قبلاً اشتهابرانگیز بوده ممکن است برای فرد بیمار تهوع‌آور شود.

در چنین شرایطی بهتر است غذاهای دارای بوی شدید کمتر استفاده شوند، مانند:

• برخی پنیرهای تند و پر بو
• غذاهای دریایی
• کلم بروکسل
• تخم‌مرغ آب‌پز
• غذاهای سرخ‌شده
• احشاء

غذاهای سرد معمولاً بوی کمتری نسبت به غذاهای داغ منتشر می‌کنند و ممکن است برای فردی که به بو حساس شده است، قابل‌تحمل‌تر باشند.

بنابراین، اگر بوی غذا اشتهای فرد را از بین می‌برد، می‌توان غذاهای سرد یا کم‌بو را امتحان کرد.

۵. یبوست و تهوع را جدی بگیرید

گاهی مشکل اصلی بی‌اشتهایی نیست؛ بلکه یبوست یا تهوع باعث می‌شود فرد نتواند به اندازه کافی غذا بخورد.

یبوست می‌تواند حتی در شرایطی که دریافت غذایی فرد پایین است، احساس پری و سیری ایجاد کند. تأمین مایعات کافی، در صورت نداشتن محدودیت پزشکی، و استفاده از درمان مناسب می‌تواند به رفع این مشکل کمک کند.

در صورت نیاز، پزشک ممکن است ملین یا مکمل فیبر تجویز کند. افزایش تدریجی فیبر از طریق میوه‌ها، سبزیجات و غلات نیز می‌تواند مفید باشد. در متن منبع، دریافت روزانه ۲۰ تا ۳۵ گرم فیبر به‌عنوان محدوده‌ای برای کمک به مدیریت یبوست ذکر شده است؛ اما در بیماران خاص، مقدار فیبر باید متناسب با وضعیت گوارشی و بیماری زمینه‌ای تعیین شود.

اگر تهوع مشکل اصلی است، غذاهای ساده و کم‌تحریک ممکن است بهتر تحمل شوند. موز، برنج، پوره سیب و نان تست از گزینه‌های سنتی مورد استفاده در رژیم موسوم به BRAT هستند. با این حال، این الگو از نظر مواد مغذی کامل نیست و نباید برای مدت طولانی به‌عنوان تنها رژیم غذایی استفاده شود.

چای زنجبیل نیز به‌عنوان یکی از گزینه‌های رایج برای کاهش تهوع مطرح شده است.

برای خشکی یا زخم‌های دهانی، خوراکی‌های نرم و غیرتحریک‌کننده و همچنین یخ خردشده، بستنی یخی یا آب‌نبات سفت ممکن است به افزایش ترشح بزاق و مرطوب ماندن دهان کمک کنند.

۶. در صورت نیاز از مکمل‌های غذایی استفاده کنید

اگر فرد نمی‌تواند از طریق غذا انرژی و مواد مغذی کافی دریافت کند، مکمل‌های خوراکی تغذیه‌ای می‌توانند یک ابزار کمکی باشند.

نوشیدنی‌های تغذیه‌ای آماده و محصولات مختلفی مانند ژل، پودینگ و بارهای تغذیه‌ای در دسترس هستند و می‌توانند گزینه‌های متفاوتی از نظر طعم و بافت فراهم کنند.

این محصولات به‌ویژه زمانی مفید هستند که فرد حجم کمی غذا می‌خورد اما نیاز به دریافت انرژی و پروتئین بیشتری دارد.

با این حال، مکمل‌های تغذیه‌ای بهتر است مکمل غذا باشند، نه جایگزین کامل رژیم غذایی؛ مگر اینکه تیم درمانی بر اساس وضعیت فرد برنامه متفاوتی تعیین کرده باشد.

در بیماران دچار کاهش وزن قابل توجه، سوءتغذیه، اختلال بلع یا بیماری‌های خاص، انتخاب مکمل و مقدار مصرف آن بهتر است توسط پزشک یا متخصص تغذیه مشخص شود.

۷. درباره داروهای افزایش‌دهنده اشتها با پزشک صحبت کنید

اگر اقدامات تغذیه‌ای کافی نباشند و کاهش وزن همچنان ادامه داشته باشد، ممکن است پزشک داروهای خاصی را بررسی کند.

از جمله داروهایی که در برخی شرایط برای بهبود اشتها یا علائم همراه مورد استفاده قرار گرفته‌اند می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• مژسترول استات
• متوکلوپرامید
• برخی کانابینوئیدها مانند درونابینول

اما این داروها برای همه افراد مناسب نیستند و هرکدام عوارض، محدودیت‌ها و موارد منع مصرف خاص خود را دارند. بنابراین، مصرف خودسرانه آنها به‌هیچ‌وجه توصیه نمی‌شود.

در برخی بیماران نیز علت اصلی بی‌اشتهایی باید پیش از تجویز داروی محرک اشتها شناسایی و درمان شود؛ برای مثال تهوع، یبوست، درد، افسردگی، عوارض دارویی یا مشکلات دهان و دندان.

۸. درباره درمان‌های طبیعی با احتیاط عمل کنید

برخی فرآورده‌های گیاهی و طبیعی مانند بابونه، جنتیان، نعناع، خارمریم و فرآورده‌های شاهدانه به‌عنوان گزینه‌هایی برای تحریک اشتها مطرح شده‌اند.

با این حال، شواهد علمی درباره اثربخشی بسیاری از این محصولات محدود است و صرفاً سابقه استفاده سنتی به معنی اثربخشی اثبات‌شده نیست.

علاوه بر این، طبیعی بودن یک محصول به معنای بی‌خطر بودن آن نیست. گیاهان دارویی می‌توانند با داروهای مصرفی بیمار تداخل داشته باشند یا در برخی بیماری‌ها نامناسب باشند.

بنابراین، پیش از اضافه کردن هرگونه مکمل، گیاه دارویی یا فرآورده طبیعی به برنامه درمانی، باید با پزشک، پرستار یا متخصص تغذیه در میان گذاشته شود.

چه زمانی کاهش اشتها نیاز به بررسی پزشکی دارد؟

اگر بی‌اشتهایی جدید، شدید یا پایدار است، نباید فقط با افزایش تعداد میان‌وعده‌ها با آن برخورد کرد. کاهش اشتها ممکن است نشانه بیماری زمینه‌ای، عارضه داروها یا پیامد یک مشکل قابل درمان باشد.

کاهش وزن ناخواسته، ضعف، کاهش توده عضلانی، کم‌آبی، تهوع مداوم، استفراغ، مشکل بلع یا ناتوانی در تأمین نیازهای غذایی، اهمیت ارزیابی پزشکی و تغذیه‌ای را بیشتر می‌کنند.

جمع‌بندی

در فردی که اشتهای خود را از دست داده است، هدف اصلی این نیست که او را مجبور به خوردن کنیم؛ بلکه باید موانع غذا خوردن را شناسایی و برطرف کنیم.

وعده‌های کوچک و متعدد، غذاهای مورد علاقه، کاهش بوهای آزاردهنده، درمان یبوست و تهوع و در صورت نیاز استفاده از مکمل‌های تغذیه‌ای می‌توانند دریافت انرژی و مواد مغذی را آسان‌تر کنند.

در بیماری‌های جدی، کاهش اشتها و کاهش وزن ممکن است صرفاً نتیجه کم‌خوری نباشد و گاهی بخشی از فرایند بیماری باشد. به همین دلیل، اگر کاهش وزن ادامه‌دار یا قابل توجه است، همکاری پزشک و متخصص تغذیه اهمیت بیشتری از تلاش برای افزایش اشتها به‌تنهایی دارد.