۹ دارویی که ممکن است باعث یبوست شوند

یبوست یکی از عوارض نسبتاً شایع برخی داروهاست. در بعضی موارد، ارتباط آن با دارو بسیار واضح است؛ برای مثال یبوست ناشی از داروهای مخدر می‌تواند شدید باشد. برخی داروهای دیگر نیز با کاهش حرکات روده، تغییر آب مدفوع یا اثر بر سیستم عصبی گوارش، احتمال یبوست را افزایش می‌دهند.

اگر یبوست پس از شروع یک داروی جدید ایجاد شده یا شدت آن بعد از افزایش دوز بیشتر شده است، بهتر است احتمال نقش دارو را در نظر بگیرید. البته نباید داروی تجویزشده را خودسرانه قطع یا دوز آن را تغییر دهید.

۱. داروهای مخدر

داروهای مخدر یا اوپیوئیدی مانند مورفین، کدئین، اکسی‌کدون و فنتانیل از شناخته‌شده‌ترین عوامل ایجاد یبوست هستند.

این داروها با اتصال به گیرنده‌های خاص در دستگاه عصبی، علاوه بر کاهش درد، حرکات طبیعی روده را نیز کاهش می‌دهند. همچنین ترشح مایعات در روده را کمتر و جذب آب را بیشتر می‌کنند؛ در نتیجه مدفوع خشک‌تر و دفع آن دشوارتر می‌شود.

یبوست ناشی از اوپیوئیدها ممکن است حتی با ادامه مصرف دارو باقی بماند و در بسیاری از افراد نیاز به پیشگیری یا درمان اختصاصی دارد.

۲. داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی

داروهایی مانند ایبوپروفن و ناپروکسن بیشتر به‌عنوان مسکن و ضدالتهاب شناخته می‌شوند، اما در برخی افراد، به‌خصوص با مصرف مداوم یا دوزهای بالا، می‌توانند با تغییرات گوارشی از جمله یبوست همراه باشند.

البته یبوست از عوارض اصلی این گروه نیست و مشکلاتی مانند سوءهاضمه، تحریک معده و خونریزی گوارشی اهمیت بیشتری دارند. بنابراین اگر بعد از شروع مصرف این داروها یبوست ایجاد شد، بهتر است سایر عوامل نیز بررسی شوند و صرفاً دارو مقصر فرض نشود.

۳. برخی داروهای فشار خون

چند گروه از داروهای مورد استفاده برای کنترل فشار خون می‌توانند احتمال یبوست را افزایش دهند.

مسدودکننده‌های کانال کلسیم

داروهایی مانند وراپامیل و تا حدی آملودیپین می‌توانند حرکات دستگاه گوارش را کاهش دهند. وراپامیل به‌طور مشخص از داروهای مهم این گروه از نظر ایجاد یبوست است.

کلونیدین

کلونیدین با اثر بر سیستم عصبی می‌تواند فعالیت دستگاه گوارش را کاهش دهد و در برخی افراد باعث یبوست شود.

داروهای ادرارآور

داروهایی مانند هیدروکلروتیازید مستقیماً حرکت روده را متوقف نمی‌کنند، اما افزایش دفع ادرار می‌تواند در صورت دریافت ناکافی مایعات به کم‌آبی بدن کمک کند و مدفوع را سفت‌تر کند.

بنابراین در فردی که از داروهای ادرارآور استفاده می‌کند، دریافت مایعات کافی اهمیت دارد؛ البته میزان مناسب مایعات در افراد مبتلا به برخی بیماری‌های قلبی یا کلیوی باید با نظر پزشک تعیین شود.

۴. برخی داروهای ضدافسردگی

داروهای ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای مانند آمی‌تریپتیلین می‌توانند باعث یبوست شوند.

این داروها تا حدی از طریق اثرات آنتی‌کولینرژیک، فعالیت طبیعی دستگاه گوارش را کاهش می‌دهند. در نتیجه حرکت مدفوع در روده کندتر می‌شود و زمان بیشتری برای از دست دادن آب آن وجود دارد.

البته احتمال ایجاد یبوست در تمام داروهای ضدافسردگی یکسان نیست و به نوع دارو، دوز و شرایط فرد بستگی دارد.

۵. مکمل‌های آهن

مکمل‌های آهن، به‌ویژه برخی فرآورده‌های خوراکی، می‌توانند باعث یبوست، دل‌درد، تهوع یا تغییر رنگ مدفوع شوند.

مقداری از آهن مصرف‌شده جذب نمی‌شود و در دستگاه گوارش باقی می‌ماند. این مسئله می‌تواند بر عملکرد روده و قوام مدفوع اثر بگذارد.

اگر یبوست بعد از شروع مکمل آهن ایجاد شده است، قطع خودسرانه آن راه‌حل مناسبی نیست؛ زیرا ممکن است درمان کمبود آهن ضروری باشد. پزشک می‌تواند بر اساس علت کمبود، مقدار آهن و نوع فرآورده را تغییر دهد یا روش مناسب‌تری برای مصرف آن پیشنهاد کند.

۶. برخی داروهای ضداسید

برخی آنتی‌اسیدها، به‌خصوص فرآورده‌های حاوی آلومینیوم یا کلسیم، می‌توانند باعث یبوست شوند.

اگر فردی برای مدت طولانی از داروهای ضداسید استفاده می‌کند و هم‌زمان دچار یبوست شده است، بررسی ترکیبات دارو می‌تواند مفید باشد. فرآورده‌های حاوی منیزیم معمولاً اثر متفاوتی بر حرکات روده دارند و حتی ممکن است باعث شل شدن مدفوع شوند، اما انتخاب دارو باید بر اساس شرایط فرد و بیماری‌های زمینه‌ای انجام شود.

۷. برخی آنتی‌هیستامین‌ها

آنتی‌هیستامین‌های نسل قدیمی‌تر مانند دیفن‌هیدرامین می‌توانند به دلیل اثرات آنتی‌کولینرژیک، حرکات دستگاه گوارش را کاهش دهند و احتمال یبوست را افزایش دهند.

برخی آنتی‌هیستامین‌های نسل جدید مانند لوراتادین و ستیریزین معمولاً احتمال کمتری برای ایجاد چنین عارضه‌ای دارند، هرچند هیچ دارویی برای همه افراد کاملاً بدون عارضه نیست.

بنابراین اگر فردی پس از شروع یک داروی ضدحساسیت دچار یبوست شده است، نوع دارو اهمیت زیادی دارد.

۸. داروهای ضدروان‌پریشی

داروهای ضدروان‌پریشی نیز می‌توانند با یبوست همراه باشند؛ زیرا بر سیستم عصبی کنترل‌کننده حرکات دستگاه گوارش اثر می‌گذارند.

برخی داروهای این گروه مانند کلوزاپین، کوئتیاپین و اولانزاپین می‌توانند احتمال یبوست را افزایش دهند.

در میان آنها، یبوست ناشی از کلوزاپین اهمیت ویژه‌ای دارد و در موارد شدید حتی می‌تواند به عوارض جدی روده منجر شود. بنابراین تغییر واضح در اجابت مزاج هنگام مصرف این داروها نباید نادیده گرفته شود.

برخی داروهای آرام‌بخش از گروه بنزودیازپین‌ها نیز در بعضی افراد با یبوست همراه شده‌اند، اگرچه این ارتباط به اندازه داروهای آنتی‌کولینرژیک یا اوپیوئیدها مشخص نیست.

۹. برخی داروهای مثانه

داروهایی که برای درمان مثانه بیش‌فعال و کاهش تکرر یا فوریت ادرار استفاده می‌شوند، مانند:

• اکسی‌بوتینین
• تولترودین
• سولیفناسین

می‌توانند به دلیل اثرات آنتی‌کولینرژیک، حرکات روده را کاهش دهند.

این داروها برای کاهش انقباضات مثانه طراحی شده‌اند، اما همین اثر می‌تواند در دستگاه گوارش نیز باعث کاهش حرکات روده و در نتیجه مدفوع سفت‌تر و دفع کمتر شود.

چرا داروها باعث یبوست می‌شوند؟

مکانیسم ایجاد یبوست در همه داروها یکسان نیست. برخی داروها مستقیماً فعالیت عصبی و حرکات روده را کاهش می‌دهند؛ برخی دیگر باعث تغییر در میزان آب مدفوع می‌شوند و بعضی نیز از طریق اثرات آنتی‌کولینرژیک عملکرد طبیعی دستگاه گوارش را مختل می‌کنند.

به همین دلیل، درمان یبوست ناشی از دارو نیز باید بر اساس داروی مصرفی، شدت یبوست و وضعیت کلی فرد انتخاب شود.

اگر دارو باعث یبوست شده باشد چه کار کنیم؟

در موارد خفیف، چند اقدام ساده می‌تواند کمک‌کننده باشد:

• مصرف کافی مایعات، متناسب با شرایط فرد
• افزایش تدریجی مصرف فیبر از طریق میوه‌ها، سبزیجات، حبوبات و غلات کامل
• فعالیت بدنی منظم
• توجه به زمان و احساس دفع و به تعویق نینداختن آن
• در صورت نیاز، استفاده از ملین‌ها یا مکمل‌های فیبر با نظر پزشک یا داروساز

فیبر بدون مصرف کافی مایعات ممکن است در بعضی افراد نفخ یا حتی تشدید یبوست ایجاد کند. همچنین اگر یبوست به‌طور واضح با شروع یک دارو ارتباط داشته باشد، بهتر است فقط با افزایش فیبر و آب، مشکل را پنهان نکنیم و احتمال نقش دارو را نیز بررسی کنیم.

گاهی پزشک می‌تواند دوز دارو را تغییر دهد، داروی دیگری را جایگزین کند یا برای پیشگیری از یبوست، درمان مناسب‌تری اضافه کند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

یبوست گاه‌به‌گاه معمولاً مسئله‌ای جدی نیست، اما در صورت وجود هر یک از علائم زیر، بررسی پزشکی ضروری است:

• خون در مدفوع یا خونریزی از مقعد
• درد مداوم یا شدید شکم
• تب
• کاهش وزن بدون دلیل مشخص
• استفراغ
• یبوست شدید یا مداوم که با اقدامات معمول برطرف نمی‌شود
• تغییر جدید و قابل‌توجه در الگوی اجابت مزاج، به‌خصوص در سنین بالاتر

همچنین اگر یبوست مدت کوتاهی پس از شروع یک داروی جدید یا افزایش دوز آن ایجاد شده باشد، بهتر است این ارتباط را با پزشک یا داروساز مطرح کنید.

جمع‌بندی

اگرچه رژیم غذایی کم‌فیبر، کمبود مایعات و کم‌تحرکی از عوامل شناخته‌شده یبوست هستند، داروها نیز می‌توانند نقش مهمی داشته باشند. اوپیوئیدها، برخی داروهای ضدافسردگی و ضدروان‌پریشی، داروهای آنتی‌کولینرژیک، مکمل‌های آهن و برخی داروهای فشار خون و ضداسید از مهم‌ترین مواردی هستند که باید در نظر گرفته شوند.

نکته مهم این است که برای برطرف کردن یبوست، داروی ضروری را خودسرانه قطع نکنید. در بسیاری از موارد می‌توان با اصلاح سبک زندگی، انتخاب درمان مناسب برای یبوست یا تغییر نوع و مقدار دارو، مشکل را کنترل کرد.