آزمایش دی-دایمر چیست؟

آزمایش غربالگری دی-دایمر (D-dimer) ممکن است زمانی استفاده شود که یک متخصص مراقبت‌های بهداشتی نگران وجود ترومبوز ورید عمقی، آمبولی ریه، سکته مغزی یا سایر شرایط مرتبط با لخته شدن خون باشد. نتیجه منفی در آزمایش دی-دایمر به این معنی است که احتمالاً شما دچار لخته خونی فعال نیستید. این آزمایش به تنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیست و در صورت بالا بودن نتایج، به احتمال زیاد نیاز به آزمایش‌های تکمیلی بیشتری خواهد بود.

آزمایش دی-دایمر یک آزمایش خون است که برای رد احتمال وجود لخته خونی بالقوه کشنده به کار می‌رود. به طور کلی، نتیجه نرمال کمتر از ۵۰۰ نانوگرم در میلی‌لیتر (ng/mL) در نظر گرفته می‌شود و هر چیزی بالاتر از این مقدار معمولاً مثبت تلقی می‌شود، اگرچه این مقادیر ممکن است به نوع کیت آزمایشگاهی بستگی داشته باشد¹. سطوح بسیار بالای دی-دایمر همچنین می‌تواند در شرایطی مانند سرطان، ذات‌الریه و عفونت کووید-۱۹ رخ دهد، اما دلایل دیگری نیز برای افزایش آن وجود دارد².

کاربرد آزمایش دی-دایمر

آزمایش دی-دایمر معمولاً برای رد احتمال ترومبوآمبولیسم وریدی (VTE) استفاده می‌شود که این وضعیت شامل دو نوع لخته خونی خطرناک است: ترومبوز ورید عمقی (DVT) و آمبولی ریه (PE)³. ترومبوز ورید عمقی (DVT) به لخته‌ای گفته می‌شود که در عمق یک ورید تشکیل می‌گردد، و آمبولی ریه (PE) لخته‌ای است که از قسمت‌های دیگر بدن حرکت کرده و در یک سرخرگ ریوی مستقر می‌شود و باعث انسداد می‌گردد.

وجود دی-دایمر نشان می‌دهد که فرآیندهای لخته‌سازی خون، مانند انعقاد، در حال وقوع هستند³. هنگامی که پزشک ریسک پایین وجود این لخته‌ها را در نظر می‌گیرد، یک نتیجه منفی در آزمایش دی-دایمر می‌تواند برای رد کردن PE یا DVT به عنوان عامل علائم بیمار، بدون نیاز به آزمایش‌های اضافی، استفاده شود⁴. آزمایش دی-دایمر همچنین به عنوان بخشی از ارزیابی تشخیصی برای انعقاد داخل عروقی منتشر (DIC)، که وضعیتی با تشکیل گسترده لخته در شبکه عروقی است، استفاده می‌شود⁵.

درمان سریع و به موقع، شانس زنده ماندن از یک لخته مانند آمبولی ریه را افزایش می‌دهد و به جلوگیری از سایر مشکلات و عوارض پزشکی کمک می‌کند⁶. این عوارض شامل موارد زیر هستند:

• بیماری شریان کرونری: افراد مبتلا به بیماری شدید قلبی دارای سطوح بالاتری از دی-دایمر هستند. بیمارانی که برای حمله قلبی تحت درمان قرار می‌گیرند، اما همچنان سطوح بالای دی-دایمر دارند، در معرض افزایش خطر حمله قلبی مجدد یا مرگ ناشی از آن قرار می‌گیرند⁷.
• سکته مغزی: سطوح بالاتر دی-دایمر با افزایش خطر سکته مغزی همراه است⁸. این افزایش سطح می‌تواند نشانه‌ای از وجود فرآیندهای لخته‌سازی خاموش در سیستم عروقی مغز باشد.
• هایپرفیبرینولیز: این اختلال لخته شدن خون مشابه DIC است؛ آزمایش دی-دایمر همچنین به پزشکان در ارزیابی این اختلال کمک می‌کند.
• مارگزیدگی‌های نادر: سم برخی مارها می‌تواند منجر به مشکلات لخته شدن خون شود؛ آزمایش دی-دایمر یکی از معیارهای تشخیصی است که برای ارزیابی و درمان این موارد نادر مارگزیدگی استفاده می‌شود⁹.

علائم لخته‌های بالقوه تهدیدکننده حیات

هر سال در ایالات متحده، نزدیک به ۱۰۰,۰۰۰ مرگ به دلیل ترومبوز ورید عمقی (لخته خونی در یک ورید عمیق) و آمبولی ریه (لخته خونی در ریه) رخ می‌دهد¹⁰. علائمی که ممکن است در صورت بروز این لخته‌های خونی داشته باشید، عبارتند از:

• تورم یا قرمزی: این علائم معمولاً در ساق پا دیده می‌شوند، اما گاهی اوقات ممکن است در ران، لگن یا بازو نیز رخ دهند.
• درد: احساس درد در پا، ران، لگن یا بازو می‌تواند از نشانه‌های DVT باشد.
• مشکل در تنفس یا تنگی نفس: این یکی از علائم اصلی آمبولی ریه است که نیاز به توجه فوری دارد.
• سرفه همراه با خلط خونی: این علامت می‌تواند نشان‌دهنده آسیب یا خونریزی در بافت ریه در اثر PE باشد.
• غش کردن یا احساس ضعف شدید: این وضعیت می‌تواند ناشی از کاهش ناگهانی اکسیژن‌رسانی به مغز باشد.
• ضربان قلب سریع: قلب برای جبران کمبود اکسیژن، با سرعت بیشتری پمپاژ می‌کند.
• درد قفسه سینه یا تعریق زیاد: این علائم اغلب با مشکلات قلبی اشتباه گرفته می‌شوند، اما می‌توانند نشان‌دهنده آمبولی ریه باشند¹¹.

دلیل نیاز به آزمایش دی-دایمر

آزمایش دی-دایمر یک گزینه سریع و حساس است که می‌تواند برای رد کردن یک تشخیص مرتبط با لخته شدن خون استفاده شود. متخصصان مراقبت‌های بهداشتی می‌توانند آزمایش دی-دایمر را به عنوان یک آزمایش غربالگری اولیه در شرایط اورژانسی درخواست دهند، اما اگر نتایج دی-دایمر بالا باشد، برای تأیید تشخیص به آزمایش‌های تصویربرداری نیاز است. بر اساس یک مطالعه که ۱,۶۴۷ نفر مراجعه‌کننده به اورژانس را بررسی کرد، بالا بودن سطوح دی-دایمر اغلب با عفونت‌ها رخ داده بود (۱۵.۶٪).

سایر دلایل بالا بودن دی-دایمر شامل: DVT، PE یا سایر لخته‌های وریدی در ۱۲.۱٪، سنکوپ (غش کردن) ۹.۴٪، نارسایی قلبی ۸.۹٪، تروما ۸.۲٪ و سرطان ۵.۸٪ بودند¹². سایر علل این افزایش عبارت بودند از: بیماری‌های التهابی مزمن مانند آرتریت روماتوئید، بیماری‌های کبد یا کلیه، پره‌اکلامپسی در بارداری و بیماری سلول داسی‌شکل¹². این مطالعه همچنین گزارش داد که سن بالاتر، جراحی اخیر و سابقه سیگار کشیدن نیز با نتایج بالای دی-دایمر مرتبط بودند.

در سال‌های اخیر، سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) چندین کیت آزمایش سریع دی-دایمر را تأیید کرده است. این آزمایش‌ها روشی سریع و ارزان برای متخصصان مراقبت‌های بهداشتی برای رد احتمال DVT یا PE فراهم می‌کنند¹³. استفاده از این تست‌های سریع به تسریع تصمیم‌گیری‌های بالینی در موقعیت‌های حساس کمک شایانی می‌کند.

روند انجام آزمایش دی-دایمر

برای انجام آزمایش دی-دایمر هیچ آماده‌سازی ویژه‌ای لازم نیست؛ نیازی به ناشتا بودن یا انجام آزمایش در زمان خاصی از روز نیست. با این حال، همیشه بهتر است با پزشک خود در مورد هر دستورالعمل خاصی که ممکن است مد نظر داشته باشد، مشورت کنید. یک نمونه خون ساده از ورید، معمولاً در بازو، با استفاده از یک سوزن کوچک گرفته می‌شود.

برای اکثر افراد، گرفتن خون هنگام وارد شدن سوزن به بازو، فقط یک احساس نیشگون یا سوزن سوزن شدن خفیف دارد. اغلب افراد به محض اتمام آزمایش، احساس طبیعی دارند؛ ممکن است کمی درد خفیف در عضله بازو یا کبودی جزئی داشته باشید. به طور معمول، نتایج آزمایش نسبتاً سریع آماده خواهند شد. نتایج می‌توانند بسته به نوع آزمایش استفاده شده و طراحی آن، متفاوت باشند³.

محدوده مرجع می‌تواند از یک آزمایشگاه به آزمایشگاه دیگر متفاوت باشد و نتایج ممکن است بر حسب واحدهای معادل فیبرینوژن (FEU) یا واحدهای دی-دایمر (D-DU) گزارش شوند¹⁴. به طور کلی، محدوده نرمال دی-دایمر کمتر از ۵۰۰ نانوگرم در میلی‌لیتر (ng/mL) است، اگرچه بر اساس نوع آزمایش و آزمایشگاه تفاوت‌هایی وجود دارد؛ همچنین نسخه‌هایی از این آزمایش با تنظیم بر اساس سن فرد وجود دارد، اما برخی مطالعات استفاده از آن‌ها را توصیه نمی‌کنند¹⁵. آزمایش دی-دایمر انعقاد خون و وجود قطعات فیبرین در جریان خون را ارزیابی می‌کند که یک نشانگر فعالیت لخته‌سازی است¹².

سایر آزمایش‌های تشخیصی

اگر نتایج شما در محدوده پایین باشد، پزشک می‌تواند با اطمینان وجود لخته خونی را رد کند¹⁶. اگر نتایج شما غیرطبیعی یا بالا باشد، به احتمال زیاد به آزمایش‌های بیشتری نیاز خواهید داشت، از جمله:

• سونوگرافی داپلر: آزمایشی است که از امواج صوتی با فرکانس بالا برای تهیه تصاویر از رگ‌های خونی، بافت‌ها و اندام‌های شما استفاده می‌کند تا جریان خون را بررسی نماید.
• آنژیوگرافی توموگرافی کامپیوتری (CT): اسکن سی‌تی می‌تواند تصاویری با وضوح بالا از زوایای مختلف بگیرد؛ تزریق یک ماده رنگی به بدن، رگ‌های خونی و بافت‌ها را روشن می‌کند تا لخته‌های خون بررسی شوند.
• اسکن تهویه-پرفیوژن ریه (V/Q): آزمایشی است که از یک ماده رادیواکتیو استفاده می‌کند تا به پزشکان کمک کند ببینند آیا هوا و خون می‌توانند در ریه‌ها حرکت کنند یا خیر، و آیا انسدادی وجود دارد.
• سایر آزمایش‌های خون: برای بررسی اینکه آیا شما یک اختلال خونریزی دارید یا خیر، این آزمایش‌ها انجام می‌شوند.

آزمایش دی-دایمر یک آزمایش بسیار حساس است، اما یک نتیجه مثبت نمی‌تواند تنها مبنای تشخیص DVT یا PE باشد، اگرچه بیشتر افراد مبتلا به DVT دارای سطوح بالای دی-دایمر هستند³. به همین دلیل، تفسیر نتایج باید همیشه در کنار ارزیابی بالینی کامل بیمار انجام شود.

چه سرطان‌هایی باعث افزایش دی-دایمر می‌شوند؟

سطوح بالاتر دی-دایمر با سرطان و گسترش آن رخ می‌دهد؛ افزایش این نشانگر به دلیل فعال شدن سیستم انعقاد خون توسط تومورها است. یک مطالعه در سال ۲۰۱۸ ارتباط سطوح بالای دی-دایمر را با سرطان‌های زیر پیدا کرد¹⁷:

• سرطان سینه
• سرطان معده
• سرطان پانکراس (لوزالمعده)
• سرطان کولورکتال (روده بزرگ و راست روده)

عوامل خطر برای سطوح بالای دی-دایمر

افرادی که دارای لخته‌های خونی و یا سطوح بالای دی-دایمر هستند، اغلب یک یا چند عامل خطر مشترک دارند³. این عوامل شامل:

• بیماری قلبی: بیماران مبتلا به آنژین ناپایدار یا کسانی که دچار حمله قلبی شده‌اند، دارای سطوح بالاتری از دی-دایمر و خطر بالاتر لخته‌های خونی آتی هستند. همچنین این وضعیت می‌تواند با آریتمی‌های قلبی و نارسایی قلبی رخ دهد.
• درمان سرطان: شیمی‌درمانی و برخی داروهای سرطان سینه می‌توانند خطر لخته شدن خون را افزایش دهند¹⁸.
• بیماری مزمن ریوی: نتایج دی-دایمر در افراد مبتلا به تشدید حاد بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD) تمایل به افزایش دارد¹⁹.
• درمان با استروژن: قرص‌های ضد بارداری و هورمون درمانی جایگزین می‌توانند خطر DVT و PE را افزایش دهند²⁰.
• بیماری‌های عفونی: کووید-۱۹ و ذات‌الریه می‌توانند باعث التهاب شوند و لخته‌های خونی را تحریک کنند.
• شرایط التهابی: این شرایط می‌توانند شامل آرتریت روماتوئید باشند¹².
• بیماری کلیوی: به دلایلی که کاملاً درک نشده‌اند، بیماری کلیوی خطر DVT و PE را افزایش می‌دهد.
• سیروز کبدی: افراد مبتلا به بیماری شدید کبدی، در معرض خطر بالاتری برای لخته شدن خون در ورید بزرگ کبد قرار دارند²¹.
• بارداری/دوره پس از زایمان: افراد تا سه ماه پس از زایمان، افزایش خطر DVT یا PE را تجربه می‌کنند²⁰.
• جراحی اخیر: جراحی، و همچنین کمبود حرکت مرتبط با بستری و بهبودی، می‌تواند خطر لخته شدن را افزایش دهد.
• سندرم آنتی‌فسفولیپید: این علت لخته‌های وریدی می‌تواند به عنوان یک بیماری اولیه یا به عنوان یک بیماری ثانویه مرتبط با لوپوس یا سایر اختلالات خودایمنی رخ دهد²².
• دیابت: مانند بیماری‌های خودایمنی، دیابت نیز می‌تواند منجر به سطوح بالاتر دی-دایمر شود²³. برخی شرایط که باعث افزایش سطح پروتئین واکنشی سی (C-reactive protein) می‌شوند، همچنین منجر به افزایش سطوح دی-دایمر می‌شوند، حتی اگر خطر لخته شدن وجود نداشته باشد.

علاوه بر سن، چاقی و سابقه سیگار کشیدن، سایر عوامل خطر عبارتند از:

• نژاد: افراد آفریقایی-آمریکایی در مقایسه با افراد دارای تبار اروپایی، سطوح بالاتری از دی-دایمر دارند²⁴.
• جنسیت: زنان معمولاً سطوح دی-دایمر بالاتری نسبت به مردان دارند²⁴.
• سبک زندگی کم‌تحرک: عدم ورزش یا عدم تحرک برای مدت طولانی می‌تواند خطر DVT یا PE را افزایش دهد¹¹. یک مثال، پرواز طولانی مدت با هواپیما است که مسافرت اخیر یک عامل خطر شناخته شده است²⁵.

درمان سطوح بالای دی-دایمر بستگی به علت آن دارد، اما معمولاً شامل داروهایی مانند استاتین‌ها یا رقیق‌کننده‌های خون است.

آیا کووید-۱۹ می‌تواند باعث نتایج بالای دی-دایمر شود؟

بله، عفونت کووید-۱۹ می‌تواند باعث بالا رفتن سطوح دی-دایمر شود. کووید-۱۹ با افزایش خطر لخته‌های خونی همراه است و آزمایش دی-دایمر برای شناسایی همین لخته‌ها استفاده می‌شود. یک مطالعه نشان داد که ۱۵٪ از بیمارانی که یک مورد جدی از کووید-۱۹ را تجربه کرده بودند، سه ماه پس از بهبودی همچنان سطوح بالای دی-دایمر داشتند²⁶. این نشان می‌دهد که حتی پس از بهبودی، فعالیت‌های لخته‌سازی در بدن می‌تواند برای مدتی ادامه یابد.