آنفلوآنزا چیست؟ علائم، درمان، عوارض و راه‌های پیشگیری

آنفلوآنزا یک عفونت ویروسی مسری دستگاه تنفسی است که می‌تواند از یک بیماری چندروزه با علائم خفیف تا عفونتی جدی و حتی تهدیدکننده زندگی متغیر باشد. تب، لرز، بدن‌درد، سرفه، گلودرد و خستگی از علائم شایع آن هستند؛ بااین‌حال، همه افراد تب نمی‌کنند و شدت بیماری نیز در افراد مختلف یکسان نیست.

تشخیص زودهنگام اهمیت دارد، زیرا داروهای ضدویروس در صورت شروع به‌موقع می‌توانند مدت بیماری را کاهش دهند و احتمال برخی عوارض را کمتر کنند. واکسیناسیون سالانه نیز یکی از مهم‌ترین راهکارها برای کاهش خطر ابتلا و به‌ویژه پیشگیری از بیماری شدید است.

علائم آنفلوآنزا چیست؟

علائم آنفلوآنزا با توجه به سن، وضعیت سلامت عمومی و سویه ویروس متفاوت است. برخی افراد علائم خفیفی دارند، اما در برخی دیگر بیماری با شدت بیشتری بروز می‌کند.

شایع‌ترین علائم عبارت‌اند از:

• تب و لرز
• بدن‌درد و درد عضلانی
• گلودرد
• سرفه
• سردرد
• خستگی و ضعف
• گرفتگی بینی
• آبریزش بینی

تهوع، استفراغ و اسهال نیز ممکن است رخ دهند، اما این علائم در کودکان مبتلا به آنفلوآنزا شایع‌تر از بزرگسالان هستند.

چه زمانی علائم آنفلوآنزا خطرناک می‌شوند؟

برخی نشانه‌ها می‌توانند بیانگر عارضه جدی یا نیاز به ارزیابی فوری پزشکی باشند. در صورت مشاهده علائم زیر، مراجعه فوری به مراکز درمانی ضروری است:

• تنگی نفس یا تنفس سریع و دشوار
• فرورفتن قفسه سینه بین دنده‌ها هنگام تنفس
• کبودی لب‌ها یا صورت
• درد قفسه سینه یا شکم
• درد شدید عضلانی یا ضعف شدید
• گیجی، سرگیجه قابل‌توجه یا تشنج
• علائم کم‌آبی، مانند خشکی دهان یا ادرار نکردن به مدت ۸ ساعت
• تب بالاتر از ۴۰ درجه سانتی‌گراد
• هرگونه تب در نوزادان زیر ۳ ماه
• تشدید بیماری‌های مزمن

در صورت بدترشدن علائم پس از یک دوره بهبود، نیز باید احتمال بروز عارضه بررسی شود.

تفاوت آنفلوآنزا با سرماخوردگی و کووید-۱۹

آنفلوآنزا، سرماخوردگی و کووید-۱۹ همگی می‌توانند دستگاه تنفسی را درگیر کنند. از آنجا که علائم آنها هم‌پوشانی زیادی دارد، تشخیص قطعی فقط بر اساس نشانه‌ها همیشه امکان‌پذیر نیست و گاهی به آزمایش نیاز است.

این جدول الگوی معمول علائم را نشان می‌دهد، نه یک معیار قطعی تشخیص. برای مثال، نبود تب به‌تنهایی آنفلوآنزا را رد نمی‌کند و وجود تب نیز مشخص نمی‌کند که عامل بیماری کدام ویروس است.

علت آنفلوآنزا چیست؟ تفاوت ویروس آنفلوآنزای A و B

آنفلوآنزا عمدتاً به‌وسیله دو نوع ویروس، یعنی آنفلوآنزای A و B، در انسان ایجاد می‌شود. ویروس‌های آنفلوآنزا انواع دیگری نیز دارند؛ نوع C معمولاً عفونت خفیف‌تری ایجاد می‌کند و نوع D عمدتاً دام‌ها، به‌ویژه گاوها، را درگیر می‌کند.

آنفلوآنزای A

ویروس آنفلوآنزای A در انسان و برخی حیوانات و پرندگان گردش می‌کند و می‌تواند بین گونه‌ها منتقل شود. این ویروس تغییرات ژنتیکی قابل‌توجهی دارد و مسئول بسیاری از موارد آنفلوآنزای فصلی است. همچنین، آنفلوآنزای A تنها نوعی است که تاکنون باعث همه‌گیری‌های جهانی آنفلوآنزا شده است.

آنفلوآنزای B

آنفلوآنزای B عمدتاً در انسان گردش می‌کند و در کودکان نیز شایع است. بیماری ناشی از آن می‌تواند خفیف باشد، اما در کودکان خردسال، به‌ویژه زیر ۵ سال، احتمال بروز بیماری شدید وجود دارد.

علائم این دو نوع می‌توانند مشابه باشند و اصول کلی درمان آنها نیز یکسان است؛ بنابراین، از روی علائم به‌تنهایی نمی‌توان نوع ویروس را مشخص کرد.

آنفلوآنزا چگونه منتقل می‌شود؟

ویروس آنفلوآنزا هنگام سرفه، عطسه و صحبت‌کردن می‌تواند از طریق ذرات تنفسی منتشر شود. افرادی که این ذرات را استنشاق می‌کنند، ممکن است آلوده شوند. انتقال از طریق تماس دست آلوده با بینی، دهان یا چشم نیز امکان‌پذیر است؛ برای مثال، ممکن است فرد پس از تماس با ترشحات تنفسی و سپس لمس صورت خود به ویروس آلوده شود.

برای کاهش انتقال بیماری:

• دست‌ها را مرتب با آب و صابون بشویید.
• هنگام سرفه یا عطسه، دهان و بینی را بپوشانید.
• هنگام بیماری در خانه بمانید و تماس نزدیک با دیگران را کاهش دهید.
• در صورت ناچار بودن به حضور در کنار دیگران، از ماسک مناسب استفاده کنید.
• فضاهای بسته را تا حد امکان تهویه کنید.

فصل آنفلوآنزا چه زمانی است؟

در بسیاری از مناطق نیمکره شمالی، گردش آنفلوآنزا در پاییز و زمستان افزایش می‌یابد. معمولاً فصل آنفلوآنزا از اکتبر تا مه ادامه دارد و موارد ابتلا اغلب بین دسامبر و مارس به اوج می‌رسند؛ در برخی سال‌ها، بیشترین موارد در فوریه گزارش می‌شود.

بااین‌حال، الگوی زمانی بیماری در همه کشورها یکسان نیست و ممکن است با توجه به منطقه جغرافیایی و شرایط هر سال تغییر کند. در نیمکره جنوبی نیز فصل اوج معمولاً متفاوت است.

عوارض احتمالی آنفلوآنزا

بیشتر افراد طی چند روز تا حدود دو هفته بهبود پیدا می‌کنند، اما در برخی موارد بیماری می‌تواند عوارض جدی ایجاد کند.

عوارض احتمالی عبارت‌اند از:

• عفونت گوش و سینوس‌ها
• ذات‌الریه یا پنومونی
• التهاب عضله قلب یا میوکاردیت
• التهاب مغز یا انسفالیت
• التهاب عضلات یا میوزیت
• تشدید بیماری‌های مزمن، مانند آسم
• در موارد شدید، نارسایی چند اندام یا سپسیس

سپسیس واکنش شدید و تهدیدکننده زندگی بدن به عفونت است. اگرچه این عارضه در آنفلوآنزا شایع نیست، اما می‌تواند در موارد شدید رخ دهد.

چه افرادی بیشتر در معرض عوارض هستند؟

خطر عوارض شدید در گروه‌های زیر بیشتر است:

• افراد ۶۵ ساله و بالاتر
• کودکان زیر ۵ سال، به‌ویژه خردسالان
• زنان باردار
• افراد مبتلا به آسم، بیماری انسدادی مزمن ریه یا سایر بیماری‌های مزمن ریوی
• افراد مبتلا به بیماری‌های قلبی، کلیوی، کبدی، عروقی یا عصبی
• افراد دارای اختلالاتی که بلع یا سرفه مؤثر را دشوار می‌کنند
• مبتلایان به برخی بیماری‌های خونی، مانند کم‌خونی داسی‌شکل
• افراد دارای سیستم ایمنی تضعیف‌شده
• افراد زیر ۱۹ سال که به‌طور منظم آسپرین مصرف می‌کنند
• ساکنان مراکز مراقبت طولانی‌مدت
• افراد مبتلا به چاقی

در این گروه‌ها، تماس زودهنگام با پزشک پس از شروع علائم اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا ممکن است درمان ضدویروسی زودتر توصیه شود.

آنفلوآنزا چگونه تشخیص داده می‌شود؟

پزشک معمولاً درباره علائم، زمان شروع بیماری و سابقه پزشکی سؤال می‌کند و معاینه گوش، بینی و گلو را انجام می‌دهد. گوش‌دادن به صدای ریه‌ها نیز ممکن است برای ارزیابی درگیری دستگاه تنفسی لازم باشد.

اگر آنفلوآنزا در منطقه شایع باشد و علائم با آن سازگار باشند، پزشک گاهی می‌تواند بر اساس شرح حال و معاینه تشخیص بالینی بدهد. در شرایط دیگر، آزمایش به تشخیص کمک می‌کند؛ به‌خصوص زمانی که میزان گردش ویروس پایین است یا باید آنفلوآنزا از سایر عفونت‌ها افتراق داده شود.

آزمایش سریع آنفلوآنزا معمولاً با نمونه‌گیری از بینی یا گلو انجام می‌شود و برخی روش‌ها در حدود ۱۵ دقیقه نتیجه می‌دهند. البته دقت آزمایش‌ها یکسان نیست؛ بنابراین، نتیجه منفی در بعضی شرایط، به‌ویژه هنگام شک بالینی بالا، لزوماً بیماری را رد نمی‌کند.

درمان آنفلوآنزا چیست؟

درمان به شدت بیماری، سن، وضعیت سلامت فرد و زمان شروع علائم بستگی دارد.

داروهای ضدویروس

داروهای ضدویروس می‌توانند مدت علائم را کاهش دهند و در برخی بیماران خطر عوارض را کمتر کنند. بیشترین فایده معمولاً زمانی حاصل می‌شود که درمان در یکی دو روز نخست بیماری شروع شود؛ به همین دلیل، افراد پرخطر باید با شروع علائم در اسرع وقت با پزشک تماس بگیرند.

در بیماران بستری، مبتلایان به بیماری شدید یا افرادی که در معرض خطر عوارض هستند، ممکن است درمان حتی پس از گذشت ۴۸ ساعت نیز مفید باشد. انتخاب دارو و مدت مصرف باید بر اساس شرایط بیمار و نظر پزشک انجام شود. آنتی‌بیوتیک‌ها مستقیماً ویروس آنفلوآنزا را درمان نمی‌کنند و فقط در صورت وجود عفونت باکتریایی یا اندیکاسیون مشخص کاربرد دارند.

مراقبت خانگی و تسکین علائم

در موارد خفیف، استراحت و مراقبت حمایتی نقش مهمی دارند:

• مایعات کافی: آب، آب‌گوشت، سوپ، چای گیاهی، محلول‌های خوراکی الکترولیت یا سایر نوشیدنی‌های مناسب می‌توانند به حفظ آب بدن کمک کنند.
• غرغره آب‌نمک ولرم: ممکن است گلودرد را موقتاً تسکین دهد.
• مرطوب‌کردن هوا: استفاده از دستگاه بخور تمیز می‌تواند به کاهش احساس خشکی و ناراحتی ناشی از گرفتگی بینی کمک کند.
• استراحت کافی: به بدن فرصت می‌دهد با عفونت مقابله کند.
• کنترل تب و درد: داروهای مناسب باید با توجه به سن، بیماری‌های زمینه‌ای و سایر داروهای مصرفی انتخاب شوند. به کودکان و نوجوانان مبتلا به عفونت ویروسی، بدون دستور پزشک آسپرین ندهید.

اگر تنگی نفس، درد قفسه سینه، گیجی، کم‌آبی یا سایر علائم هشداردهنده ایجاد شد، نباید صرفاً به درمان خانگی اکتفا کرد.

چه زمانی پس از بیماری می‌توان به فعالیت عادی برگشت؟

بهتر است تا زمانی که تب دست‌کم ۲۴ ساعت بدون مصرف داروهای تب‌بر برطرف نشده و علائم به‌طور کلی رو به بهبود نرفته‌اند، در خانه بمانید. پس از بازگشت به فعالیت‌های روزمره، رعایت بهداشت، تهویه و استفاده از ماسک در تماس با دیگران می‌تواند به کاهش انتقال ویروس کمک کند؛ به‌ویژه اگر هنوز سرفه یا علائم تنفسی دارید.

آنفلوآنزا چند روز طول می‌کشد؟

در بسیاری از افراد سالم، علائم طی چند روز نخست شدیدتر هستند و سپس به‌تدریج کاهش می‌یابند. بااین‌حال، بهبود کامل ممکن است از چند روز تا حدود دو هفته زمان ببرد. خستگی یا سرفه گاهی بیشتر از سایر علائم ادامه پیدا می‌کند.

افراد سالمند، مبتلایان به بیماری‌های زمینه‌ای و کسانی که دچار عوارض شده‌اند ممکن است دیرتر بهبود یابند. طولانی‌شدن بیماری یا بدترشدن دوباره علائم، به‌ویژه پس از یک دوره بهبود، نیازمند ارزیابی پزشکی است.

فرد مبتلا تا چه مدت می‌تواند آنفلوآنزا را منتقل کند؟

فرد آلوده ممکن است از حدود یک روز پیش از شروع علائم، ویروس را به دیگران منتقل کند و این توانایی معمولاً تا حدود ۵ تا ۷ روز پس از شروع بیماری ادامه می‌یابد. بیشترین میزان سرایت اغلب در سه تا چهار روز نخست پس از شروع علائم است.

کودکان خردسال و افراد دارای ضعف سیستم ایمنی ممکن است مدت طولانی‌تری ویروس را منتقل کنند. بنابراین، کاهش تب به‌تنهایی به این معنی نیست که خطر انتقال کاملاً از بین رفته است.

واکسن آنفلوآنزا چقدر مؤثر است؟

واکسیناسیون سالانه مهم‌ترین راهکار پیشگیری از آنفلوآنزا و کاهش خطر بیماری شدید در بسیاری از افراد است. سویه‌های ویروس در طول زمان تغییر می‌کنند؛ به همین دلیل، ترکیب واکسن هر سال بر اساس پیش‌بینی سویه‌های در گردش و شواهد علمی به‌روزرسانی می‌شود.

واکسن‌های فصلی مورد استفاده در ایالات متحده در فصل‌های اخیر برای محافظت در برابر سه سویه طراحی شده‌اند: یک سویه آنفلوآنزای A از نوع H1N1، یک سویه A از نوع H3N2 و یک سویه آنفلوآنزای B. ترکیب دقیق واکسن ممکن است در فصل‌های مختلف و کشورها متفاوت باشد.

پس از تزریق واکسن، بدن معمولاً حدود دو هفته زمان نیاز دارد تا پاسخ ایمنی مناسبی ایجاد کند. واکسن همیشه مانع ابتلا نمی‌شود، اما می‌تواند احتمال بیماری را کاهش دهد و در صورت ابتلا، خطر پیامدهای شدید را کمتر کند.

بر اساس داده‌های ارائه‌شده در منبع این مقاله، واکسیناسیون در برخی فصل‌ها با کاهش حدود ۴۰ تا ۶۰ درصدی خطر ابتلا همراه بوده است. این عدد ثابت نیست و اثربخشی واکسن به عواملی مانند میزان تطابق ترکیب واکسن با ویروس‌های در گردش، سن و وضعیت ایمنی افراد بستگی دارد.

بهترین زمان تزریق واکسن آنفلوآنزا

در بسیاری از مناطق نیمکره شمالی، شهریور و مهر زمان مناسبی برای تزریق واکسن است تا بدن پیش از اوج گردش ویروس فرصت ایجاد پاسخ ایمنی داشته باشد. بااین‌حال، زمان‌بندی مناسب به توصیه‌های بهداشتی همان کشور و شرایط فصل جاری بستگی دارد.

افراد ۶۵ ساله و بالاتر، به دلیل خطر بیشتر عوارض، ممکن است از واکسن‌های با دوز بالاتر یا واکسن‌های دارای مواد تقویت‌کننده پاسخ ایمنی سود بیشتری ببرند؛ انتخاب نوع مناسب باید مطابق توصیه‌های محلی و نظر پزشک باشد.

جمع‌بندی

آنفلوآنزا صرفاً یک سرماخوردگی شدید نیست؛ این عفونت می‌تواند به‌ویژه در سالمندان، کودکان خردسال، زنان باردار و افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن عوارض جدی ایجاد کند. واکسن سالانه، رعایت بهداشت تنفسی و ماندن در خانه هنگام بیماری، خطر انتقال را کاهش می‌دهند. اگر علائم شروع شد و فرد در گروه پرخطر قرار داشت، تماس زودهنگام با پزشک اهمیت دارد؛ زیرا درمان ضدویروسی در صورت شروع به‌موقع می‌تواند مؤثرتر باشد. تنگی نفس، کبودی، گیجی، درد شدید یا نشانه‌های کم‌آبی نیز علائمی نیستند که باید منتظر برطرف‌شدن خودبه‌خودی آنها ماند.