آیا تنفس دهانی می‌تواند اثربخشی اکسیژن‌درمانی را کاهش دهد؟

اکسیژن‌درمانی یکی از روش‌های مهم درمانی برای افرادی است که به دلیل بیماری‌های ریوی یا سایر مشکلات پزشکی، سطح اکسیژن خون آن‌ها پایین است. یکی از روش‌های رایج دریافت اکسیژن، استفاده از کانولای بینی (Nasal Cannula) است؛ وسیله‌ای که اکسیژن را از طریق دو شاخه کوچک وارد سوراخ‌های بینی می‌کند.

اما اگر فرد هنگام استفاده از اکسیژن، بیشتر از طریق دهان نفس بکشد، آیا اکسیژن کافی به ریه‌ها می‌رسد؟

پاسخ این است که تنفس دهانی لزوماً اکسیژن‌درمانی با کانولای بینی را بی‌اثر نمی‌کند، اما در برخی شرایط می‌تواند غلظت اکسیژن استنشاقی را کاهش دهد یا آن را متغیرتر کند. میزان تأثیر به الگوی تنفس، نوع دستگاه و وضعیت تنفسی فرد بستگی دارد.

آیا کانولای بینی هنگام تنفس دهانی همچنان مؤثر است؟

کانولای بینی دو شاخه کوچک دارد که در سوراخ‌های بینی قرار می‌گیرند و اکسیژن مکمل را وارد جریان هوای تنفسی می‌کنند.

در حالت طبیعی، اکسیژن دریافتی از کانولا با هوای محیط مخلوط می‌شود و سپس وارد دستگاه تنفسی می‌شود. بنابراین، غلظت واقعی اکسیژنی که فرد استنشاق می‌کند فقط به میزان جریان تنظیم‌شده دستگاه وابسته نیست؛ بلکه عواملی مانند عمق و سرعت تنفس، حجم جاری و نحوه تنفس نیز بر آن تأثیر می‌گذارند.

اگر فرد از طریق دهان نفس بکشد، ممکن است بخشی از اکسیژن خروجی کانولا کمتر با هوای استنشاقی مخلوط شود. در نتیجه، غلظت اکسیژن ورودی به راه‌های هوایی می‌تواند کاهش یابد یا نوسان بیشتری داشته باشد.

البته این مسئله به معنای قطع کامل دریافت اکسیژن نیست؛ زیرا نحوه جریان هوا و اختلاط اکسیژن با هوای محیط در شرایط مختلف متفاوت است.

مطالعات علمی درباره تأثیر تنفس دهانی بر اکسیژن‌درمانی چه می‌گویند؟

نتایج پژوهش‌ها کاملاً یکسان نیستند و باید به نوع اندازه‌گیری و شرایط مطالعه توجه کرد.

مطالعه اول: تنفس دهانی و کاهش اشباع اکسیژن هنگام خواب

در یک مطالعه در سال ۲۰۲۶، وضعیت اشباع اکسیژن خون در ۱۲۰ کودک ۶ تا ۱۲ ساله بررسی شد.

۶۰ کودک تنفس دهانی habitual یا عادتی داشتند و ۶۰ کودک عمدتاً از طریق بینی نفس می‌کشیدند.

نتایج نشان داد میانگین اشباع اکسیژن خون در طول خواب در گروه دارای تنفس دهانی به‌طور معناداری پایین‌تر بود:

• گروه تنفس دهانی: ۹۳٫۶ درصد
• گروه تنفس بینی: ۹۶٫۸ درصد

این یافته نشان می‌دهد تنفس دهانی در برخی شرایط ممکن است با کاهش اکسیژن خون هنگام خواب همراه باشد.

بااین‌حال، این مطالعه روی کودکان انجام شده و به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که تنفس دهانی در بزرگسالان دریافت‌کننده اکسیژن مکمل نیز همین اثر را ایجاد می‌کند.

مطالعه دوم: کاهش غلظت اکسیژن استنشاقی هنگام بازبودن دهان

در مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۵، ۲۰ بزرگسال سالم هنگام استفاده از کانولای بینی با جریان بالای اکسیژن (High-Flow Nasal Cannula) بررسی شدند.

پژوهشگران غلظت اکسیژن استنشاقی یا FiO₂ را در دو وضعیت مقایسه کردند:

• تنفس با دهان بسته
• تنفس با دهان باز

نتایج نشان داد هنگام بازبودن دهان، غلظت اکسیژن استنشاقی کمتر و متغیرتر بود و در بسیاری از موارد از غلظت تنظیم‌شده دستگاه پایین‌تر می‌آمد.

این یافته از نظر فیزیولوژیک اهمیت دارد، اما باید توجه کرد که مطالعه با کانولای بینی جریان بالا انجام شده است؛ بنابراین نتایج آن را نمی‌توان بدون بررسی به تمام دستگاه‌های اکسیژن خانگی با جریان پایین تعمیم داد.

چرا نتایج مطالعات ممکن است متفاوت باشند؟

یکی از دلایل تفاوت نتایج، نوع شاخص اندازه‌گیری‌شده است.

سه شاخص مهم در ارزیابی اکسیژن‌رسانی عبارت‌اند از:

این شاخص‌ها با یکدیگر ارتباط دارند، اما قابل‌جایگزینی نیستند.

برای مثال، ممکن است غلظت اکسیژن استنشاقی کاهش پیدا کند، اما اشباع اکسیژن خون در کوتاه‌مدت تغییر چشمگیری نداشته باشد. همچنین محل نمونه‌برداری از اکسیژن در راه هوایی می‌تواند بر نتیجه اندازه‌گیری FiO₂ اثر بگذارد؛ زیرا میزان اختلاط اکسیژن مکمل با هوای محیط در قسمت‌های مختلف دستگاه تنفسی یکسان نیست.

بنابراین، برای ارزیابی اثربخشی اکسیژن‌درمانی باید به وضعیت واقعی اکسیژن خون و شرایط بالینی بیمار توجه کرد، نه صرفاً نحوه تنفس.

کانولای بینی چگونه اکسیژن را تأمین می‌کند؟

اکسیژن‌درمانی طولانی‌مدت معمولاً برای بیمارانی تجویز می‌شود که دچار هیپوکسمی مزمن و شدید هستند.

در برخی معیارهای رایج، فشار جزئی اکسیژن شریانی (PaO₂) برابر یا کمتر از ۵۵ میلی‌متر جیوه یا اشباع اکسیژن خون برابر یا کمتر از ۸۸ درصد در حالت بیداری، از معیارهای اصلی بررسی نیاز به اکسیژن‌درمانی طولانی‌مدت است. در برخی شرایط خاص، مانند وجود شواهدی از عوارض ناشی از هیپوکسمی، آستانه‌های دیگری نیز مطرح می‌شوند.

کانولای بینی معمولاً می‌تواند اکسیژن را با جریان حدود ۱ تا ۶ لیتر در دقیقه تأمین کند.

در این محدوده، غلظت اکسیژن استنشاقی ممکن است تقریباً به ۲۴ تا ۴۰ درصد برسد؛ البته این ارقام تقریبی‌اند و به الگوی تنفس، حجم جاری، تعداد تنفس و شرایط بیمار بستگی دارند.

در مقایسه، غلظت اکسیژن هوای محیط حدود ۲۱ درصد است.

در بیماران مبتلا به هیپوکسمی شدید، استفاده از اکسیژن مکمل طبق دستور پزشک می‌تواند پیامدهای بالینی مهمی داشته باشد. برای مثال، در برخی بیماران مبتلا به بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) همراه با هیپوکسمی شدید و مزمن، اکسیژن‌درمانی طولانی‌مدت می‌تواند بقا را بهبود دهد. در این بیماران، استفاده حداقل ۱۵ ساعت در روز از اکسیژن در مطالعات بالینی با مزیت بقا همراه بوده است.

اگر هنگام اکسیژن‌درمانی از دهان نفس می‌کشید، چه باید کرد؟

راهکار مناسب به علت تنفس دهانی بستگی دارد. ابتدا باید مشخص شود چرا فرد نمی‌تواند به‌راحتی از طریق بینی نفس بکشد.

۱. رفع گرفتگی بینی

یکی از دلایل شایع تنفس دهانی، انسداد یا گرفتگی مجاری بینی است.

این مشکل ممکن است به دلایل زیر ایجاد شود:

• آلرژی و التهاب مخاط بینی
• عفونت‌های تنفسی
• تغییرات آب‌وهوایی
• انحراف تیغه بینی
• سابقه آسیب یا ضربه به بینی

اسپری سالین می‌تواند به مرطوب‌شدن مخاط و کاهش گرفتگی بینی کمک کند.

در صورت وجود آلرژی، داروهای آنتی‌هیستامین یا سایر درمان‌های مناسب ممکن است با نظر پزشک استفاده شوند. انتخاب دارو باید با توجه به بیماری‌های زمینه‌ای و سایر داروهای مصرفی انجام شود.

۲. بررسی مشکلات ساختاری بینی و دهان

اگر تنفس دهانی به دلیل مشکلات ساختاری باشد، ارزیابی توسط متخصص گوش، حلق و بینی می‌تواند ضروری باشد.

برای مثال، انحراف تیغه بینی یا برخی اختلالات ساختاری ممکن است باعث انسداد مزمن بینی شوند.

در بعضی افراد، مشکلات فک و دندان یا اختلالات عملکردی راه هوایی نیز می‌توانند در الگوی تنفس دهانی نقش داشته باشند. در چنین شرایطی، ارزیابی دندان‌پزشک یا متخصص مربوطه ممکن است کمک‌کننده باشد.

۳. آیا استفاده از ماسک صورت بهتر است؟

نیازمند ارزیابی تخصصی

در برخی بیماران، استفاده از ماسک ساده اکسیژن (Simple Face Mask) می‌تواند جایگزین مناسبی برای کانولای بینی باشد.

این ماسک اکسیژن را از طریق بینی و دهان در اختیار فرد قرار می‌دهد و ممکن است برای کسانی که عمدتاً از دهان نفس می‌کشند، گزینه مناسب‌تری باشد.

در برخی شرایط، پزشک ممکن است استفاده از کانولای بینی را در طول روز و ماسک صورت را هنگام خواب در نظر بگیرد.

اما انتخاب ماسک باید بر اساس نیاز اکسیژن بیمار، میزان جریان، وضعیت تنفسی و تجهیزات در دسترس انجام شود. ماسک ساده معمولاً به حداقل جریان مشخصی، اغلب ۵ لیتر در دقیقه، نیاز دارد تا از تجمع مجدد دی‌اکسیدکربن بازدمی در ماسک جلوگیری شود.

هرگز بدون مشورت پزشک یا متخصص تنفس، نوع وسیله اکسیژن‌رسانی یا میزان جریان اکسیژن را تغییر ندهید.

۴. آیا جراحی بینی می‌تواند کمک‌کننده باشد؟

اگر انسداد بینی ناشی از مشکلات ساختاری مانند انحراف تیغه بینی باشد، ممکن است متخصص گوش، حلق و بینی جراحی را پیشنهاد کند.

اصلاح انسداد بینی می‌تواند تنفس از راه بینی را بهبود دهد؛ اما تصمیم درباره جراحی باید با توجه به وضعیت عمومی بیمار گرفته شود.

در افراد مبتلا به COPD، ارزیابی دقیق خطرات بیهوشی و عوارض پس از عمل اهمیت ویژه‌ای دارد.

چگونه سطح اکسیژن خون را در منزل کنترل کنیم؟

پالس‌اکسی‌متر وسیله‌ای است که با قرارگرفتن روی انگشت، اشباع اکسیژن خون (SpO₂) و معمولاً ضربان قلب را تخمین می‌زند.

این دستگاه می‌تواند برای پایش وضعیت بیمارانی که طبق توصیه پزشک نیاز به کنترل اکسیژن در منزل دارند، مفید باشد.

بااین‌حال، عدد نمایش‌داده‌شده همیشه کاملاً دقیق نیست.

عوامل زیر ممکن است بر نتیجه اندازه‌گیری تأثیر بگذارند:

• سردبودن انگشتان
• گردش خون ضعیف
• حرکت دست هنگام اندازه‌گیری
• لاک ناخن یا ناخن مصنوعی
• رنگدانه پوست و برخی محدودیت‌های فنی دستگاه

برای اندازه‌گیری دقیق‌تر، بهتر است دست گرم و بی‌حرکت باشد و چند لحظه برای ثابت‌شدن عدد دستگاه صبر کنید.

نکته مهم این است که محدوده هدف SpO₂ برای همه بیماران یکسان نیست. برای مثال، در برخی بیماران مبتلا به COPD که در معرض احتباس دی‌اکسیدکربن هستند، هدف اکسیژن‌رسانی ممکن است متفاوت از افراد دیگر باشد.

اگر عدد پالس‌اکسی‌متر به‌طور مداوم پایین‌تر از محدوده تعیین‌شده توسط پزشک باشد یا علائم تنفسی تشدید شوند، باید با تیم درمان تماس بگیرید.

در صورت تنگی نفس شدید، درد قفسه سینه یا گیجی جدید، مراجعه فوری به اورژانس ضروری است.

جمع‌بندی

تنفس دهانی ممکن است در برخی شرایط، به‌ویژه هنگام استفاده از کانولای بینی جریان بالا، غلظت اکسیژن استنشاقی را کاهش دهد یا باعث نوسان آن شود؛ اما این موضوع به معنای بی‌اثرشدن کامل اکسیژن‌درمانی نیست.

برای افرادی که از اکسیژن مکمل استفاده می‌کنند، نکات زیر اهمیت دارند:

• علت تنفس دهانی، مانند گرفتگی بینی یا مشکلات ساختاری، باید بررسی شود.
• کانولای بینی را نباید خودسرانه داخل دهان قرار داد.
• در برخی بیماران، ماسک صورت می‌تواند جایگزین مناسبی باشد.
• میزان جریان اکسیژن و نوع وسیله باید توسط پزشک یا متخصص تنفس تنظیم شود.
• پایش SpO₂ باید بر اساس محدوده هدف اختصاصی هر بیمار انجام شود.

نکته کلیدی: در اکسیژن‌درمانی، هدف صرفاً دریافت اکسیژن از دستگاه نیست؛ بلکه حفظ اکسیژن‌رسانی کافی و ایمن به بدن است. بنابراین، اگر هنگام استفاده از کانولای بینی عادت به تنفس دهانی دارید، بهتر است اثربخشی وسیله با ارزیابی بالینی و اندازه‌گیری مناسب اکسیژن خون بررسی شود.