ایزوفلاون‌ها چیستند؟ فواید، عوارض و نکات مهم مصرف مکمل

ایزوفلاون‌ها ترکیبات گیاهی فعالی هستند که به‌ویژه در سویا و برخی حبوبات یافت می‌شوند. این مواد به دلیل شباهت ساختاری به استروژن، در گروه فیتواستروژن‌ها قرار می‌گیرند و می‌توانند با گیرنده‌های استروژنی بدن تعامل داشته باشند.

تأثیر ایزوفلاون‌ها به وضعیت هورمونی فرد، نوع ترکیب، مقدار مصرف و مدت مواجهه بستگی دارد. به همین دلیل، ممکن است در برخی شرایط اثرات شبه‌استروژنی و در شرایط دیگر اثرات ضد‌استروژنی داشته باشند.

پژوهش‌ها درباره نقش این ترکیبات در کاهش علائم یائسگی، سلامت استخوان، چربی خون و برخی بیماری‌های متابولیک نتایج امیدوارکننده‌ای نشان داده‌اند؛ اما شواهد در همه زمینه‌ها قطعی نیست. همچنین باید میان مصرف غذاهای حاوی سویا و دریافت دوزهای متمرکز ایزوفلاون از طریق مکمل تفاوت قائل شد.

ایزوفلاون‌ها چگونه بر هورمون‌ها اثر می‌گذارند؟

ایزوفلاون‌ها که با نام فیتواستروژن نیز شناخته می‌شوند، ترکیبات گیاهی هستند که می‌توانند به گیرنده‌های استروژنی متصل شوند و بخشی از اثرات استروژن را تقلید یا تعدیل کنند.

رفتار این ترکیبات به میزان استروژن موجود در بدن وابسته است:

• در شرایطی که سطح استروژن بالاست، مانند دوران پیش از یائسگی، ممکن است با رقابت بر سر گیرنده‌ها، برخی اثرات استروژن را تعدیل کنند.
• در شرایط کمبود استروژن، مانند دوران پس از یائسگی، ممکن است اثرات شبه‌استروژنی خفیفی داشته باشند.

البته ایزوفلاون‌ها از نظر قدرت و عملکرد با استروژن انسانی یکسان نیستند و نباید آن‌ها را جایگزین هورمون‌درمانی دانست.

سه ایزوفلاون اصلی سویا عبارت‌اند از:

• ژنیستئین (Genistein)
• دایدزئین (Daidzein)
• گلیسیتئین (Glycitein)

فواید احتمالی ایزوفلاون‌ها برای سلامتی

۱. کاهش علائم یائسگی

یکی از مهم‌ترین دلایل استفاده از مکمل‌های ایزوفلاون، کمک به کنترل علائم یائسگی، به‌ویژه گرگرفتگی است.

برخی مطالعات نشان داده‌اند که ایزوفلاون‌ها ممکن است به کاهش موارد زیر کمک کنند:

• دفعات و شدت گرگرفتگی
• تحریک‌پذیری
• خستگی
• خشکی واژن

در یک مرور پژوهشی که ۶۸ مقاله را بررسی کرده بود، مصرف ایزوفلاون‌ها با کاهش گرگرفتگی، حتی پس از درنظرگرفتن اثر دارونما، همراه بود. بااین‌حال، پژوهشگران بر ضرورت مطالعات استانداردتر از نظر نوع ایزوفلاون، مقدار مصرف و مدت مداخله تأکید کردند.

مرور دیگری از ۶۰ مطالعه نیز نشان داد برخی مداخلات گیاهی، از جمله ایزوفلاون‌ها، ممکن است کاهش خفیفی در گرگرفتگی و خشکی واژن ایجاد کنند؛ اما اثر مشخصی بر تعریق شبانه مشاهده نشد.

نتیجه عملی: ایزوفلاون‌ها ممکن است برای برخی زنان یائسه، به‌ویژه در کنترل گرگرفتگی، مفید باشند؛ اما میزان اثر معمولاً محدود و متغیر است و نمی‌توان آن‌ها را جایگزین قطعی درمان‌های مؤثرتر دانست.

۲. سرطان پستان

به دلیل اثرات شبه‌استروژنی ایزوفلاون‌ها، در گذشته نگرانی‌هایی درباره احتمال افزایش خطر سرطان پستان با مصرف سویا وجود داشت؛ به‌خصوص در زنانی که سابقه خانوادگی یا شخصی این بیماری را داشتند.

بااین‌حال، شواهد انسانی موجود تصویر متفاوتی ارائه می‌کنند.

برخی مرورهای پژوهشی نشان داده‌اند مصرف غذاهای حاوی سویا ممکن است با کاهش خطر سرطان پستان در زنان پیش و پس از یائسگی همراه باشد.

همچنین مطالعات انجام‌شده روی بیش از ۱۱ هزار زن در آمریکا و چین نشان داده‌اند مصرف سویا پس از تشخیص سرطان پستان با کاهش احتمال عود بیماری و بهبود بقا همراه بوده است.

در مجموع، شواهد فعلی از بی‌خطر بودن مصرف متعارف غذاهای حاوی سویا برای بیشتر زنان، حتی افراد دارای سابقه سرطان پستان، حمایت می‌کنند.

اما یک تمایز مهم وجود دارد:

ایمنی مصرف غذاهای سویا به معنای اثبات ایمنی مکمل‌های غلیظ ایزوفلاون نیست.

درباره مصرف مکمل‌های ایزوفلاون در زنان مبتلا به سرطان پستان یا افراد در معرض خطر، اطلاعات کافی وجود ندارد. این افراد باید پیش از مصرف مکمل با متخصص انکولوژی یا پزشک معالج مشورت کنند.

۳. دیابت نوع ۲

برخی پژوهش‌ها ارتباط احتمالی میان مصرف محصولات سویا، پروتئین سویا و ایزوفلاون‌ها با کاهش خطر دیابت نوع ۲ را گزارش کرده‌اند.

در یک مرور شامل هشت مطالعه، مصرف محصولات سویا و ایزوفلاون‌ها با احتمال کمتر ابتلا به دیابت نوع ۲ همراه بود.

همچنین برخی شواهد نشان می‌دهند محصولات تخمیری سویا ممکن است در مقایسه با سویای غیرتخمیری اثرات مطلوب‌تری بر کنترل متابولیک داشته باشند.

بااین‌حال، هنوز مشخص نیست چه مقدار ایزوفلاون یا پروتئین سویا برای ایجاد چنین اثری لازم است و آیا این ارتباط واقعاً ناشی از ایزوفلاون‌هاست یا از الگوی غذایی کلی افراد تأثیر می‌پذیرد.

بنابراین، در حال حاضر نمی‌توان مکمل ایزوفلاون را به‌عنوان راهکار اثبات‌شده پیشگیری یا درمان دیابت نوع ۲ توصیه کرد.

۴. کاهش کلسترول خون

برخی مطالعات انسانی و حیوانی نشان داده‌اند ایزوفلاون‌های سویا ممکن است به کاهش کلسترول تام و LDL کمک کنند.

اما نکته مهم این است که این اثر بیشتر در مطالعاتی مشاهده شده که ایزوفلاون‌ها از طریق منابع غذایی حاوی پروتئین سویا، مانند توفو و تمپه، دریافت شده‌اند.

در مقابل، مکمل‌های ایزوفلاون به‌تنهایی اثر مشابه و قابل‌اتکایی نشان نداده‌اند.

این موضوع اهمیت الگوی غذایی کامل را نشان می‌دهد؛ زیرا محصولات سویا علاوه بر ایزوفلاون، پروتئین گیاهی، فیبر و سایر ترکیبات زیست‌فعال را نیز فراهم می‌کنند.

برخی مطالعات درباره شبدر قرمز نیز بهبود کلسترول تام را در زنان حوالی یائسگی و پس از آن گزارش کرده‌اند، اما شواهد هنوز برای نتیجه‌گیری قطعی کافی نیستند.

۵. فشار خون

ایزوفلاون‌های سویا ممکن است در برخی زنان یائسه اثرات مفیدی بر فشار خون داشته باشند.

در مرور ۶۸ مقاله، مصرف ایزوفلاون‌های سویا با کاهش فشار خون سیستولیک در مراحل ابتدایی یائسگی همراه بود.

مطالعه دیگری روی ۹۹ زن نیز کاهش فشار خون دیاستولیک را گزارش کرد.

بااین‌حال، تعداد مطالعات محدود است و هنوز مشخص نیست این اثر تا چه اندازه پایدار است یا می‌تواند خطر سکته قلبی و مغزی را کاهش دهد.

بنابراین، ایزوفلاون‌ها نباید جایگزین داروهای کنترل فشار خون یا سایر مداخلات استاندارد شوند.

۶. سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS)

در یک مطالعه، ترکیب مکمل ایزوفلاون سویا و ویتامین D در زنان مبتلا به سندرم روده تحریک‌پذیر با بهبود برخی شاخص‌های التهاب و نفوذپذیری روده همراه بود.

بااین‌حال، چون این مداخله ترکیبی بوده است، نمی‌توان اثر مشاهده‌شده را به‌تنهایی به ایزوفلاون‌ها نسبت داد.

برای تأیید این یافته‌ها به کارآزمایی‌های بالینی بیشتر و باکیفیت‌تر نیاز است.

۷. سلامت استخوان و پوکی استخوان

کاهش استروژن پس از یائسگی یکی از عوامل مهم افزایش تحلیل استخوان و خطر پوکی استخوان است.

ازآنجاکه ایزوفلاون‌ها می‌توانند اثرات شبه‌استروژنی خفیفی داشته باشند، احتمال می‌رود بر متابولیسم استخوان تأثیر بگذارند.

برخی مرورهای نظام‌مند نشان داده‌اند مصرف ایزوفلاون‌ها ممکن است اثر متوسط و محدودی در کاهش تحلیل استخوان زنان یائسه داشته باشد.

همچنین در برخی مطالعات، کاهش افت تراکم مواد معدنی استخوان در ناحیه ستون فقرات کمری گزارش شده است.

بااین‌حال، شواهد درباره پیشگیری از شکستگی استخوان به اندازه شواهد مربوط به تغییر تراکم استخوان قوی نیست.

بنابراین، ایزوفلاون‌ها را نباید درمان مستقل پوکی استخوان در نظر گرفت. دریافت کافی پروتئین، کلسیم و ویتامین D، تمرینات مقاومتی و تحمل وزن و درمان دارویی در افراد واجد شرایط همچنان اهمیت اصلی را دارند.

ایزوفلاون‌ها و باروری زنان

بر اساس یک مرور پژوهشی در سال ۲۰۲۲، مصرف سویا و ترکیبات آن ظاهراً تأثیر منفی مشخصی بر باروری زنان سالم ندارد و حتی ممکن است در برخی افراد متقاضی بارداری اثرات مطلوبی داشته باشد.

بااین‌حال، تعداد مطالعات و حجم نمونه‌ها محدود بوده است. بنابراین، هنوز نمی‌توان درباره اثر قطعی ایزوفلاون‌ها بر باروری یا پیامدهای بارداری نتیجه‌گیری کرد.

عوارض احتمالی ایزوفلاون‌ها

بیشتر نگرانی‌های ایمنی درباره ایزوفلاون‌ها به مصرف طولانی‌مدت مکمل‌های غلیظ مربوط می‌شود، نه مصرف معمول غذاهای حاوی سویا.

در حال حاضر، اطلاعات کافی برای تعیین ایمنی مصرف طولانی‌مدت مکمل‌ها وجود ندارد.

عوارض کوتاه‌مدت

مصرف کوتاه‌مدت عصاره‌های سویا حاوی ایزوفلاون، تا حدود شش ماه، در مطالعات معمولاً قابل‌تحمل بوده است؛ اما ممکن است عوارض زیر ایجاد شود:

• ناراحتی‌های گوارشی
• یبوست
• اسهال
• واکنش‌های آلرژیک

نگرانی‌های مربوط به مصرف طولانی‌مدت

برخی مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی، نگرانی‌هایی درباره اثرات احتمالی ایزوفلاون‌ها بر عملکرد ایمنی، رشد و تکامل دستگاه تولیدمثل و برخی مسیرهای هورمونی مطرح کرده‌اند.

برای مثال، در مطالعات حیوانی، مواجهه با ژنیستئین در دوره رشد با تغییراتی در تکامل دستگاه تولیدمثل همراه بوده است.

همچنین برخی گزارش‌ها درباره ارتباط مصرف طولانی‌مدت سویا با بیماری کاوازاکی و پیامدهای احتمالی استفاده از شیرخشک سویا در دوران نوزادی مطرح شده‌اند.

اما باید تأکید کرد که این یافته‌ها به‌تنهایی رابطه علت و معلولی را در انسان اثبات نمی‌کنند و نمی‌توان آن‌ها را مستقیماً به مصرف معمول سویا در بزرگسالان تعمیم داد.

آیا ایزوفلاون‌ها باعث افزایش وزن می‌شوند؟

به‌طور کلی، شواهد موجود نشان نمی‌دهند که ایزوفلاون‌های سویا موجب افزایش وزن قابل‌توجه شوند.

بااین‌حال، برخی مطالعات افزایش وزن خفیفی را در افراد جوان یا مبتلا به چاقی گزارش کرده‌اند.

این یافته‌ها قطعی نیستند و برای تعیین اثر مستقل ایزوفلاون‌ها بر وزن بدن به مطالعات بیشتری نیاز است.

چه افرادی باید در مصرف ایزوفلاون احتیاط کنند؟

زنان باردار و شیرده

اطلاعات کافی درباره ایمنی مصرف مکمل‌های غلیظ ایزوفلاون در دوران بارداری و شیردهی وجود ندارد؛ به‌ویژه در دوزهای بالا.

بنابراین، مصرف مکمل در این دوران بدون نظر پزشک توصیه نمی‌شود.

این محدودیت را نباید با مصرف متعارف غذاهای حاوی سویا یکسان دانست.

افراد مبتلا به سرطان پستان

مصرف معمول غذاهای سویا برای بیشتر زنان دارای سابقه سرطان پستان بی‌خطر به نظر می‌رسد؛ اما ایمنی مکمل‌های غلیظ ایزوفلاون هنوز به‌طور کامل مشخص نیست.

بنابراین، پیش از مصرف مکمل باید با پزشک معالج مشورت شود.

افراد دارای اختلال عملکرد تیروئید یا کمبود ید

سویا ممکن است در شرایط کمبود ید بر عملکرد تیروئید تأثیر بگذارد.

این موضوع به‌ویژه در افرادی که دریافت ید کافی ندارند اهمیت دارد.

همچنین مصرف محصولات سویا می‌تواند جذب لووتیروکسین را کاهش دهد؛ بنابراین افرادی که این دارو را مصرف می‌کنند باید فاصله زمانی مناسب بین دارو و غذای سویا را رعایت کنند.

تداخلات دارویی ایزوفلاون‌ها

ایزوفلاون‌ها ممکن است با برخی داروها تداخل داشته باشند؛ بخشی از این تداخلات از طریق تغییر فعالیت آنزیم‌های کبدی و متابولیسم داروها مطرح شده‌اند.

داروهایی که احتمال تداخل با ایزوفلاون‌ها برای آن‌ها گزارش شده است عبارت‌اند از:

• وارفارین
• کاربامازپین
• والپروات
• فنی‌توئین
• پاکلیتاکسل
• ایماتینیب
• تئوفیلین
• میدازولام
• رپاگلیناید
• امپرازول
• سلکوکسیب
• داروهای مهارکننده مونوآمین‌اکسیداز (MAOIs)

همچنین گزارش شده است که ایزوفلاون‌ها ممکن است سرعت متابولیسم برخی داروها، از جمله گلیپیزاید، فنی‌توئین، فلوربی‌پروفن و وارفارین را تغییر دهند.

البته سطح شواهد برای تمام این تداخلات یکسان نیست و برخی از آن‌ها بر پایه داده‌های آزمایشگاهی یا مکانیسم‌های احتمالی مطرح شده‌اند.

به‌ویژه در مصرف‌کنندگان وارفارین، به دلیل اهمیت کنترل دقیق انعقاد خون، شروع یا قطع مکمل‌های حاوی ایزوفلاون باید با نظر پزشک و در صورت لزوم همراه با پایش INR باشد.

منابع غذایی غنی از ایزوفلاون‌ها

سویا از غنی‌ترین منابع غذایی ایزوفلاون است. این ترکیبات در دانه سویا و بسیاری از محصولات تهیه‌شده از آن وجود دارند.

منابع اصلی غذایی:

• دانه سویای رسیده
• سویای سبز یا ادامامه
• توفو
• شیر سویا
• تمپه
• میسو
• ناتو
• پودر پروتئین سویا

برخی حبوبات دیگر نیز حاوی ایزوفلاون هستند، اما مقدار آن‌ها معمولاً کمتر از سویاست:

• عدس
• لپه
• لوبیا چیتی
• لوبیا لیما
• نخود
• باقلا

همچنین مقادیر کمتری از این ترکیبات در پسته و بادام‌زمینی یافت می‌شود.

ایزوفلاون‌های شبدر قرمز

شبدر قرمز و یونجه نیز از منابع گیاهی ایزوفلاون‌ها محسوب می‌شوند.

ایزوفلاون‌های اصلی شبدر قرمز شامل موارد زیر هستند:

• فرمونونتین
• بیوکانین A
• دایدزئین
• ژنیستئین

شبدر قرمز در برخی مکمل‌های گیاهی با هدف کاهش علائم یائسگی استفاده می‌شود؛ اما نتایج مطالعات درباره اثربخشی آن، به‌ویژه برای کاهش گرگرفتگی، متناقض بوده است.

آیا تخمیر سویا جذب ایزوفلاون‌ها را افزایش می‌دهد؟

تخمیر می‌تواند ساختار برخی ترکیبات سویا را تغییر دهد و هضم آن را آسان‌تر کند.

در طی فرآیند تخمیر، بخشی از ایزوفلاون‌ها به شکل آگلیکون تبدیل می‌شوند؛ شکل‌هایی که ممکن است جذب متفاوتی داشته باشند.

بااین‌حال، افزایش فراهمی زیستی به معنای اثربخشی بالینی بیشتر نیست و نمی‌توان صرفاً بر اساس تخمیر، یک محصول سویا را از نظر سلامت برتر دانست.

مقدار مصرف مکمل ایزوفلاون چقدر است؟

برای مصرف عمومی ایزوفلاون‌ها، مقدار توصیه‌شده استاندارد و مورد توافقی وجود ندارد.

در برخی مطالعات بالینی، دوزهای زیر بررسی شده‌اند:

این مقادیر صرفاً دوزهای بررسی‌شده در مطالعات هستند و نباید به‌عنوان توصیه عمومی یا دوز قطعی درمانی تلقی شوند.

همچنین مشخص نیست مصرف مکمل‌های ایزوفلاون برای دوره‌های بیش از شش ماه از نظر ایمنی کاملاً بی‌خطر باشد.

هنگام خرید مکمل ایزوفلاون به چه نکاتی توجه کنیم؟

مکمل‌های غذایی در بسیاری از کشورها، از جمله آمریکا، پیش از عرضه از نظر اثربخشی و ایمنی مانند داروها تأیید نمی‌شوند. بنابراین، کیفیت و ترکیب فرآورده‌ها ممکن است متفاوت باشد.

برای انتخاب محصول مناسب، به موارد زیر توجه کنید:

• مقدار دقیق ایزوفلاون در هر وعده روی برچسب مشخص باشد.
• نوع ایزوفلاون یا ترکیب عصاره، در صورت امکان، اعلام شده باشد.
• محصول از نظر خلوص و آلودگی توسط آزمایشگاه مستقل بررسی شده باشد.
• مقدار مواد مؤثره با اطلاعات درج‌شده روی برچسب مطابقت داشته باشد.
• از محصولات دارای ادعاهای درمانی اغراق‌آمیز اجتناب کنید.

گواهی آزمایش مستقل می‌تواند به ارزیابی کیفیت و خلوص محصول کمک کند، اما اثربخشی بالینی آن را تضمین نمی‌کند.

همچنین الزاماً نمی‌توان عصاره را از پودر بهتر دانست؛ آنچه اهمیت دارد استانداردسازی، مقدار ماده مؤثره، خلوص و شواهد مربوط به همان فرآورده است.

جمع‌بندی: غذا یا مکمل ایزوفلاون؟

ایزوفلاون‌ها ترکیبات گیاهی با اثرات شبه‌استروژنی هستند که ممکن است در کاهش برخی علائم یائسگی، حفظ سلامت استخوان و بهبود محدود بعضی شاخص‌های متابولیک نقش داشته باشند.

بااین‌حال، قدرت شواهد در زمینه‌های مختلف یکسان نیست. مصرف غذاهای حاوی سویا، مانند توفو، تمپه و ادامامه، پشتوانه تغذیه‌ای مناسب‌تری نسبت به مصرف خودسرانه مکمل‌های غلیظ دارد؛ زیرا علاوه بر ایزوفلاون، پروتئین، فیبر و سایر مواد مغذی را نیز فراهم می‌کند.

نکته کاربردی: مصرف متعارف غذاهای سویا برای بیشتر بزرگسالان انتخاب مناسبی در چارچوب رژیم غذایی متعادل است؛ اما مصرف مکمل ایزوفلاون، به‌ویژه در افراد مبتلا به سرطان پستان، زنان باردار یا شیرده و مصرف‌کنندگان داروهای خاص، به ارزیابی دقیق‌تر نیاز دارد.