بیماری شوگرن چگونه ایجاد می‌شود؟

بیماری شوگرن یک بیماری خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی بدن به اشتباه به بافت‌های سالم، به‌ویژه غدد تولیدکننده اشک و بزاق، حمله می‌کند. در نتیجه، عملکرد این غدد کاهش می‌یابد و علائمی مانند خشکی چشم و خشکی دهان ایجاد می‌شود.

علت دقیق بیماری شوگرن هنوز مشخص نیست. شواهد موجود نشان می‌دهند که احتمالاً ترکیبی از زمینه ژنتیکی و عوامل محیطی در شروع این واکنش غیرطبیعی سیستم ایمنی نقش دارد. به همین دلیل، داشتن یک عامل خطر به‌تنهایی به معنای ابتلا به بیماری نیست.

در بیماری شوگرن چه اتفاقی در سیستم ایمنی رخ می‌دهد؟

سیستم ایمنی به‌طور معمول از بدن در برابر عوامل بیگانه مانند ویروس‌ها و مواد شیمیایی مضر محافظت می‌کند. اما در بیماری‌های خودایمنی، این سیستم به اشتباه برخی بافت‌های خود بدن را بیگانه تشخیص می‌دهد و علیه آنها واکنش نشان می‌دهد.

در بیماری شوگرن، واکنش ایمنی عمدتاً غددی را هدف قرار می‌دهد که مسئول تولید اشک و بزاق هستند. فعال شدن سیستم ایمنی باعث تولید مواد التهابی به نام سیتوکین‌ها می‌شود که مسیرهای مختلف ایمنی را فعال می‌کنند.

هم‌زمان، برخی سلول‌های ایمنی می‌توانند پادتن‌هایی علیه بافت‌های خود بدن تولید کنند. ادامه این فرایند ممکن است به ایجاد التهاب و در بعضی موارد بافت اسکار در غدد بزاقی و سایر بافت‌های درگیر منجر شود. در نتیجه، این غدد به‌تدریج عملکرد طبیعی خود را از دست می‌دهند.

اگرچه غدد اشکی و بزاقی از مهم‌ترین بافت‌های درگیر در شوگرن هستند، بیماری محدود به چشم و دهان نیست و در برخی افراد می‌تواند سایر اندام‌های بدن را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

چه عواملی احتمال ابتلا به شوگرن را افزایش می‌دهند؟

علت اصلی بیماری همچنان ناشناخته است، اما برخی عوامل ممکن است احتمال ابتلا را افزایش دهند یا زمینه لازم را برای فعال شدن فرایند خودایمنی فراهم کنند.

ابتلا به سایر بیماری‌های خودایمنی

بیماری شوگرن با برخی بیماری‌های خودایمنی، به‌ویژه بیماری‌هایی که بافت همبند را درگیر می‌کنند، ارتباط نزدیکی دارد.

اگر شوگرن همراه با یک بیماری خودایمنی دیگر ایجاد شود، معمولاً از اصطلاح شوگرن ثانویه استفاده می‌شود.

بیماری‌هایی که می‌توانند با شوگرن همراه باشند عبارت‌اند از:

• آرتریت روماتوئید
• اسکلرودرمی
• لوپوس

البته داشتن یکی از این بیماری‌ها به این معنا نیست که فرد حتماً به شوگرن مبتلا خواهد شد؛ بلکه نشان‌دهنده ارتباط میان برخی بیماری‌های خودایمنی است.

ژنتیک چه نقشی در بیماری شوگرن دارد؟

به نظر می‌رسد عوامل ژنتیکی در استعداد ابتلا به شوگرن نقش دارند. چندین ژن با این بیماری ارتباط نشان داده‌اند، اما تاکنون ژن واحدی شناسایی نشده است که بتواند به‌تنهایی تعیین کند فرد به شوگرن مبتلا خواهد شد یا خیر.

سابقه خانوادگی بیماری‌های خودایمنی نیز می‌تواند نشان‌دهنده وجود زمینه ژنتیکی برای اختلالات خودایمنی باشد. با این حال، داشتن یکی از اعضای خانواده مبتلا به شوگرن لزوماً به معنی افزایش قطعی خطر ابتلا به خود شوگرن نیست.

بنابراین، ژنتیک را باید بیشتر به‌عنوان بخشی از زمینه بیماری در نظر گرفت، نه یک علت مستقل و قطعی.

هورمون‌ها چه ارتباطی با شوگرن دارند؟

بیماری شوگرن در زنان بسیار شایع‌تر از مردان است؛ نسبت ابتلا در زنان به مردان حدود ۱۴ به ۱ گزارش شده است.

علت این تفاوت جنسیتی هنوز به‌طور کامل مشخص نیست و نقش دقیق هورمون‌ها در بیماری‌های خودایمنی همچنان در حال بررسی است. برخی شواهد نشان می‌دهند که سطح پایین‌تر هورمون‌های آندروژنی مانند تستوسترون ممکن است در زنان با افزایش استعداد ابتلا به شوگرن ارتباط داشته باشد.

با این حال، این یافته‌ها به معنای آن نیستند که کاهش تستوسترون به‌تنهایی باعث ایجاد بیماری می‌شود. نقش هورمون‌ها احتمالاً در تعامل با سایر عوامل ژنتیکی و محیطی معنا پیدا می‌کند.

چه عواملی ممکن است شروع بیماری شوگرن را تحریک کنند؟

برای شوگرن یک عامل محرک واحد و اثبات‌شده وجود ندارد. با این حال، در افراد دارای زمینه ژنتیکی، برخی عوامل محیطی ممکن است در فعال شدن فرایند خودایمنی نقش داشته باشند.

عفونت‌های ویروسی

برخی ویروس‌ها به‌عنوان عوامل احتمالی آغازکننده واکنش خودایمنی مورد بررسی قرار گرفته‌اند.

یکی از ویروس‌هایی که توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده، ویروس اپشتین‌بار است؛ ویروسی که می‌تواند باعث بیماری مونونوکلئوز عفونی شود.

ارتباط این ویروس با بیماری‌های خودایمنی از جمله شوگرن مورد مطالعه قرار گرفته است، اما هنوز نمی‌توان گفت که عفونت با این ویروس به‌طور مستقیم باعث ایجاد شوگرن می‌شود. احتمالاً در افراد مستعد، یک عفونت ویروسی می‌تواند یکی از عوامل دخیل در شروع پاسخ غیرطبیعی سیستم ایمنی باشد.

آلودگی هوا

قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض آلودگی هوا و ذرات معلق ریز با افزایش خطر ابتلا به شوگرن ارتباط نشان داده است.

برخی آلاینده‌های استنشاقی دیگر نیز مورد توجه قرار گرفته‌اند، از جمله دود ناشی از آتش‌سوزی‌های گسترده، بخارات رقیق‌کننده‌های رنگ و بخارات برخی انواع چسب.

این یافته‌ها بیشتر نشان‌دهنده ارتباط آماری میان مواجهه‌های محیطی و بیماری هستند و به معنای آن نیستند که هر فردی که در معرض چنین موادی قرار می‌گیرد به شوگرن مبتلا خواهد شد.

مواد شیمیایی صنعتی

برخی حلال‌های صنعتی که در فرایند تولید موادی مانند پلاستیک، لاستیک، رنگ و الیاف مصنوعی استفاده می‌شوند نیز با افزایش خطر برخی بیماری‌های خودایمنی، از جمله شوگرن، ارتباط داشته‌اند.

این موضوع به‌خصوص از نظر مواجهه شغلی اهمیت دارد، زیرا مقدار و مدت تماس با مواد شیمیایی در محیط‌های صنعتی ممکن است بسیار بیشتر از مواجهه‌های معمول روزمره باشد.

استرس

استرس نیز به‌عنوان یکی از عوامل احتمالی مؤثر بر فعال شدن فرایندهای خودایمنی مورد بررسی قرار گرفته است.

در یک مطالعه روی افراد مبتلا به شوگرن، میزان بالاتری از استرس در سال پیش از تشخیص بیماری گزارش شده بود. با این حال، چنین یافته‌ای به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که استرس علت بیماری شوگرن است.

احتمالاً استرس در برخی افراد مستعد می‌تواند بر عملکرد سیستم ایمنی اثر بگذارد و در کنار سایر عوامل، در شروع یا تشدید فرایند بیماری نقش داشته باشد.

آیا می‌توان از بیماری شوگرن پیشگیری کرد؟

از آنجا که علت دقیق شوگرن مشخص نیست و بیماری حاصل تعامل چندین عامل احتمالی است، روش مشخصی برای پیشگیری قطعی از آن وجود ندارد.

داشتن زمینه ژنتیکی، ابتلا به یک بیماری خودایمنی، سابقه عفونت ویروسی یا قرار گرفتن در معرض برخی عوامل محیطی به‌تنهایی به معنای ابتلای فرد به شوگرن نیست. این عوامل بیشتر می‌توانند احتمال بیماری را در برخی افراد افزایش دهند.

شناخت عوامل خطر، به‌ویژه در افرادی که علائمی مانند خشکی مداوم چشم و دهان دارند یا به بیماری‌های خودایمنی دیگری مبتلا هستند، می‌تواند به تشخیص زودتر و پیگیری مناسب‌تر کمک کند.

جمع‌بندی

بیماری شوگرن یک اختلال خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی عمدتاً به غدد تولیدکننده اشک و بزاق حمله می‌کند و باعث التهاب و کاهش عملکرد آنها می‌شود. علت دقیق این واکنش هنوز مشخص نیست، اما شواهد از نقش هم‌زمان زمینه ژنتیکی و عوامل محیطی حمایت می‌کنند.

ابتلا به بیماری‌های خودایمنی مانند لوپوس، آرتریت روماتوئید و اسکلرودرمی، برخی عوامل ژنتیکی و تفاوت‌های هورمونی از عواملی هستند که با شوگرن ارتباط دارند. همچنین عفونت‌های ویروسی، آلودگی هوا، برخی مواد شیمیایی صنعتی و استرس به‌عنوان محرک‌های احتمالی در افراد مستعد مورد بررسی قرار گرفته‌اند.

نکته مهم این است که هیچ‌یک از این عوامل به‌تنهایی علت قطعی شوگرن محسوب نمی‌شوند. به نظر می‌رسد این بیماری زمانی شکل می‌گیرد که زمینه فردی و ژنتیکی با مجموعه‌ای از عوامل محیطی و تنظیمات غیرطبیعی سیستم ایمنی در تعامل قرار گیرند.