تاکیپنه به معنای تنفس سریع و سطحی است که ممکن است حتی بدون احساس تنگی نفس نیز در فرد رخ دهد. این وضعیت تنفسی غیرطبیعی میتواند نشانهای از اختلالات یا بیماریهای مختلف در بدن باشد، از جمله مشکلات قلبی یا ریوی. در صورت بروز تاکیپنه همراه با علائمی نظیر درد قفسه سینه، تب یا کبودی پوست، مراجعه فوری به پزشک الزامی است.
تظاهرات و علائم تاکیپنه
هنگامی که فرد دچار تاکیپنه میشود، الگوی تنفس او سریع و سطحی خواهد بود. علاوه بر این الگوی تنفسی، فرد ممکن است علائم دیگری را نیز تجربه کند که نشاندهنده مشکلات زمینهای است.
برخی از علائم همراه با تاکیپنه شامل دیسپنه (Dyspnea) است که به معنای احساس تنگی نفس و ناتوانی در دریافت هوای کافی است. همچنین ممکن است سیانوز (Cyanosis) رخ دهد که در آن انگشتان و لبها رنگ مایل به آبی پیدا میکنند. رتراکتینگ (Retracting) نیز یکی از نشانهها است که در آن عضلات قفسه سینه هنگام تنفس به داخل کشیده میشوند، اما در برخی موارد، بهویژه در ارتباط با عدم تعادلهای متابولیک یا شرایط سیستم عصبی مرکزی، تاکیپنه ممکن است بدون هیچ علامت آشکاری رخ دهد.
تاکیپنه در نوزادان
یک وضعیت خاص به نام تاکیپنه گذرا (Transient Tachypnea) گاهی اوقات در نوزادان دیده میشود که در آن نوزادان بیش از ۶۰ بار در دقیقه تنفس میکنند. نوزادان مبتلا ممکن است هنگام هر نفس صدای ناله (Grinding sounds) از خود تولید کنند.
علاوه بر این، ممکن است در نوزادان مشاهده شود که دندهها با هر تنفس به داخل کشیده میشوند. تاکیپنه گذرا در نوزادان معمولاً در عرض چند روز پس از تولد خودبهخود برطرف میشود و نیاز به درمان طولانیمدت ندارد.
تفاوت تاکیپنه، هایپرپنه و دیسپنه
این سه اصطلاح اگرچه همگی به تنفس مربوط میشوند، اما تعاریف متفاوتی دارند که برای تشخیص دقیق حیاتی است. تاکیپنه به تنفس سریع و سطحی اشاره دارد که احتمالاً ناشی از یک علت پزشکی زمینهای است.
در مقابل، هایپرپنه (Hyperpnea) به تنفس سریع و عمیق اطلاق میشود که معمولاً در افراد سالم هنگام فعالیت بدنی شدید رخ میدهد. دیسپنه نیز به معنای صرفاً «احساس» تنگی نفس است، که میتواند با سرعت تنفس عادی، بالا یا پایین، و همچنین با الگوی تنفس سطحی یا عمیق همراه باشد.
علل تاکیپنه
علل ایجاد تاکیپنه را میتوان به دو دسته کلی فیزیولوژیک و پاتولوژیک تقسیم کرد. درک این علل برای تشخیص و درمان صحیح وضعیت تنفسی ضروری است.
علل فیزیولوژیک
علت فیزیولوژیک به توانایی طبیعی بدن برای تصحیح یک وضعیت غیرطبیعی اشاره دارد؛ در واقع، تاکیپنه در این حالت خود یک پاسخ غیرطبیعی نیست، بلکه پاسخی طبیعی برای جبران یک اختلال درونی است. تاکیپنه میتواند ناشی از سه فرآیند فیزیولوژیک اصلی باشد:
- عدم تعادل بین گازهای تنفسی: کاهش سطح اکسیژن در خون، که هیپوکسمی نامیده میشود، یا افزایش سطح دیاکسید کربن (هیپرکاپنیا) هر دو میتوانند منجر به تاکیپنه شوند¹.
- عدم تعادل اسید-باز: وقتی بدن تشخیص میدهد که خون بیش از حد اسیدی است، با افزایش سرعت تنفس، دیاکسید کربن را از طریق ریهها خارج میکند تا اسید بدن را کاهش دهد². این تلاش برای خروج اسید نیز میتواند باعث تاکیپنه شود.
- تب: در هنگام تب، تنفس سریعتر میشود، زیرا بدن سعی میکند با افزایش سرعت تنفس، گرما را دفع کند. در این مثالها، تاکیپنه غیرطبیعی نیست و نشاندهنده تلاش بدن برای جبران یک وضعیت غیرعادی است.
آیا احساسات میتوانند باعث تاکیپنه شوند؟
بله، ممکن است فرد در واکنش به اضطراب یا ترس دچار تنفس سریع و سطحی شود. این نوع تاکیپنه معمولاً موقتی است و با مدیریت استرس یا اضطراب برطرف میشود.
شرایطی که منجر به تاکیپنه میشوند
طیف گستردهای از شرایط پزشکی پاتولوژیک میتوانند به تاکیپنه منجر شوند³. این شرایط غالباً به مکانیسمهای اکسیژنرسانی، تعادل اسید-باز یا سیستم عصبی مرکزی مرتبط هستند.
- شرایط مرتبط با ریه: بیماریهای ریوی مانند بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD)، آسم، ذاتالریه (Pneumonia)، فیبروز ریوی، روی هم خوابیدن ریه (Collapsed Lung)، آمبولی ریوی و سرطان ریه میتوانند سطح اکسیژن را کاهش دهند یا دیاکسید کربن را افزایش دهند. تنفس سریع تلاشی برای بازگرداندن این سطوح به حالت طبیعی است.
- شرایط مرتبط با قلب: بیماریهایی مانند نارسایی قلبی، کمخونی (آنمی) یا کمکاری تیروئید میتوانند منجر به تغییرات قلبی-عروقی شوند که تاکیپنه را به دنبال دارد. کمخونی با کاهش گلبولهای قرمز، اکسیژنرسانی را کاهش داده و تنفس برای جبران سریعتر میشود.
- هایپرونتیلاسیون (تنفس بیش از حد): این وضعیت ممکن است به دلیل درد، اضطراب یا سایر شرایط روانی رخ دهد.
- اسیدوز متابولیک: هنگامی که سطح اسید خون بالا باشد، سرعت تنفس افزایش مییابد تا دیاکسید کربن از بدن خارج شود. علل این وضعیت شامل کتواسیدوز دیابتی، اسیدوز لاکتیک و آنسفالوپاتی کبدی است.
- شرایط مرتبط با سیستم عصبی مرکزی: ناهنجاریهای مغزی مانند تومورهای مغزی میتوانند باعث ایجاد تاکیپنه شوند.
- مصرف داروهای خاص: داروهایی مانند آسپرین، محرکها و ماریجوانا میتوانند سرعت و عمق تنفس را افزایش دهند. همچنین، داروهایی مانند شیمیدرمانی اگرچه مستقیماً باعث تاکیپنه نمیشوند، اما با ایجاد کمخونی میتوانند آن را تشدید کنند.
تشخیص تاکیپنه
تشخیص تاکیپنه بر اساس سن، مشکلات پزشکی دیگر، داروهای مصرفی فعلی و سایر علائم متفاوت است⁴. پزشک از ابزارهای تشخیصی مختلفی برای یافتن علت زمینهای استفاده میکند.
- اکسیمتری (Oximetry): یک گیره به انگشت متصل میشود تا میزان اکسیژن تخمینی در خون را اندازهگیری کند.
- گازهای خون شریانی (ABGs): این آزمایش سطح اکسیژن، دیاکسید کربن و pH خون را اندازهگیری میکند. pH میتواند در تشخیص مشکلات متابولیک بدن، مانند سطوح بالای اسید، کمککننده باشد.
- رادیوگرافی قفسه سینه (Chest X-ray): اشعه ایکس میتواند به سرعت برخی علل تاکیپنه مانند روی هم خوابیدن ریه را تشخیص دهد.
- توموگرافی کامپیوتری قفسه سینه (CT): ممکن است برای بررسی بیماریهای ریوی یا تومورها انجام شود.
- تستهای عملکرد ریوی: این تستها برای تشخیص شرایطی مانند COPD و آسم بسیار مفید هستند.
- اندازهگیری گلوکز و الکترولیتها: تست قند خون برای رد یا تأیید کتواسیدوز دیابتی انجام میشود، و اندازهگیری سدیم و پتاسیم میتواند در ارزیابی برخی علل تاکیپنه مفید باشد.
- هموگلوبین: یک آزمایش شمارش کامل خون و هموگلوبین برای بررسی شواهد کمخونی و عفونتها انجام میشود.
- الکتروکاردیوگرام (EKG): برای بررسی شواهدی از حمله قلبی یا ریتمهای غیرطبیعی قلب استفاده میشود.
- اسکن VQ: این آزمایش جریان هوا و جریان خون در ریهها را اندازهگیری میکند و اغلب زمانی انجام میشود که احتمال لخته شدن خون در ریه (آمبولی ریوی) وجود داشته باشد.
- تصویربرداری تشدید مغناطیسی مغز (MRI): اگر علت واضحی برای تاکیپنه پیدا نشود، MRI مغز میتواند برای رد ناهنجاریهای مغزی مانند تومورها کمک کند.
- غربالگری سمشناسی: از آنجایی که بسیاری از داروها میتوانند باعث تاکیپنه شوند، در شرایط اورژانسی در صورت نامشخص بودن علت، غربالگری سمشناسی اغلب انجام میشود. سرعت تنفس طبیعی در بزرگسالان در حالت استراحت معمولاً بین ۱۲ تا ۲۰ تنفس در دقیقه است⁵.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
تاکیپنه یک وضعیت غیرعادی است و باید همیشه توسط پزشک مورد ارزیابی قرار گیرد. در صورتی که تاکیپنه با درد قفسه سینه، تب یا کشیدگی قفسه سینه هنگام تنفس همراه باشد، یک وضعیت اورژانسی محسوب میشود.
این وضعیت همچنین در صورتی اورژانسی است که تنفس فرد سخت باشد، شدت آن بدتر شود یا تغییر رنگ مایل به آبی یا خاکستری در اطراف ناخنها، لبها، لثهها، چشمها یا روی پوست مشاهده شود. در این موارد، مراجعه فوری به مرکز درمانی برای تشخیص و درمان علت زمینهای ضروری است.
درمان تاکیپنه چگونه است؟
درمان تاکیپنه کاملاً به علت زمینهای آن بستگی دارد و هدف اصلی، رفع آن مشکل اساسی است. با درمان موفقیتآمیز علت اصلی، تاکیپنه نیز برطرف خواهد شد.
به عنوان مثال، اگر تاکیپنه ناشی از آسم یا COPD باشد، ممکن است پزشک داروهای استنشاقی مانند برونکودیلاتور (گشادکننده برونش) یا اپینفرین تجویز کند. این داروها عضلات صاف اطراف برونشها را شل کرده و به گشاد شدن مجاری هوایی کمک میکنند تا عبور هوا به آلوئولها آسانتر شود. اگر تاکیپنه به دلیل ذاتالریه یا سایر عفونتهای تنفسی باشد، رفع عفونت باعث توقف تاکیپنه خواهد شد. این ممکن است شامل تجویز آنتیبیوتیک برای عفونتهای باکتریایی یا مراقبتهای حمایتی برای عفونتهای ویروسی باشد. در صورتی که تاکیپنه به دلیل اضطراب ایجاد شده باشد، یافتن راههایی برای مدیریت اضطراب میتواند از بروز آن در آینده جلوگیری کند. مشاوره، تمرینات تنفسی و تکنیکهای آرامسازی همگی گزینههای مفیدی برای مدیریت اضطراب و جلوگیری از این نوع تاکیپنه هستند.
- Fernandes CJ, Luppino Assad AP, Alves-Jr JL, Jardim C, de Souza R. Pulmonary embolism and gas exchange. Respiration. 2019;98(3):253-262. doi:10.1159/000501342
- Sava J, Beyene R. Acid-base disorders. In: Salim A, Brown C, Inaba K, Martin M, eds. Surgical Critical Care Therapy. Springer, Cham; 2018:489-500. doi:10.1007/978-3-319-71712-8_50
- National Library of Medicine. Rapid shallow breathing.
- Bollam RR, Zaidi SAA, Saleem K. Tachypnea in a patient with severe anemia. In: Rapid Response Events in the Critically Ill-E-Book: A Case-Based Approach to Inpatient Medical Emergencies. 2022:105.
- Centers for Disease Control and Prevention. Respiratory rate.
- https://www.verywellhealth.com/tachypnea-causes-and-symptoms-2249201
گردآوری، ترجمه و تدوین محتوای علمی در حوزه سلامت عمومی
تمام مقالات توسط دکتر فرزاد روشنضمیر بازبینی علمی میشوند.
اگر از رژیمهای تکراری نتیجه نگرفتهاید، فقط یک دوره با دکتر روشن ضمیر داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانهدار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیامرسانها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
