توهم به تجربه حسی گفته می‌شود که برای فرد کاملاً واقعی به نظر می‌رسد، اما در واقع محرک خارجی متناظری وجود ندارد. فرد ممکن است چیزی را ببیند، بشنود، لمس کند، بو کند یا بچشد که در محیط واقعی وجود ندارد.

توهم لزوماً به معنای ابتلا به یک اختلال روان‌پزشکی نیست. بیماری‌های عصبی، برخی مشکلات جسمی، اختلالات حسی، مصرف یا قطع بعضی مواد و داروها و حتی کمبود خواب نیز می‌توانند در بروز آن نقش داشته باشند. به همین دلیل، مشاهده توهم نیازمند بررسی علت زمینه‌ای است.

علائم توهم چیست؟

توهم می‌تواند هر یک از پنج حس را درگیر کند و تجربه ایجادشده برای فرد ممکن است کاملاً واقعی به نظر برسد.

علائم می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• دیدن چیزی که وجود ندارد
• شنیدن صدا یا صحبت‌هایی که منبع خارجی ندارند
• احساس لمس یا حرکت چیزی روی بدن بدون وجود محرک واقعی
• استشمام بویی که منبع مشخصی ندارد
• احساس چشیدن مزه‌ای که چیزی آن را ایجاد نکرده است
• رفتار نامتناسب با موقعیت
• به نظر رسیدن فرد به‌گونه‌ای که گویی به محرک‌های غیرواقعی پاسخ می‌دهد
• حواس‌پرتی غیرمعمول

بر اساس یکی از مطالعات جمعیتی، حدود یک نفر از هر ۲۰ نفر در طول زندگی خود دست‌کم یک تجربه توهمی داشته است. بنابراین این پدیده نادر نیست، هرچند علت و اهمیت بالینی آن می‌تواند از فردی به فرد دیگر بسیار متفاوت باشد.

انواع توهم

توهم‌ها را می‌توان بر اساس حسی که درگیر می‌شود یا زمان بروز آن‌ها دسته‌بندی کرد.

توهم شنیداری

فرد صداهایی را می‌شنود که در محیط وجود ندارند. این صداها ممکن است شامل موسیقی، خنده، صدای قدم‌ها یا بسته شدن در باشند.

گاهی صداها ماهیت منفی و انتقادی دارند یا به فرد دستور انجام کاری را می‌دهند. این دستورها ممکن است بی‌خطر باشند، اما در برخی موارد می‌توانند فرد را به آسیب زدن به خود یا دیگران ترغیب کنند.

توهم‌های شنیداری از شایع‌ترین انواع توهم هستند.

توهم دیداری

در این حالت فرد چیزهایی را می‌بیند که وجود خارجی ندارند؛ برای مثال:

• نور
• الگوها
• اشکال
• رنگ‌ها
• اشیا
• افراد

توهم لمسی

فرد احساسات فیزیکی غیرواقعی را تجربه می‌کند؛ برای مثال ممکن است احساس کند چیزی زیر پوست او حرکت می‌کند یا روی بدنش راه می‌رود.

توهم بویایی

فرد بویی را احساس می‌کند که منبع واقعی و قابل شناسایی ندارد.

توهم چشایی

در این نوع، فرد مزه‌ای را احساس می‌کند که محرک واقعی برای ایجاد آن وجود ندارد. این نوع توهم نسبتاً نادر است.

توهم حضور

فرد احساس می‌کند شخص دیگری در نزدیکی او حضور دارد، درحالی‌که فرد دیگری واقعاً آنجا نیست.

توهم حس عمقی

در این حالت فرد احساس می‌کند بدنش در حال حرکت است، درحالی‌که واقعاً بی‌حرکت است. برای مثال ممکن است احساس شناور بودن یا حرکت کردن داشته باشد.

توهم هنگام بیدار شدن از خواب

توهم‌های هیپنوپومپیک هنگام بیدار شدن از خواب رخ می‌دهند و می‌توانند شامل دیدن، شنیدن یا احساس کردن چیزهایی باشند که وجود ندارند. این تجربه‌ها اغلب حالتی شبیه رؤیا دارند.

در مقابل، توهم‌های هیپناگوژیک هنگام گذار از بیداری به خواب رخ می‌دهند و می‌توانند شامل تجربیات دیداری، شنیداری یا لمسی باشند.

چه عواملی باعث توهم می‌شوند؟

یکی از اشتباهات رایج این است که توهم را صرفاً با بیماری‌های روان‌پزشکی مرتبط بدانیم. در واقع، طیف گسترده‌ای از بیماری‌های روانی، عصبی و جسمی و همچنین مصرف برخی مواد می‌توانند باعث توهم شوند.

اختلالات روان‌پزشکی

توهم و هذیان هر دو می‌توانند در چارچوب روان‌پریشی دیده شوند، اما یکسان نیستند.

توهم اختلال در ادراک حسی است؛ یعنی فرد چیزی را می‌بیند، می‌شنود یا احساس می‌کند که در واقع وجود ندارد.

هذیان یک باور غلط و ثابت است که حتی در صورت ارائه شواهد مخالف، تغییر نمی‌کند.

اختلالات روان‌پزشکی که ممکن است با توهم همراه باشند عبارت‌اند از:

اسکیزوفرنی

توهم، به‌ویژه توهم شنیداری، یکی از علائم شناخته‌شده اسکیزوفرنی است. بر اساس برآوردهای مطرح‌شده در متن، تا حدود ۷۵ درصد افراد مبتلا به اسکیزوفرنی ممکن است توهم را تجربه کنند.

اختلال دوقطبی

توهم می‌تواند در دوره‌های شدید اختلال دوقطبی و همراه با علائم روان‌پریشی رخ دهد. برآوردهای مختلف نشان می‌دهند که حدود نیمی از افراد مبتلا به اختلال دوقطبی ممکن است در مقطعی علائم روان‌پریشی، از جمله توهم، را تجربه کنند.

اختلال اسکیزوافکتیو

در این اختلال، علائم روان‌پریشی مانند توهم و هذیان همراه با علائم اختلالات خلقی، مانند اختلال دوقطبی، دیده می‌شوند.

اختلال استرس پس از سانحه

برخی افراد مبتلا به PTSD ممکن است به‌ویژه هنگام بازگشت خاطرات آسیب‌زا یا در شرایط استرس شدید، تجربیات توهمی داشته باشند.

افسردگی شدید

در برخی موارد افسردگی اساسی شدید، توهم یا هذیان نیز رخ می‌دهد. این تجربیات ممکن است با موضوعاتی مانند بی‌ارزشی، گناه یا ناکافی بودن ارتباط داشته باشند.

بیماری‌های عصبی که می‌توانند باعث توهم شوند

اختلال در عملکرد مغز و دستگاه عصبی نیز می‌تواند ادراک حسی را تغییر دهد.

زوال عقل

افراد مبتلا به انواع زوال عقل، از جمله بیماری آلزایمر، ممکن است به‌خصوص در مراحل پیشرفته بیماری دچار توهم یا هذیان شوند.

دلیریوم

دلیریوم نوعی حالت حاد اختلال هوشیاری و شناخت است که معمولاً در زمینه یک بیماری یا مشکل پزشکی ایجاد می‌شود. گیجی، اختلال جهت‌یابی و توهم از علائم احتمالی آن هستند.

صرع

برخی انواع صرع می‌توانند با توهم همراه باشند.

نارکولپسی

افراد مبتلا به نارکولپسی ممکن است هنگام به خواب رفتن یا بلافاصله پس از بیدار شدن دچار توهم شوند.

بیماری پارکینسون

توهم در حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد افراد مبتلا به بیماری پارکینسون گزارش شده است و در برخی موارد می‌تواند با مصرف داروهای مورد استفاده برای درمان بیماری ارتباط داشته باشد.

تومور یا آسیب مغزی

آسیب مغزی، تومورها یا سرطان مغز، بسته به ناحیه‌ای که درگیر شده است، می‌توانند باعث تغییر در ادراک و ایجاد توهم شوند.

مواد مخدر، الکل و قطع مواد

برخی مواد روان‌فعال می‌توانند موجب توهم شوند. از جمله:

• LSD
• کانابیس
• کتامین
• سیلوسایبین موجود در برخی قارچ‌ها
• PCP
• آمفتامین‌ها
• در برخی شرایط، مواد افیونی و الکل

توهم ممکن است هم در زمان مصرف یا مسمومیت با یک ماده و هم در دوره قطع مصرف و ترک برخی مواد رخ دهد.

به همین دلیل، در ارزیابی فردی که دچار توهم شده است، بررسی مصرف مواد و الکل اهمیت دارد.

مشکلات بینایی و شنوایی نیز می‌توانند نقش داشته باشند

همه توهم‌ها ناشی از اختلالات مغزی یا روان‌پزشکی نیستند. کاهش شدید عملکرد حواس نیز می‌تواند باعث ایجاد تجربیات توهمی شود.

یکی از نمونه‌های شناخته‌شده، سندرم شارل بونه است که در برخی افراد دچار کاهش شدید بینایی یا نابینایی، توهم‌های دیداری ایجاد می‌کند.

کاهش شدید بینایی، نابینایی، کاهش شنوایی و ناشنوایی نیز می‌توانند با توهم همراه باشند.

این نکته اهمیت تشخیص افتراقی را نشان می‌دهد: مشاهده توهم به‌تنهایی برای تعیین علت آن کافی نیست.

سایر علل احتمالی توهم

عوامل پزشکی دیگری نیز می‌توانند باعث توهم شوند، از جمله:

• نارسایی کبد
• نارسایی کلیه
• HIV/AIDS
• تب، به‌خصوص در کودکان خردسال و سالمندان
• دوره پس از جراحی
• بیهوشی
• عوارض برخی داروهای تجویزی
• میگرن
• عفونت‌ها، از جمله عفونت ادراری در سالمندان، به‌ویژه اگر عفونت به دلیریوم منجر شود

گاهی نیز توهم در غیاب یک بیماری مشخص رخ می‌دهد. کمبود خواب می‌تواند احتمال تجربه توهم را افزایش دهد. همچنین برخی افراد در دوره سوگ ممکن است احساس کنند فردی را که از دست داده‌اند می‌بینند یا صدایش را می‌شنوند.

درمان توهم چگونه است؟

درمان به علت اصلی توهم بستگی دارد. بنابراین یک درمان واحد برای همه افراد وجود ندارد.

اگر توهم در زمینه یک بیماری جسمی، اختلال عصبی، مصرف مواد یا اختلال روان‌پزشکی ایجاد شده باشد، درمان عامل زمینه‌ای می‌تواند باعث کاهش یا برطرف شدن آن شود.

روان‌درمانی

در برخی شرایط، روان‌درمانی می‌تواند به فرد کمک کند نحوه واکنش و تفکر خود نسبت به تجربیات توهمی را تغییر دهد.

درمان شناختی ـ رفتاری (CBT) یکی از رویکردهایی است که ممکن است برای این هدف مورد استفاده قرار گیرد.

اگر توهم با سابقه تروما یا سوءاستفاده ارتباط داشته باشد، درمان‌های مبتنی بر رویکرد تروما نیز می‌توانند مورد استفاده قرار گیرند.

داروهای ضدروان‌پریشی

در صورت ارتباط توهم با روان‌پریشی، پزشک ممکن است داروهای ضدروان‌پریشی تجویز کند. داروهایی مانند ریسپریدون، کوئتیاپین، آمی‌سولپراید، زیپراسیدون و اولانزاپین در درمان علائم روان‌پریشی و توهم مرتبط با برخی اختلالات مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

در متن منبع، یک مطالعه گزارش کرده است که ۹۲ درصد بیماران پس از یک سال درمان با یکی از داروهای بررسی‌شده دیگر توهم نداشتند. بااین‌حال، این عدد را نباید به‌عنوان میزان موفقیت قطعی درمان برای همه افراد در نظر گرفت؛ زیرا پاسخ به دارو به تشخیص، شرایط فرد، نوع توهم و عوامل متعدد دیگر بستگی دارد.

همچنین در پژوهش‌های جدیدتر، هالوپریدول در برخی مقایسه‌ها ممکن است نسبت به بعضی گزینه‌های دیگر اثربخشی کمتری داشته باشد.

برای توهم‌های مرتبط با بیماری پارکینسون، پیماوانسرین نیز از داروهایی است که برای این کاربرد تأیید شده است.

تغییرات سبک زندگی

اگر عواملی مانند کمبود خواب، مصرف الکل یا مواد در ایجاد یا تشدید توهم نقش داشته باشند، اصلاح این عوامل می‌تواند بخشی از درمان باشد.

بااین‌حال، توهم جدید یا بدون علت مشخص نباید صرفاً با تغییر سبک زندگی مدیریت شود و ابتدا باید علت پزشکی یا روان‌پزشکی آن بررسی شود.

هنگام تجربه توهم چه کاری می‌توان انجام داد؟

برخی تکنیک‌های آرام‌سازی و تمرکز، مانند تمرین‌های تنفسی و مدیتیشن، ممکن است به فرد کمک کنند توجه خود را از تجربه توهمی منحرف کند و بهتر با آن کنار بیاید.

این تکنیک‌ها را باید ابزار مدیریت علائم دانست، نه درمان علت اصلی توهم. اگر توهم ناشی از بیماری عصبی، روان‌پزشکی، دارو، مسمومیت یا یک مشکل پزشکی باشد، درمان علت زمینه‌ای اهمیت اصلی را دارد.

تشخیص علت توهم چگونه انجام می‌شود؟

پزشک ابتدا درباره ماهیت تجربیات فرد، زمان شروع علائم، سابقه پزشکی و مصرف داروها، الکل و مواد سؤال می‌کند.

سپس، بسته به شرایط، ممکن است بررسی‌های دیگری انجام شود، از جمله:

• معاینه جسمی
• آزمایش خون
• آزمایش ادرار
• تصویربرداری تشخیصی مانند تصویربرداری از مغز

در برخی موارد لازم است فرد توسط متخصصی مانند روان‌پزشک یا متخصص مغز و اعصاب ارزیابی شود.

هدف این بررسی‌ها فقط تأیید وجود توهم نیست؛ بلکه مهم‌تر از آن، پیدا کردن علت احتمالی آن است.

چه زمانی توهم نیاز به مراجعه فوری دارد؟

توهم جدید یا غیرمنتظره موضوعی نیست که بهتر باشد نادیده گرفته شود. از آنجا که توهم می‌تواند نشانه یک بیماری روان‌پزشکی، عصبی یا جسمی جدی باشد، ارزیابی پزشکی اهمیت دارد.

اگر فردی که دچار توهم شده است گیج یا بی‌جهت شده، صحبت‌های نامفهوم دارد یا ارتباط خود را با واقعیت از دست داده است، نباید او را تنها گذاشت و باید سریعاً برای دریافت کمک پزشکی اقدام کرد.

در این شرایط کمک اورژانسی بگیرید:

• تشنج رخ داده است.
• فرد دچار گیجی شدید شده است.
• صحبت‌های او نامفهوم یا بی‌معناست.
• صداهایی می‌شنود که به او دستور آسیب زدن به خودش یا دیگران را می‌دهند.

در چنین شرایطی، اولویت با ایمنی فرد و اطرافیان و ارزیابی فوری پزشکی است.

جمع‌بندی

توهم یک علامت است، نه یک تشخیص واحد. فرد ممکن است چیزی را ببیند، بشنود، لمس کند، بو کند یا بچشد که در محیط واقعی وجود ندارد؛ اما علت این تجربه می‌تواند از اختلالات روان‌پزشکی و بیماری‌های عصبی تا مصرف یا قطع مواد، اختلالات حسی، داروها، عفونت‌ها، کمبود خواب و برخی مشکلات جدی جسمی متفاوت باشد.

به همین دلیل، برخورد درست با توهم این نیست که صرفاً آن را به یک بیماری روانی نسبت دهیم. اول باید علت مشخص شود و سپس درمان متناسب با همان علت انتخاب شود. اگر توهم با گیجی شدید، تشنج، از دست دادن ارتباط با واقعیت یا دستورهای مربوط به آسیب به خود یا دیگران همراه باشد، ارزیابی اورژانسی ضروری است.