حساسیت به ماست یا عدم تحمل لاکتوز؛ تفاوت چیست؟

اگر بعد از خوردن ماست دچار نفخ، دل‌درد یا اسهال می‌شوید، ممکن است تصور کنید به ماست یا لبنیات «حساسیت» دارید. اما هر واکنشی به لبنیات به معنای آلرژی نیست.

آلرژی به شیر و عدم تحمل لاکتوز دو وضعیت کاملاً متفاوت هستند. آلرژی به شیر یک واکنش سیستم ایمنی به پروتئین‌های شیر است و در برخی افراد می‌تواند واکنشی شدید و حتی تهدیدکننده زندگی ایجاد کند. در مقابل، عدم تحمل لاکتوز یک مشکل گوارشی است که معمولاً به دلیل کمبود آنزیم لاکتاز و ناتوانی در هضم کامل قند شیر ایجاد می‌شود.

تشخیص درست اهمیت زیادی دارد، چون فرد مبتلا به عدم تحمل لاکتوز ممکن است بتواند مقدار مشخصی لبنیات مصرف کند، در حالی که فرد مبتلا به آلرژی واقعی به پروتئین شیر ممکن است نیازمند پرهیز دقیق از محصولات حاوی شیر باشد.

آلرژی به ماست چیست؟

در بیشتر موارد، چیزی که به‌عنوان «آلرژی به ماست» شناخته می‌شود، در واقع آلرژی به پروتئین شیر گاو است.

سیستم ایمنی فرد مبتلا، پروتئین‌های موجود در شیر را به‌اشتباه تهدید تلقی می‌کند و در پاسخ، واکنش ایمنی ایجاد می‌شود.

دو گروه مهم پروتئین‌های شیر که می‌توانند باعث واکنش آلرژیک شوند عبارت‌اند از:

• کازئین
• پروتئین‌های وی

پروتئین وی در بخش مایع شیر قرار دارد و در بسیاری از محصولات لبنی و برخی مکمل‌های پروتئینی نیز وجود دارد. کازئین نیز بخش عمده پروتئین شیر را تشکیل می‌دهد و در بسیاری از محصولات لبنی یافت می‌شود.

بنابراین فردی که به پروتئین شیر حساسیت دارد، ممکن است با مصرف ماست، شیر، پنیر و سایر محصولات حاوی پروتئین شیر واکنش نشان دهد.

چرا بعضی افراد به شیر حساسیت دارند؟

در آلرژی واقعی، سیستم ایمنی ممکن است در پاسخ به پروتئین شیر، آنتی‌بادی‌هایی مانند ایمونوگلوبولین E تولید کند. این فرایند باعث آزاد شدن مواد شیمیایی در بدن و بروز علائم آلرژیک می‌شود.

البته همه واکنش‌های آلرژیک به شیر الزاماً از همین مسیر ایمنی ایجاد نمی‌شوند.

برای مثال، سندرم انتروکولیت ناشی از پروتئین غذایی نوعی واکنش نادر و غیر وابسته به ایمونوگلوبولین E است که بیشتر در نوزادان و کودکان دیده می‌شود.

علائم آلرژی به شیر و ماست چیست؟

علائم آلرژی می‌توانند از خفیف تا بسیار شدید متغیر باشند و معمولاً نسبتاً زود پس از مصرف ماده غذایی ایجاد می‌شوند.

علائم احتمالی عبارت‌اند از:

• کهیر
• خارش
• تورم لب‌ها، صورت یا زبان
• تهوع
• استفراغ
• درد شکم
• اسهال
• وجود خون در مدفوع در برخی موارد
• خس‌خس سینه
• سرفه
• گرفتگی بینی
• احساس سبکی سر
• غش

در موارد شدید، ممکن است آنافیلاکسی رخ دهد.

آنافیلاکسی؛ یک وضعیت اورژانسی

آنافیلاکسی یک واکنش آلرژیک شدید و بالقوه تهدیدکننده زندگی است که می‌تواند با علائمی مانند:

• دشواری تنفس
• احساس بسته‌شدن گلو
• تورم قابل‌توجه
• افت فشار خون
• سرگیجه شدید
• تپش قلب
• غش

همراه باشد.

در چنین شرایطی، اپی‌نفرین درمان اصلی و ضروری آنافیلاکسی است و فرد باید فوراً تحت مراقبت اورژانسی قرار گیرد.

چه عواملی احتمال آلرژی به شیر را افزایش می‌دهند؟

آلرژی به شیر بیشتر در کودکان دیده می‌شود و بسیاری از کودکان با افزایش سن آن را پشت سر می‌گذارند.

برخی عوامل مرتبط با احتمال بیشتر آلرژی عبارت‌اند از:

• وجود سایر آلرژی‌های غذایی یا زمینه‌های آلرژیک
• سابقه خانوادگی آلرژی غذایی
• سن پایین
• درماتیت آتوپیک در کودکان

حدود ۲.۵ درصد کودکان به شیر گاو آلرژی دارند و اگرچه بسیاری از آنها با افزایش سن تحمل شیر را پیدا می‌کنند، برخی افراد این آلرژی را تا بزرگسالی نیز دارند.

عدم تحمل لاکتوز چیست؟

عدم تحمل لاکتوز هیچ ارتباطی با حمله سیستم ایمنی به شیر ندارد.

در این وضعیت، بدن مقدار کافی از آنزیم لاکتاز تولید نمی‌کند. لاکتاز آنزیمی است که قند موجود در شیر، یعنی لاکتوز، را به اجزای کوچک‌تر قابل جذب تبدیل می‌کند.

وقتی لاکتوز به‌طور کامل هضم نشود، وارد روده بزرگ می‌شود و باکتری‌های روده آن را تخمیر می‌کنند. حاصل این فرایند می‌تواند تولید گاز و افزایش آب موجود در روده باشد که علائم گوارشی ایجاد می‌کند.

علائم عدم تحمل لاکتوز چیست؟

علائم معمولاً عمدتاً گوارشی هستند و می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• نفخ
• گاز و احساس پری شکم
• دل‌درد یا گرفتگی شکم
• اسهال
• صداهای بیشتر روده
• احساس ناراحتی پس از مصرف لبنیات

شدت علائم به مقدار لاکتوز مصرف‌شده و میزان فعالیت آنزیم لاکتاز در فرد بستگی دارد.

بنابراین ممکن است یک فرد با مقدار کمی شیر مشکلی نداشته باشد، اما پس از مصرف یک لیوان بزرگ شیر علائم پیدا کند.

مهم‌ترین تفاوت آلرژی به شیر و عدم تحمل لاکتوز چیست؟

این تفاوت بسیار مهم است؛ چون حذف کامل لبنیات در فردی که فقط عدم تحمل لاکتوز دارد، همیشه ضروری نیست.

آیا ممکن است ماست را تحمل کنید اما شیر را نه؟

بله.

برخی افراد مبتلا به عدم تحمل لاکتوز، ماست را بهتر از شیر تحمل می‌کنند. دلیل آن می‌تواند مقدار کمتر لاکتوز، فرایند تخمیر و وجود باکتری‌های زنده در برخی انواع ماست باشد.

ماست‌های غلیظ مانند برخی انواع ماست یونانی نیز ممکن است لاکتوز کمتری نسبت به شیر داشته باشند.

پنیرهای سفت مانند چدار، سوئیسی و پارمزان نیز معمولاً مقدار بسیار کمتری لاکتوز دارند و بعضی افراد مبتلا به عدم تحمل لاکتوز آنها را به‌خوبی تحمل می‌کنند.

بنابراین عدم تحمل لاکتوز الزاماً به معنای حذف تمام لبنیات نیست.

چه مقدار لاکتوز قابل تحمل است؟

تحمل لاکتوز در افراد مختلف تفاوت زیادی دارد.

برخی افراد می‌توانند حدود ۱۲ گرم لاکتوز را در یک وعده با علائم بسیار کم یا بدون علامت تحمل کنند؛ این مقدار تقریباً معادل لاکتوز موجود در یک لیوان شیر است.

اما این عدد یک قانون ثابت برای همه نیست. فردی ممکن است مقدار کمتری را تحمل کند و فرد دیگری مقدار بیشتری را بدون مشکل مصرف کند.

نوع ماده غذایی، همراهی آن با سایر غذاها، مقدار مصرف و وضعیت دستگاه گوارش نیز می‌توانند بر تحمل اثر بگذارند.

آیا قرص لاکتاز می‌تواند کمک کند؟

در برخی افراد مبتلا به عدم تحمل لاکتوز، مصرف فرآورده‌های حاوی آنزیم لاکتاز پیش از مصرف لبنیات می‌تواند به هضم بهتر لاکتوز و کاهش علائم کمک کند.

این محصولات برای افرادی که آلرژی به پروتئین شیر دارند جایگزین مناسبی نیستند؛ زیرا مشکل آنها لاکتوز نیست و حتی محصول بدون لاکتوز نیز ممکن است همچنان حاوی پروتئین‌های شیر باشد.

این نکته یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های عملی میان دو وضعیت است.

اگر به پروتئین شیر آلرژی داشته باشیم، چه غذاهایی می‌توانند مشکل‌ساز شوند؟

در صورت آلرژی واقعی، فقط شیر یا ماست ساده مطرح نیست. پروتئین شیر ممکن است در بسیاری از غذاهای فرآوری‌شده نیز وجود داشته باشد.

برخی نمونه‌ها عبارت‌اند از:

• کره
• پودینگ و کاسترد
• برخی غلات صبحانه
• پنکیک و محصولات مشابه
• شکلات
• برخی آب‌نبات‌ها
• فرآورده‌های گوشتی فرآوری‌شده
• برخی محصولات موسوم به «غیرلبنی»
• بعضی مکمل‌ها و نوشیدنی‌های پروتئینی

بنابراین فرد مبتلا به آلرژی باید فهرست مواد تشکیل‌دهنده محصول را با دقت بررسی کند.

ضمن اینکه برخی افراد مبتلا به آلرژی شیر گاو ممکن است نسبت به شیر بز یا گوسفند نیز واکنش نشان دهند؛ بنابراین جایگزین کردن خودسرانه نوع شیر همیشه راه‌حل مناسبی نیست.

آیا محصولات بدون لاکتوز برای فرد مبتلا به آلرژی شیر مناسب هستند؟

لزوماً نه.

محصول «بدون لاکتوز» یعنی قند لاکتوز آن حذف یا تجزیه شده است؛ اما پروتئین‌های شیر ممکن است همچنان در محصول وجود داشته باشند.

بنابراین:

بدون لاکتوز ≠ بدون پروتئین شیر

این دو اصطلاح نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند.

اگر فردی به پروتئین شیر آلرژی دارد، باید محصولی را انتخاب کند که واقعاً فاقد ترکیبات حاوی پروتئین شیر باشد.

جایگزین‌های لبنی چه گزینه‌هایی هستند؟

در صورت نیاز به حذف لبنیات، گزینه‌هایی مانند:

• شیر سویا
• شیر بادام
• شیر جو دوسر
• شیر برنج
• شیر نارگیل
• شیر بادام هندی

در دسترس هستند.

اما از نظر تغذیه‌ای همه این محصولات معادل شیر گاو نیستند.

برای مثال، مقدار پروتئین آنها می‌تواند بسیار متفاوت باشد و میزان کلسیم، ویتامین D و سایر مواد مغذی نیز به نوع محصول و غنی‌سازی آن بستگی دارد.

بنابراین هنگام انتخاب جایگزین لبنی، بهتر است فقط به عبارت «گیاهی» یا «بدون لبنیات» توجه نکنید و مقدار پروتئین، کلسیم، ویتامین D، قند افزوده و انرژی محصول را نیز بررسی کنید.

در میان گزینه‌های گیاهی، شیر سویای غنی‌شده از نظر پروتئین معمولاً انتخاب نزدیک‌تری به شیر گاو است، اما انتخاب نهایی باید با توجه به نیاز فرد انجام شود.

چگونه تشخیص دهیم مشکل از آلرژی است یا عدم تحمل؟

تشخیص بر اساس یک علامت منفرد امکان‌پذیر نیست.

پزشک ممکن است بر اساس شرح حال و الگوی علائم از آزمایش‌های مختلف استفاده کند. در موارد مشکوک به آلرژی واقعی، آزمایش پوستی یا آزمایش خون می‌تواند به ارزیابی حساسیت کمک کند.

در برخی شرایط، آزمون خوراکی تحت نظارت پزشکی نیز برای تشخیص استفاده می‌شود. این آزمایش نباید در خانه انجام شود، زیرا در فرد مبتلا به آلرژی واقعی ممکن است واکنش شدید ایجاد شود.

برای عدم تحمل لاکتوز نیز ممکن است بر اساس شرح حال، حذف و بازمعرفی کنترل‌شده لاکتوز یا در موارد لازم آزمایش‌های اختصاصی استفاده شود.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر هر بار پس از مصرف شیر یا ماست دچار واکنش می‌شوید، بهتر است قبل از حذف گسترده مواد غذایی علت مشخص شود.

مراجعه پزشکی به‌خصوص ضروری است اگر بعد از مصرف لبنیات دچار:

• کهیر یا تورم
• خس‌خس یا دشواری تنفس
• احساس بسته‌شدن گلو
• سرگیجه شدید یا غش
• استفراغ شدید
• وجود خون در مدفوع
• واکنش‌های تکرارشونده

می‌شوید.

اگر علائم شدید تنفسی، افت فشار، تورم شدید یا غش ایجاد شده باشد، باید آن را یک اورژانس پزشکی در نظر گرفت.

جمع‌بندی

آلرژی به ماست و عدم تحمل لاکتوز دو مشکل متفاوت هستند.

در آلرژی به شیر، سیستم ایمنی به پروتئین‌هایی مانند کازئین یا پروتئین‌های وی واکنش نشان می‌دهد و در موارد شدید می‌تواند باعث آنافیلاکسی شود.

در عدم تحمل لاکتوز، مشکل اصلی هضم ناقص قند شیر به دلیل ناکافی بودن آنزیم لاکتاز است و علائم معمولاً به دستگاه گوارش محدود می‌شوند.

به همین دلیل، فردی که عدم تحمل لاکتوز دارد ممکن است بتواند مقدار مشخصی ماست، ماست یونانی یا پنیرهای سفت را تحمل کند، در حالی که فرد مبتلا به آلرژی واقعی به پروتئین شیر ممکن است نیازمند پرهیز دقیق از محصولات حاوی شیر باشد.

پس اگر بعد از مصرف ماست دچار علائم می‌شوید، قبل از حذف کامل لبنیات ابتدا مشخص کنید مشکل از پروتئین شیر است یا لاکتوز. این تشخیص هم برای کنترل علائم و هم برای جلوگیری از محدودیت غذایی غیرضروری اهمیت دارد.