میگرن یک اختلال عصبی است که میتواند با حملات مکرر سردرد، تهوع، حساسیت به نور و صدا و اختلال در فعالیتهای روزمره همراه باشد. در افرادی که حملات مکرر یا ناتوانکننده دارند، درمان صرفاً به مصرف دارو هنگام شروع سردرد محدود نمیشود؛ بلکه ممکن است به درمان پیشگیرانه نیاز باشد.
داروهای پیشگیری از میگرن با هدف کاهش تعداد حملات، شدت درد و ناتوانی ناشی از آنها تجویز میشوند. این داروها شامل مهارکنندههای CGRP، برخی داروهای ضدافسردگی، داروهای ضدتشنج، داروهای کنترل فشار خون و تزریق بوتاکس هستند.
انتخاب دارو به تعداد روزهای سردرد، شدت حملات، بیماریهای زمینهای، داروهای مصرفی، احتمال بارداری و تحمل عوارض بستگی دارد.
چه زمانی برای پیشگیری از میگرن به دارو نیاز داریم؟
درمان پیشگیرانه معمولاً زمانی مطرح میشود که حملات میگرن مکرر، شدید یا مختلکننده زندگی باشند.
مهمترین شرایطی که میتوانند ضرورت درمان پیشگیرانه را مطرح کنند عبارتاند از:
- تجربه حداقل ۴ روز میگرنی در ماه
- داشتن ۴ یا بیشتر حمله سردرد متوسط تا شدید در ماه
- باقی ماندن حملات ناتوانکننده با وجود مصرف داروهای تسکیندهنده
- پاسخ ناکافی یا عدم تحمل داروهای درمان حمله حاد
- مصرف مکرر داروهای مسکن و افزایش خطر سردرد ناشی از مصرف بیشازحد دارو
هدف درمان پیشگیرانه فقط کاهش تعداد سردردها نیست؛ بلکه کاهش شدت حملات، بهبود پاسخ به داروهای تسکیندهنده، کاهش مراجعه به اورژانس و ارتقای کیفیت زندگی نیز اهمیت دارد.
در بسیاری از موارد، کاهش حداقل ۵۰ درصدی تعداد روزهای میگرنی در ماه بهعنوان یک هدف بالینی مهم در نظر گرفته میشود؛ هرچند حتی بهبود کمتر نیز ممکن است برای فرد ارزشمند باشد.

تفاوت داروهای پیشگیری از میگرن با داروهای درمان حمله حاد
این دو گروه دارویی اهداف متفاوتی دارند:
| ویژگی | داروهای پیشگیرانه | داروهای درمان حمله حاد |
|---|---|---|
| هدف اصلی | کاهش احتمال و شدت حملات آینده | کنترل حملهای که شروع شده است |
| زمان مصرف | منظم و طبق برنامه | هنگام شروع حمله یا در مراحل اولیه آن |
| الگوی مصرف | روزانه یا با فواصل مشخص | در صورت نیاز |
| نتیجه مورد انتظار | کاهش تعداد روزهای میگرنی | کاهش درد و علائم حمله فعلی |
نکته مهم این است که داروهای پیشگیرانه جایگزین کامل داروهای درمان حمله حاد نیستند. بسیاری از بیماران به هر دو رویکرد نیاز دارند.
۱. مهارکنندههای CGRP؛ درمانهای هدفمند میگرن
Calcitonin Gene-Related Peptide Inhibitors
CGRP یک نوروپپتید است که در انتقال پیامهای درد و سازوکارهای مرتبط با حملات میگرن نقش دارد. در جریان حمله میگرنی، فعالیت این مسیر افزایش پیدا میکند.
داروهای مهارکننده CGRP با مسدود کردن خود این پروتئین یا گیرنده آن، به کاهش فعالیت مسیرهای مرتبط با میگرن کمک میکنند.
این گروه از داروها نخستین درمانهایی هستند که بهطور اختصاصی برای هدف قرار دادن مسیرهای زیستی میگرن توسعه یافتهاند و در حال حاضر از گزینههای مهم درمان پیشگیرانه محسوب میشوند.
الف) آنتیبادیهای مونوکلونال
چهار داروی مهم این گروه عبارتاند از:
- Erenumab (Aimovig): مهارکننده گیرنده CGRP
- Fremanezumab (Ajovy): متصلشونده به پروتئین CGRP
- Galcanezumab (Emgality): متصلشونده به پروتئین CGRP
- Eptinezumab (Vyepti): آنتیبادی مونوکلونال علیه CGRP که بهصورت تزریق وریدی تجویز میشود.
این داروها معمولاً بهصورت تزریقی استفاده میشوند. بسته به نوع دارو، فاصله تجویز میتواند ماهانه یا هر سه ماه باشد.
ب) داروهای خوراکی مهارکننده CGRP
گروه دیگری از مهارکنندههای CGRP به نام ژپانتها (Gepants) شناخته میشوند.
نمونههای مهم عبارتاند از:
- Rimegepant (Nurtec ODT)
- Atogepant (Qulipta)
- Ubrogepant
- Zavegepant
نکته مهم این است که همه ژپانتها برای پیشگیری استفاده نمیشوند. آتوژپانت و ریمهجپانت کاربرد پیشگیرانه دارند، درحالیکه اوبروژپانت و زاوهجپانت عمدتاً برای درمان حمله حاد میگرن به کار میروند.
بنابراین، قرار دادن تمام داروهای این گروه در دسته درمانهای پیشگیرانه دقیق نیست.
۲. داروهای ضدافسردگی
برخی داروهای ضدافسردگی، حتی در افرادی که افسردگی ندارند، برای پیشگیری از حملات میگرن تجویز میشوند.
دو داروی مهم این گروه عبارتاند از آمیتریپتیلین و ونلافاکسین.
آمیتریپتیلین (Amitriptyline)
آمیتریپتیلین از گروه داروهای ضدافسردگی سهحلقهای است.
این دارو با افزایش دسترسی به انتقالدهندههای عصبی سروتونین و نوراپینفرین در سیستم عصبی مرکزی عمل میکند.
اگرچه تأییدیه اصلی آن برای درمان افسردگی است، در پیشگیری از میگرن نیز بهصورت خارج از برچسب (Off-label) استفاده میشود.
عوارض احتمالی آن شامل موارد زیر است:
- خوابآلودگی و احساس آرامبخشی
- خشکی دهان
- یبوست
- تاری دید
- احتباس ادرار یا دشواری در دفع ادرار
- افزایش ضربان قلب
- گیجی و اختلال شناختی
این عوارض بهویژه در سالمندان اهمیت دارند؛ زیرا حساسیت آنها به اثرات آنتیکولینرژیک دارو بیشتر است.
ونلافاکسین (Venlafaxine)
ونلافاکسین از گروه مهارکنندههای بازجذب سروتونین و نوراپینفرین (SNRI) است.
این دارو با افزایش فعالیت سروتونین و نوراپینفرین در مغز، علاوه بر کاربرد در برخی اختلالات افسردگی و اضطرابی، میتواند برای پیشگیری از میگرن نیز تجویز شود.
مصرف آن برای پیشگیری از میگرن معمولاً خارج از موارد تأییدشده رسمی است.
عوارض احتمالی عبارتاند از:
- تهوع
- خوابآلودگی
- خشکی دهان
- تعریق
- کاهش اشتها
- یبوست
- اختلالات عملکرد جنسی
مقایسه آمیتریپتیلین و ونلافاکسین: هر دو دارو میتوانند در پیشگیری از میگرن مؤثر باشند. انتخاب میان آنها به شرایط فرد، بیماریهای همراه و الگوی عوارض قابلتحمل بستگی دارد.
۳. داروهای ضدتشنج
برخی داروهای مورد استفاده در درمان صرع و تشنج میتوانند در پیشگیری از میگرن نیز مؤثر باشند.
دو داروی شناختهشده این گروه عبارتاند از:
توپیرامات (Topiramate)
توپیرامات از داروهای تأییدشده برای پیشگیری از میگرن است و میتواند تعداد حملات را کاهش دهد.
عوارض احتمالی آن شامل موارد زیر است:
- کاهش اشتها و وزن
- گزگز دستها و پاها
- تغییر حس چشایی
- اختلال در تمرکز و حافظه
- دشواری در یافتن کلمات
- تهوع و ناراحتیهای گوارشی
تغییرات شناختی ناشی از توپیرامات برای برخی افراد، بهخصوص کسانی که فعالیتهای ذهنی سنگین دارند، میتواند مشکلساز باشد.
دیوالپروکس سدیم (Divalproex Sodium)
این دارو نیز در پیشگیری از برخی انواع میگرن کاربرد دارد.
عوارض احتمالی آن شامل تغییر اشتها و وزن، مشکلات گوارشی و عوارض عصبی است. همچنین احتمال آسیب کبدی، پانکراتیت و کاهش پلاکت خون از ملاحظات مهم بالینی آن محسوب میشود.
هشدار مهم درباره بارداری
والپروات و توپیرامات در بارداری یا در افرادی که احتمال بارداری دارند، ملاحظات ایمنی بسیار مهمی دارند.
- والپروات به دلیل خطر بالای ناهنجاریهای مادرزادی و اختلالات تکاملی جنین، برای پیشگیری از میگرن در بارداری نباید استفاده شود.
- توپیرامات نیز با افزایش خطر ناهنجاریهای مادرزادی، از جمله شکاف لب و کام، و احتمال اختلالات رشد جنین همراه است و برای پیشگیری از میگرن در بارداری مناسب نیست.
در صورت احتمال بارداری، انتخاب درمان باید حتماً با نظر پزشک انجام شود.
گاباپنتین (Gabapentin) نیز گاهی در برخی شرایط بررسی میشود، اما شواهد اثربخشی آن برای پیشگیری از میگرن محدودتر است و در راهنماهای درمانی معمولاً جزو گزینههای اصلی محسوب نمیشود.
۴. داروهای کنترل فشار خون
برخی داروهای قلبیعروقی و ضد فشار خون میتوانند در پیشگیری از میگرن نیز مؤثر باشند.
این موضوع بهویژه برای افرادی اهمیت دارد که همزمان به فشار خون بالا مبتلا هستند.
بتابلاکرها
نمونههای مهم عبارتاند از:
- پروپرانولول (Propranolol)
- متوپرولول (Metoprolol)
مکانیسم دقیق اثر این داروها در پیشگیری از میگرن کاملاً مشخص نیست؛ اما احتمالاً از طریق تأثیر بر انتقالدهندههای عصبی، فعالیت شبکههای عصبی و تحریکپذیری مغز عمل میکنند.
عوارض احتمالی:
- خستگی و ضعف
- خوابآلودگی
- سرگیجه
- سردی دستها و پاها
- خشکی دهان، چشم و پوست
این داروها در افراد مبتلا به آسم، ضربان قلب پایین یا برخی اختلالات هدایتی قلب باید با احتیاط بیشتری استفاده شوند.
مسدودکنندههای گیرنده آنژیوتانسین II
داروهایی مانند کاندسارتان (Candesartan) و تلمیسارتان (Telmisartan) در برخی بیماران برای پیشگیری از میگرن استفاده میشوند.
کاندسارتان از گزینههای دارای شواهد مناسب در این گروه است.
مسدودکنندههای کانال کلسیم
داروهایی مانند وراپامیل (Verapamil) و نیفدیپین (Nifedipine) نیز ممکن است در برخی شرایط بررسی شوند؛ بااینحال، شواهد اثربخشی آنها برای پیشگیری از میگرن یکسان نیست و همه این داروها جزو انتخابهای استاندارد خط اول محسوب نمیشوند.
۵. بوتاکس برای پیشگیری از میگرن مزمن
OnabotulinumtoxinA
بوتاکس یا اونابوتولینوم توکسین A نوعی سم بوتولینوم است که در دوزهای درمانی و با تزریق کنترلشده برای برخی بیماریها استفاده میشود.
این درمان برای پیشگیری از میگرن مزمن تأیید شده است، اما کاربرد استانداردی برای میگرن اپیزودیک ندارد.
در پروتکل رایج درمان، تزریق در ۳۱ نقطه مشخص در نواحی مختلف سر و گردن انجام میشود، از جمله:
- پیشانی
- اطراف بینی و بالای پل بینی
- ناحیه گیجگاهی
- پشت سر
- بخش فوقانی گردن
- عضلات متصلکننده گردن و شانهها
این تزریقها معمولاً هر ۱۲ هفته تکرار میشوند.
بوتاکس با تأثیر بر آزادسازی پیامرسانهای عصبی مرتبط با درد، به کاهش انتقال پیامهای درد کمک میکند.
تفاوت میگرن مزمن و اپیزودیک
| نوع میگرن | تعداد روزهای سردرد |
|---|---|
| میگرن اپیزودیک | حداکثر ۱۴ روز در ماه |
| میگرن مزمن | حداقل ۱۵ روز در ماه، برای بیش از ۳ ماه |
در میگرن مزمن، دستکم ۸ روز از روزهای سردرد باید ویژگیهای میگرنی داشته باشند یا با معیارهای تشخیصی میگرن مطابقت داشته باشند.
عوارض احتمالی بوتاکس
- درد گردن
- خشکی و گرفتگی عضلات
- سردرد موقت پس از تزریق
- افتادگی موقت پلک
- تغییر موقت در حالت ابرو یا خطوط پیشانی
داروهای پیشگیری از میگرن چقدر زمان نیاز دارند تا اثر کنند؟
اثربخشی درمان پیشگیرانه معمولاً فوری نیست.
بسته به نوع دارو، دوز مصرفی و شرایط فرد، ممکن است چند هفته تا چند ماه طول بکشد تا اثر درمان بهطور کامل مشخص شود.
برای ارزیابی دقیقتر، در بسیاری از موارد لازم است درمان بهاندازه کافی ادامه پیدا کند و پاسخ بیمار بهصورت منظم بررسی شود.
ثبت روزانه سردردها میتواند به ارزیابی اثربخشی درمان کمک کند. بهتر است موارد زیر ثبت شوند:
- تعداد روزهای سردرد در ماه
- شدت درد
- مدت هر حمله
- علائم همراه مانند تهوع و حساسیت به نور
- میزان مصرف داروهای تسکیندهنده
- تأثیر سردرد بر فعالیتهای روزانه
این اطلاعات به پزشک کمک میکند تا درباره ادامه درمان، تغییر دوز یا جایگزینی دارو تصمیم بگیرد.
راهکارهای غیردارویی برای پیشگیری از میگرن
درمان دارویی تنها بخش مدیریت میگرن نیست. اصلاح سبک زندگی و شناسایی عوامل محرک نیز میتواند به کاهش دفعات حملات کمک کند.
۱. منیزیم
برخی شواهد از نقش مکمل منیزیم در پیشگیری از میگرن حمایت میکنند. این مکمل بهویژه در برخی افراد مبتلا به میگرن همراه با اورا مورد توجه قرار گرفته است.
بااینحال، انتخاب نوع مکمل و دوز مصرفی باید با توجه به شرایط فرد انجام شود. دوزهای بالای منیزیم میتوانند باعث اسهال و ناراحتی گوارشی شوند و در افراد مبتلا به اختلال عملکرد کلیه نیازمند احتیاط هستند.
۲. درمان شناختی رفتاری
درمان شناختی رفتاری (CBT) میتواند به مدیریت استرس، اصلاح الگوهای فکری مرتبط با درد و بهبود راهبردهای مقابلهای کمک کند.
۳. آرامسازی و بیوفیدبک
تکنیکهای تنفس، آرامسازی عضلانی و بیوفیدبک میتوانند در برخی افراد به کاهش تنش و مدیریت حملات کمک کنند.
۴. طب سوزنی
برخی مطالعات نشان دادهاند که طب سوزنی ممکن است در کاهش دفعات حملات میگرن مؤثر باشد؛ هرچند میزان اثربخشی آن در مطالعات مختلف متفاوت است.
۵. شناسایی عوامل محرک غذایی و محیطی
ثبت حملات میگرن میتواند به شناسایی عوامل محرک احتمالی کمک کند.
برخی از عوامل شناختهشده عبارتاند از:
- حذف وعدههای غذایی یا گرسنگی طولانی
- تغییرات هورمونی، بهویژه در دوران قاعدگی
- استرس
- تغییرات آبوهوا
- مصرف الکل
- بوهای شدید
- اختلال در خواب
برخی افراد نیز به مواد غذایی خاص حساسیت دارند؛ از جمله شکلات، پنیرهای کهنه و برخی افزودنیهای غذایی مانند مونوسدیم گلوتامات (MSG).
البته این محرکها در همه افراد یکسان نیستند. حذف گسترده مواد غذایی بدون شناسایی ارتباط واقعی آنها با حملات، نهتنها ضرورت ندارد، بلکه ممکن است تنوع و کیفیت رژیم غذایی را کاهش دهد.
جمعبندی: کدام دارو برای پیشگیری از میگرن مناسبتر است؟
داروهای پیشگیری از میگرن شامل چند گروه با مکانیسمهای متفاوت هستند. مهارکنندههای CGRP درمانهای هدفمند و مهمی محسوب میشوند؛ درحالیکه آمیتریپتیلین، ونلافاکسین، توپیرامات و برخی داروهای کنترل فشار خون نیز در شرایط مناسب کاربرد دارند. بوتاکس نیز گزینهای برای میگرن مزمن است.
انتخاب درمان باید بر اساس تعداد روزهای میگرنی، بیماریهای همراه، عوارض احتمالی، وضعیت بارداری و ترجیحات بیمار انجام شود.
نکته کلیدی: اگر فرد در ماه حداقل ۴ روز میگرنی دارد یا حملات او با وجود درمان حاد همچنان ناتوانکننده هستند، بهتر است درباره شروع درمان پیشگیرانه با پزشک مشورت کند. هدف نهایی، صرفاً کاهش درد نیست؛ بلکه بازگرداندن کیفیت زندگی و کاهش وابستگی به داروهای تسکیندهنده است.# راهنمای داروهای پیشگیری از میگرن؛ انواع داروها، عوارض و زمان اثربخشی
میگرن یک اختلال عصبی است که میتواند با حملات مکرر سردرد، تهوع، حساسیت به نور و صدا و اختلال در فعالیتهای روزمره همراه باشد. در افرادی که حملات مکرر یا ناتوانکننده دارند، درمان صرفاً به مصرف دارو هنگام شروع سردرد محدود نمیشود؛ بلکه ممکن است به درمان پیشگیرانه نیاز باشد.
داروهای پیشگیری از میگرن با هدف کاهش تعداد روزهای سردرد، شدت حملات و میزان ناتوانی ناشی از آنها تجویز میشوند. این داروها شامل مهارکنندههای CGRP، برخی داروهای ضدافسردگی، داروهای ضدتشنج، داروهای کنترل فشار خون و تزریق بوتاکس هستند.
انتخاب دارو به تعداد روزهای میگرنی، شدت حملات، بیماریهای زمینهای، داروهای مصرفی، احتمال بارداری و تحمل عوارض بستگی دارد.
چه زمانی برای پیشگیری از میگرن به دارو نیاز داریم؟
درمان پیشگیرانه معمولاً زمانی مطرح میشود که حملات میگرن مکرر، شدید یا مختلکننده زندگی باشند.
مهمترین شرایطی که میتوانند ضرورت درمان پیشگیرانه را مطرح کنند عبارتاند از:
- تجربه حداقل ۴ روز میگرنی در ماه
- داشتن حملات متوسط تا شدید و ناتوانکننده، حتی اگر تعداد آنها کمتر باشد
- پاسخ ناکافی یا عدم تحمل داروهای درمان حمله حاد
- مصرف مکرر داروهای تسکیندهنده و افزایش خطر سردرد ناشی از مصرف بیشازحد دارو
- تأثیر قابلتوجه میگرن بر کار، تحصیل، خواب و کیفیت زندگی
هدف درمان پیشگیرانه فقط کاهش تعداد حملات نیست؛ بلکه کاهش شدت درد، بهبود پاسخ به داروهای تسکیندهنده، کاهش مراجعه به اورژانس و ارتقای کیفیت زندگی نیز اهمیت دارد.
در بسیاری از موارد، کاهش حداقل ۵۰ درصدی تعداد روزهای میگرنی در ماه بهعنوان یک هدف بالینی مهم در نظر گرفته میشود؛ هرچند بهبود کمتر نیز ممکن است برای بیمار ارزشمند باشد.
تفاوت داروهای پیشگیری از میگرن با داروهای درمان حمله حاد
این دو گروه دارویی اهداف متفاوتی دارند:
| ویژگی | داروهای پیشگیرانه | داروهای درمان حمله حاد |
|---|---|---|
| هدف اصلی | کاهش تعداد و شدت حملات آینده | کنترل حملهای که شروع شده است |
| زمان مصرف | منظم و طبق برنامه | هنگام شروع حمله یا در مراحل اولیه آن |
| الگوی مصرف | روزانه یا با فواصل مشخص | در صورت نیاز |
| نتیجه مورد انتظار | کاهش روزهای میگرنی | کاهش درد و علائم حمله فعلی |
داروهای پیشگیرانه جایگزین کامل داروهای درمان حمله حاد نیستند. بسیاری از بیماران به هر دو رویکرد نیاز دارند.
۱. مهارکنندههای CGRP؛ درمانهای هدفمند میگرن
CGRP مخفف Calcitonin Gene-Related Peptide است؛ یک نوروپپتید که در انتقال پیامهای درد و سازوکارهای مرتبط با حملات میگرن نقش دارد.
در جریان حمله میگرنی، فعالیت مسیرهای مرتبط با CGRP افزایش پیدا میکند. داروهای مهارکننده این مسیر با مسدود کردن خود پروتئین CGRP یا گیرنده آن، به کاهش فعالیت مسیرهای مرتبط با میگرن کمک میکنند.
این گروه از داروها نخستین درمانهایی هستند که بهطور اختصاصی برای هدف قرار دادن مسیرهای زیستی میگرن توسعه یافتهاند و اکنون از گزینههای مهم درمان پیشگیرانه محسوب میشوند.
الف) آنتیبادیهای مونوکلونال
چهار داروی مهم این گروه عبارتاند از:
- Erenumab (Aimovig): مهارکننده گیرنده CGRP
- Fremanezumab (Ajovy): متصلشونده به پروتئین CGRP
- Galcanezumab (Emgality): متصلشونده به پروتئین CGRP
- Eptinezumab (Vyepti): آنتیبادی مونوکلونال علیه CGRP که بهصورت تزریق وریدی تجویز میشود.
این داروها معمولاً بهصورت تزریقی استفاده میشوند. بسته به نوع دارو، فاصله تجویز میتواند ماهانه یا هر سه ماه باشد.
ب) داروهای خوراکی مهارکننده CGRP
گروه دیگری از مهارکنندههای CGRP به نام ژپانتها (Gepants) شناخته میشوند.
نمونههای مهم این گروه عبارتاند از:
- Rimegepant (Nurtec ODT)
- Atogepant (Qulipta)
- Ubrogepant
- Zavegepant
نکته مهم این است که همه ژپانتها برای پیشگیری از میگرن استفاده نمیشوند:
- آتوژپانت برای پیشگیری از میگرن کاربرد دارد.
- ریمهجپانت هم برای درمان حمله حاد و هم برای پیشگیری از میگرن اپیزودیک استفاده میشود.
- اوبروژپانت و زاوهجپانت عمدتاً برای درمان حمله حاد میگرن به کار میروند و نباید آنها را داروهای پیشگیرانه در نظر گرفت.
این تمایز در انتخاب دارو اهمیت زیادی دارد؛ زیرا عضویت در یک گروه دارویی لزوماً به معنای یکسان بودن کاربرد بالینی تمام اعضای آن نیست.
۲. داروهای ضدافسردگی
برخی داروهای ضدافسردگی، حتی در افرادی که افسردگی ندارند، برای پیشگیری از حملات میگرن تجویز میشوند.
دو داروی مهم این گروه عبارتاند از آمیتریپتیلین و ونلافاکسین.
آمیتریپتیلین (Amitriptyline)
آمیتریپتیلین از گروه داروهای ضدافسردگی سهحلقهای است.
این دارو با تأثیر بر انتقالدهندههای عصبی سروتونین و نوراپینفرین در سیستم عصبی مرکزی عمل میکند.
اگرچه تأییدیه اصلی آن برای درمان افسردگی است، در پیشگیری از میگرن نیز بهصورت خارج از برچسب (Off-label) استفاده میشود.
عوارض احتمالی آن شامل موارد زیر است:
- خوابآلودگی و احساس آرامبخشی
- خشکی دهان
- یبوست
- تاری دید
- احتباس ادرار یا دشواری در دفع ادرار
- افزایش ضربان قلب
- گیجی و اختلال شناختی
این عوارض بهویژه در سالمندان اهمیت دارند؛ زیرا حساسیت آنها به اثرات آنتیکولینرژیک دارو بیشتر است.
ونلافاکسین (Venlafaxine)
ونلافاکسین از گروه مهارکنندههای بازجذب سروتونین و نوراپینفرین (SNRI) است.
این دارو با افزایش دسترسی به سروتونین و نوراپینفرین در مغز، علاوه بر کاربرد در برخی اختلالات افسردگی و اضطرابی، میتواند برای پیشگیری از میگرن نیز تجویز شود.
مصرف آن برای پیشگیری از میگرن معمولاً خارج از موارد تأییدشده رسمی است.
عوارض احتمالی عبارتاند از:
- تهوع
- خوابآلودگی
- خشکی دهان
- تعریق
- کاهش اشتها
- یبوست
- اختلالات عملکرد جنسی
مقایسه آمیتریپتیلین و ونلافاکسین: هر دو دارو میتوانند در پیشگیری از میگرن مؤثر باشند. انتخاب میان آنها به شرایط فرد، بیماریهای همراه و الگوی عوارض قابلتحمل بستگی دارد.
۳. داروهای ضدتشنج
برخی داروهای مورد استفاده در درمان صرع و تشنج میتوانند در پیشگیری از میگرن نیز مؤثر باشند.
دو داروی شناختهشده این گروه عبارتاند از توپیرامات و دیوالپروکس سدیم.
توپیرامات (Topiramate)
توپیرامات از داروهای تأییدشده برای پیشگیری از میگرن است و میتواند تعداد حملات را کاهش دهد.
عوارض احتمالی آن شامل موارد زیر است:
- کاهش اشتها و وزن
- گزگز دستها و پاها
- تغییر حس چشایی
- اختلال در تمرکز و حافظه
- دشواری در یافتن کلمات
- تهوع و ناراحتیهای گوارشی
تغییرات شناختی ناشی از توپیرامات برای برخی افراد، بهخصوص کسانی که فعالیتهای ذهنی سنگین دارند، میتواند مشکلساز باشد.
دیوالپروکس سدیم (Divalproex Sodium)
این دارو نیز در پیشگیری از میگرن کاربرد دارد.
عوارض احتمالی آن شامل تغییر اشتها و وزن، مشکلات گوارشی و عوارض عصبی است. همچنین احتمال آسیب کبدی، پانکراتیت و کاهش پلاکت خون از ملاحظات مهم بالینی آن محسوب میشود.
هشدار مهم درباره بارداری
والپروات و توپیرامات در بارداری یا در افرادی که احتمال بارداری دارند، ملاحظات ایمنی بسیار مهمی دارند.
- والپروات به دلیل خطر بالای ناهنجاریهای مادرزادی و اختلالات تکاملی جنین، برای پیشگیری از میگرن در بارداری نباید استفاده شود.
- توپیرامات نیز با افزایش خطر ناهنجاریهای مادرزادی، از جمله شکاف لب و کام، و احتمال اختلالات رشد جنین همراه است و برای پیشگیری از میگرن در بارداری مناسب نیست.
در صورت احتمال بارداری، انتخاب درمان باید حتماً با نظر پزشک انجام شود. مصرف این داروها نیز نباید بدون مشورت پزشکی بهطور ناگهانی قطع شود.
گاباپنتین (Gabapentin) نیز گاهی در برخی شرایط بررسی میشود، اما شواهد اثربخشی آن برای پیشگیری از میگرن محدودتر است و در راهنماهای درمانی معمولاً جزو گزینههای اصلی محسوب نمیشود.
۴. داروهای کنترل فشار خون
برخی داروهای قلبیعروقی و ضد فشار خون میتوانند در پیشگیری از میگرن نیز مؤثر باشند. این موضوع بهویژه برای افرادی اهمیت دارد که همزمان به فشار خون بالا مبتلا هستند.
بتابلاکرها
نمونههای مهم عبارتاند از:
- پروپرانولول (Propranolol)
- متوپرولول (Metoprolol)
مکانیسم دقیق اثر این داروها در پیشگیری از میگرن کاملاً مشخص نیست؛ اما احتمالاً از طریق تأثیر بر انتقالدهندههای عصبی و تحریکپذیری شبکههای عصبی عمل میکنند.
عوارض احتمالی:
- خستگی و ضعف
- خوابآلودگی
- سرگیجه
- سردی دستها و پاها
- خشکی دهان، چشم و پوست
این داروها در افراد مبتلا به آسم، ضربان قلب پایین یا برخی اختلالات هدایتی قلب باید با احتیاط بیشتری استفاده شوند.
مسدودکنندههای گیرنده آنژیوتانسین II
داروهایی مانند کاندسارتان (Candesartan) و تلمیسارتان (Telmisartan) در برخی بیماران برای پیشگیری از میگرن بررسی میشوند.
کاندسارتان از گزینههای دارای شواهد مناسب در این گروه است و میتواند بهخصوص در افراد مبتلا به فشار خون بالا مورد توجه قرار گیرد.
مسدودکنندههای کانال کلسیم
برخی داروهای این گروه نیز در شرایط خاص برای پیشگیری از میگرن بررسی شدهاند؛ بااینحال، اثربخشی آنها یکسان نیست.
برای مثال، وراپامیل (Verapamil) در برخی اختلالات سردرد کاربرد دارد، اما شواهد آن برای پیشگیری از میگرن به اندازه برخی گزینههای دیگر قوی نیست. نیفدیپین (Nifedipine) نیز درمان استاندارد و دارای شواهد قوی برای پیشگیری از میگرن محسوب نمیشود.
۵. بوتاکس برای پیشگیری از میگرن مزمن
OnabotulinumtoxinA
بوتاکس یا اونابوتولینوم توکسین A نوعی سم بوتولینوم است که در دوزهای درمانی و با تزریق کنترلشده برای برخی بیماریها استفاده میشود.
این درمان برای پیشگیری از میگرن مزمن تأیید شده است، اما کاربرد استانداردی برای میگرن اپیزودیک ندارد.
در پروتکل رایج درمان، تزریق در ۳۱ نقطه مشخص در نواحی مختلف سر و گردن انجام میشود، از جمله:
- پیشانی
- ناحیه گیجگاهی
- پشت سر
- بخش فوقانی گردن
- عضلات متصلکننده گردن و شانهها
این تزریقها معمولاً هر ۱۲ هفته تکرار میشوند.
بوتاکس با تأثیر بر آزادسازی پیامرسانهای عصبی مرتبط با درد، به کاهش انتقال پیامهای درد کمک میکند.
تفاوت میگرن مزمن و اپیزودیک
| نوع میگرن | تعداد روزهای سردرد |
|---|---|
| میگرن اپیزودیک | کمتر از ۱۵ روز در ماه |
| میگرن مزمن | حداقل ۱۵ روز در ماه، برای بیش از ۳ ماه |
در میگرن مزمن، دستکم ۸ روز از روزهای سردرد باید ویژگیهای میگرنی داشته باشند یا با معیارهای تشخیصی میگرن مطابقت داشته باشند.
عوارض احتمالی بوتاکس
- درد گردن
- خشکی و گرفتگی عضلات
- سردرد موقت پس از تزریق
- افتادگی موقت پلک
- تغییر موقت در حالت ابرو یا خطوط پیشانی
داروهای پیشگیری از میگرن چقدر زمان نیاز دارند تا اثر کنند؟
اثربخشی درمان پیشگیرانه معمولاً فوری نیست.
بسته به نوع دارو، دوز مصرفی و شرایط فرد، ممکن است چند هفته تا چند ماه طول بکشد تا اثر درمان بهطور کامل مشخص شود.
در بسیاری از موارد، برای ارزیابی مناسب اثربخشی داروهای خوراکی، لازم است درمان با دوز مناسب حدود ۲ تا ۳ ماه ادامه پیدا کند. برخی درمانها، بهویژه داروهای تزریقی یا بوتاکس، ممکن است برای ارزیابی پاسخ کامل به زمان بیشتری نیاز داشته باشند.
ثبت روزانه سردردها میتواند به ارزیابی اثربخشی درمان کمک کند. بهتر است موارد زیر ثبت شوند:
- تعداد روزهای سردرد در ماه
- شدت درد
- مدت هر حمله
- علائم همراه مانند تهوع و حساسیت به نور
- میزان مصرف داروهای تسکیندهنده
- تأثیر سردرد بر فعالیتهای روزانه
این اطلاعات به پزشک کمک میکند تا درباره ادامه درمان، تغییر دوز یا جایگزینی دارو تصمیم بگیرد.
راهکارهای غیردارویی برای پیشگیری از میگرن
درمان دارویی تنها بخش مدیریت میگرن نیست. اصلاح سبک زندگی و شناسایی عوامل محرک نیز میتواند به کاهش دفعات حملات کمک کند.
۱. منیزیم
برخی شواهد از نقش مکمل منیزیم در پیشگیری از میگرن حمایت میکنند. این مکمل بهویژه در برخی افراد مبتلا به میگرن همراه با اورا مورد توجه قرار گرفته است.
بااینحال، انتخاب نوع مکمل و دوز مصرفی باید با توجه به شرایط فرد انجام شود. دوزهای بالای منیزیم میتوانند باعث اسهال و ناراحتی گوارشی شوند و در افراد مبتلا به اختلال عملکرد کلیه نیازمند احتیاط هستند.
۲. درمان شناختی رفتاری
درمان شناختی رفتاری (CBT) میتواند به مدیریت استرس، اصلاح الگوهای فکری مرتبط با درد و بهبود راهبردهای مقابلهای کمک کند.
۳. آرامسازی و بیوفیدبک
تکنیکهای تنفس، آرامسازی عضلانی و بیوفیدبک میتوانند در برخی افراد به کاهش تنش و مدیریت میگرن کمک کنند.
۴. طب سوزنی
برخی مطالعات نشان دادهاند که طب سوزنی ممکن است در کاهش دفعات حملات میگرن مؤثر باشد؛ هرچند میزان اثربخشی آن در مطالعات مختلف متفاوت است.
۵. شناسایی عوامل محرک غذایی و محیطی
ثبت حملات میگرن میتواند به شناسایی عوامل محرک احتمالی کمک کند.
برخی از عوامل شناختهشده عبارتاند از:
- حذف وعدههای غذایی یا گرسنگی طولانی
- تغییرات هورمونی، بهویژه در دوران قاعدگی
- استرس
- تغییرات آبوهوا
- مصرف الکل
- بوهای شدید
- اختلال در خواب
برخی افراد نیز به مواد غذایی خاص حساسیت دارند؛ از جمله شکلات، پنیرهای کهنه و برخی افزودنیهای غذایی مانند مونوسدیم گلوتامات (MSG).
البته این محرکها در همه افراد یکسان نیستند. حذف گسترده مواد غذایی بدون شناسایی ارتباط واقعی آنها با حملات، نهتنها ضرورت ندارد، بلکه ممکن است تنوع و کیفیت رژیم غذایی را کاهش دهد.
جمعبندی؛ کدام دارو برای پیشگیری از میگرن مناسبتر است؟
داروهای پیشگیری از میگرن شامل چند گروه با مکانیسمهای متفاوت هستند. مهارکنندههای CGRP درمانهای هدفمند و مهمی محسوب میشوند؛ درحالیکه آمیتریپتیلین، ونلافاکسین، توپیرامات و برخی داروهای کنترل فشار خون نیز در شرایط مناسب کاربرد دارند. بوتاکس نیز گزینهای برای میگرن مزمن است.
انتخاب درمان باید بر اساس تعداد روزهای میگرنی، بیماریهای همراه، عوارض احتمالی، وضعیت بارداری و ترجیحات بیمار انجام شود.
نکته کلیدی: اگر فرد در ماه حداقل ۴ روز میگرنی دارد یا حملات او با وجود درمان حاد همچنان ناتوانکننده هستند، بهتر است درباره شروع درمان پیشگیرانه با پزشک مشورت کند. هدف نهایی، صرفاً کاهش درد نیست؛ بلکه بازگرداندن کیفیت زندگی و کاهش وابستگی به داروهای تسکیندهنده است.
- Potrebic S, Tanveer S, Becker WJ, et al. Pharmacologic Treatment for Migraine Prevention in Adults Practice Guideline Recommendations: Report of the AAN Guidelines Subcommittee and the American Headache Society. Headache. 2026 Oct;66(9):2173-2184. doi:10.1111/head.70199.
- American Migraine Foundation. Are you a candidate for preventive migraine medications?
- Mohanty D, Lippmann S. CGRP inhibitors for migraine. Innov Clin Neurosci. 2020;17(4-6):39-40.
- Russell FA, King R, Smillie SJ, et al. Calcitonin gene-related peptide: physiology and pathophysiology. Physiol Rev. 2014;94(4):1099-1142. doi:10.1152/physrev.00034.2013
- National Institutes of Health. DailyMed. Aimovig label.
- National Institutes of Health. DailyMed. Ajovy label.
- National Institutes of Health. DailyMed. Emgality label.
- National Institutes of Health. DailyMed. Vyepti label.
- Ha H, Gonzalez A. Migraine headache prophylaxis. American Family Physician. 2019;99(1):17-24.
- National Institutes of Health. DailyMed. Amitriptyline label.
- Food and Drug Administration. Understanding unapproved use of approved drugs "off label".
- American Migraine Foundation. Preventive Treatments for Migraine.
- National Institutes of Health. DailyMed. Venlafaxine label.
- National Institutes of Health. DailyMed. Effexor XR label.
- National Institutes of Health. DailyMed. Topiramate label.
- National Institutes of Health. DailyMed. Depakote label.
- Sprenger T, Viana M, Tassorelli C. Current prophylactic medications for migraine and their potential mechanisms of action. Neurotherapeutics. 2018;15(2):313-323. doi:10.1007/s13311-018-0621-8
- The Texas Heart Institute. Beta blockers.
- American Migraine Foundation. Frequently asked questions about onabotulimtoxinA (Botox) for migraine.
- American Migraine Foundation. Migraine prevention 101: what it is, when to use it and why.
- National Institutes of Health. DailyMed. Botox label.
- Imlach F, Garrett S. Use of Non-Pharmacological Approaches for Migraine Treatment: Results from the Migraine in Aotearoa New Zealand Survey. J Clin Med. 2025 Jun 6;14(12):4023. doi:10.3390/jcm14124023
- Kaur K, Hernandez V, Al Hajaj SW, Ebrahim AM, Razack M, ElSharief MW, Dragas D. The efficacy of herbal supplements and nutraceuticals for prevention of migraine: can they help? Cureus. 2021;13(5):e14868. doi:10.7759/cureus.14868
- https://www.verywellhealth.com/migraine-prevention-medication-8660649
