علل تجمع مایع پشت شبکیه چشم چیست؟ تشخیص و روش‌های درمان

تجمع مایع در پشت شبکیه چشم یک وضعیت پزشکی جدی است که می‌تواند عواقب نامطلوبی بر بینایی فرد داشته باشد و حتماً باید توسط پزشک متخصص تحت نظارت قرار گیرد. این تجمع مایع می‌تواند ناشی از بیماری‌های مختلفی باشد، از جمله رتینوپاتی دیابتی و اِفیوژن کوروئیدال، که هر یک سازوکارهای متفاوتی برای ایجاد این مشکل دارند. درک دقیق علت اصلی این وضعیت برای انتخاب یک روش درمانی مؤثر ضروری است، زیرا مداخله پزشکی به‌موقع می‌تواند از بروز عوارض بیشتر و از دست رفتن بینایی جلوگیری کند.

مایع پشت شبکیه گاهی می‌تواند منجر به وضعیتی به نام جداشدگی اگزوداتیو شبکیه شود که در آن مایع زیر شبکیه جمع شده و آن را از جایگاه اصلی خود جدا می‌سازد. اگر این جداشدگی گسترده باشد و به سرعت درمان نشود، ممکن است باعث از دست رفتن دائمی بینایی فرد شود. در ادامه، دلایل اصلی تجمع مایع و روش‌های تشخیص و درمان آن‌ها تشریح شده‌اند.

بیماری‌های اصلی که باعث تجمع مایع پشت شبکیه می‌شوند

چهار وضعیت عمده پزشکی وجود دارند که می‌توانند به تجمع مایع در لایه‌های مختلف شبکیه منجر شوند و دید مرکزی و محیطی را تهدید کنند.

۱. اِدم ماکولا (Macular Edema)

در اِدم ماکولا، مایع در ناحیه ماکولا یا لکه زرد، که بخش حیاتی برای دید مرکزی شفاف است، جمع می‌شود. تجمع مایع باعث متورم شدن بافت می‌شود و می‌تواند ماکولا را مخدوش کند و دید را تار سازد. این مایع معمولاً از رگ‌های خونی آسیب‌دیده در شبکیه نشت می‌کند که اغلب در نتیجه بیماری‌های زمینه‌ای رخ می‌دهد.

🍏

اگر به دنبال رژیم متناسب با شرایط خودتان هستید...

اطلاعات این مقاله جنبه آموزشی دارد؛ اما برنامه غذایی هر فرد بهتر است متناسب با شرایط، هدف و نیازهای خودش تنظیم شود.

آشنایی با رژیم تخصصی دکتر روشن‌ضمیر ←

اِدم ماکولا می‌تواند در اثر بیماری‌هایی که به عروق خونی آسیب می‌زنند یا حتی پس از جراحی‌های چشمی ایجاد شود.¹ یکی از شایع‌ترین انواع آن، اِدم ماکولای دیابتی است که در بیماران مبتلا به دیابت کنترل‌نشده رخ می‌دهد.

علائم و نشانه‌ها:

وقتی فرد دچار اِدم ماکولا می‌شود، اشیاء ممکن است موج‌دار یا مخدوش به نظر برسند و اندازه اشیاء ممکن است بسته به چشمی که فرد برای دیدن از آن استفاده می‌کند، متفاوت باشد.² از علائم اصلی این وضعیت می‌توان به تاری دید، اعوجاج دید، کدر به نظر رسیدن رنگ‌ها و وخامت تدریجی بینایی اشاره کرد.

رویکردهای درمانی:

درمان اِدم ماکولا به علت ایجادکننده آن بستگی دارد؛ به عنوان مثال، اِدم ماکولای دیابتی با کنترل بهتر دیابت قابل مدیریت است. سایر درمان‌ها شامل قطره‌های چشمی ضدالتهاب غیراستروئیدی برای پیشگیری یا درمان اِدم ناشی از جراحی است. همچنین، از داروهای آنتی-VEGF برای هدف قرار دادن پروتئینی که منجر به تولید عروق خونی جدید و آسیب‌زا می‌شود، استفاده می‌گردد.³ در برخی موارد، جراحی ویترکتومی برای برداشتن ماده ژله‌ای شکل چشم یا لیزردرمانی نیز ممکن است تجویز شود.⁴

۲. رتینوپاتی سروزی مرکزی (Central Serous Retinopathy)

در رتینوپاتی سروزی مرکزی، مایع زیر شبکیه تجمع می‌یابد که این اتفاق زمانی رخ می‌دهد که اپیتلیوم رنگدانه شبکیه (RPE)، که بین لایه مشیمیه (کوروئید) و شبکیه قرار دارد، دچار سوء عملکرد می‌شود. این اختلال اجازه می‌دهد تا مایع در زیر شبکیه انباشته شده و ممکن است باعث اعوجاج دید و در برخی موارد، جداشدگی خفیف شبکیه شود.

استرس یک عامل خطر عمده برای این وضعیت محسوب می‌شود و افرادی که اغلب تحت استرس هستند یا شخصیت‌های رقابتی و پرخاشگر دارند، بیشتر در معرض خطر ابتلا به این بیماری هستند.⁵ مردان بین سنین $30$ تا $50$ سال، افرادی که کورتیکواستروئید مصرف می‌کنند و افراد دارای اختلالات خودایمنی نیز جزو افراد پرخطرتر برای این بیماری محسوب می‌شوند.

علائم و نشانه‌ها:

علائم رتینوپاتی سروزی مرکزی ممکن است شامل تیرگی یا اعوجاج مرکز میدان بینایی و وجود یک ناحیه تیره در مرکز دید باشد. همچنین، تغییراتی در درک عمق و خمیده یا مخدوش به نظر رسیدن خطوط صاف تجربه می‌شود. در این حالت، ممکن است اشیاء سفید کدر یا کثیف به نظر برسند.

رویکردهای درمانی:

رتینوپاتی سروزی مرکزی همیشه یک وضعیت جدی نیست و معمولاً نیازی به درمان ندارد، زیرا اغلب موارد در عرض چند ماه خودبه‌خود برطرف می‌شوند. با این حال، نیاز به نظارت دقیق پزشک وجود دارد، چون ممکن است منجر به از دست رفتن بینایی شود. هنگامی که درمان لازم است، ممکن است از لیزردرمانی برای جلوگیری از نشت عروق خونی و کاهش تورم شبکیه استفاده شود. همچنین، درمان‌هایی مانند فوتودینامیک تراپی (ترکیب لیزر با داروی حساس به نور) یا داروهای خوراکی مانند بتا-بلاکرها یا اِپلِرنون نیز تجویز می‌شوند.

۳. رتینوپاتی دیابتی (Diabetic Retinopathy)

رتینوپاتی دیابتی نتیجه قند خون بالا در افراد مبتلا به دیابت است که در طول زمان به شبکیه آسیب می‌رساند و رگ‌های خونی آن را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این رگ‌ها متورم شده و اتصال محکم آن‌ها از بین می‌رود و این امر منجر به خونریزی یا نشت مایع می‌گردد.⁸ همچنین، گلبول‌های قرمز قنددار اکسیژن کافی به شبکیه نمی‌رسانند و این وضعیت باعث تحریک تشکیل رگ‌های خونی جدید می‌شود.

این رگ‌های خونی جدید بسیار شکننده هستند و به راحتی نشت می‌کنند و خونریزی بیشتری ایجاد می‌نمایند. این فرآیند در نهایت منجر به تجمع مایع بیشتر پشت شبکیه و در مراحل نهایی، جداشدگی شبکیه می‌شود.

علائم و نشانه‌ها:

رتینوپاتی دیابتی در مراحل اولیه معمولاً هیچ علامتی ندارد و ممکن است فرد متوجه تغییر خاصی نشود. با پیشرفت بیماری، ممکن است تغییرات بینایی از جمله مشکل در دید دور، دشواری در خواندن و دیدن لکه‌های شناور یا خطوط شبیه تار عنکبوت در دید مشاهده شود.⁹

رویکردهای درمانی:

رتینوپاتی دیابتی در مراحل اولیه معمولاً فقط توسط متخصص چشم تحت نظارت قرار می‌گیرد و فرد نیاز به معاینه هر چند ماه یکبار دارد تا از پیشرفت نکردن بیماری اطمینان حاصل شود. مدیریت دقیق دیابت نیز برای کُند کردن پیشرفت بیماری بسیار حیاتی است. در مراحل بعدی، درمان شامل تزریق‌های آنتی-VEGF برای کاهش تولید رگ‌های خونی جدید، لیزردرمانی برای توقف نشت مایع و ویترکتومی برای برداشتن ماده ژله‌ای چشم است. عدم درمان می‌تواند منجر به خونریزی و ایجاد زخم در پشت چشم و عوارضی مانند اِدم ماکولای دیابتی و گلوکوم نئوواسکولار شود.

۴. اِفیوژن کوروئیدال (Choroidal Effusion)

مشیمیه (کوروئید) لایه‌ای از عروق خونی اسفنجی است که بین شبکیه و صلبیه (بخش سفید چشم) قرار دارد و وظیفه رساندن مواد مغذی و اکسیژن به بخش بیرونی شبکیه را بر عهده دارد. اگر مایع (افیوژن کوروئیدال) بین مشیمیه و صلبیه جمع شود، می‌تواند منجر به جداشدگی مشیمیه سروزی گردد. این جداشدگی‌ها معمولاً با فشار داخل چشمی پایین مرتبط هستند که اغلب به دنبال جراحی اخیر گلوکوم رخ می‌دهد.¹⁰

کاهش فشار، اجازه می‌دهد تا مایع در فضای اطراف سلول‌ها جمع شود، در حالی که مویرگ‌ها به دلیل التهاب نفوذپذیری بیشتری پیدا می‌کنند. این تجمع مایع می‌تواند منجر به یک جداشدگی جدی لایه کوروئید شود.

علائم و نشانه‌ها:

علائم افیوژن کوروئیدال می‌تواند متغیر باشد و در مواردی که افیوژن کوچک است، هیچ علامتی مشاهده نمی‌شود. افیوژن‌های بزرگتر ممکن است باعث مشکل در دیدن جزئیات یا ایجاد یک نقطه کور در محلی شوند که افیوژن در آنجا قرار دارد.¹¹ در مواردی مانند افیوژن خونریزی‌دهنده، درد و کاهش دید به صورت ناگهانی رخ می‌دهد.

رویکردهای درمانی:

افیوژن‌های کوروئیدال معمولاً جدی تلقی نمی‌شوند، اما نیاز به نظارت و در صورت لزوم مدیریت دارند. افیوژن‌هایی که پس از جراحی رخ می‌دهند، اغلب به خودی خود برطرف می‌شوند. اگر این اتفاق نیفتد، درمان ممکن است شامل استروئیدهای موضعی یا خوراکی در صورت وجود التهاب شدید باشد. همچنین، اگر افیوژن‌ها طولانی‌مدت باشند یا باعث کاهش دید شوند، تخلیه مایع با جراحی ممکن است انجام شود.

علل تجمع مایع پشت شبکیه چشم چیست؟ تشخیص و روش‌های درمان

روش‌های تشخیص تجمع مایع در پشت شبکیه

برای تشخیص وجود مایع در زیر شبکیه و تعیین علت آن، چشم‌پزشک معاینات کاملی را انجام می‌دهد. این معاینات شامل استفاده از ابزارهای تصویربرداری پیشرفته هستند که می‌توانند تغییرات ساختاری و تورم شبکیه را مشخص کنند.

تست شبکه اِمسلر (Amsler Grid Test)

تست شبکه اِمسلر یک روش ساده برای تعیین این است که آیا دید مرکزی مهم فرد تغییر کرده است یا خیر. در این آزمایش، بیمار به مربع‌های شطرنجی شکل نگاه می‌کند و به پزشک می‌گوید که آیا هر یک از خطوط موج‌دار به نظر می‌رسند یا ناحیه گم‌شده‌ای وجود دارد. این تست می‌تواند حتی کوچک‌ترین تغییرات دید را نیز تشخیص دهد.

توموگرافی انسجام نوری (OCT)

توموگرافی انسجام نوری از یک دوربین مخصوص برای گرفتن تصاویر مقطعی از شبکیه استفاده می‌کند.¹² این روش می‌تواند ضخامت شبکیه را اندازه‌گیری کرده و مایع زیر شبکیه و تورم را تشخیص دهد. با استفاده از این اطلاعات، پزشک می‌تواند تشخیص دهد که آیا مایع انباشته شده نیاز به درمان دارد یا خیر.

اتوفلورسانس فوندوس (FAF)

در تصویربرداری اتوفلورسانس، از خاصیت فلورسانس طبیعی شبکیه استفاده می‌شود. حتی بدون تزریق هیچ رنگی، وقتی نور آبی برای روشن کردن شبکیه استفاده می‌شود، ساختارهای خاصی در آن درخشان می‌شوند. این ساختارها در یک تصویر سیاه‌ و سفید ثبت می‌شوند و الگوهای مشخصی که ایجاد می‌کنند، می‌توانند پیشرفت بیماری‌هایی مانند دژنراسیون ماکولای وابسته به سن یا رتینوپاتی سروزی مرکزی را نشان دهند.¹³

آنژیوگرافی فلوئورسین

آنژیوگرافی فلوئورسین برای تشخیص تورم در شبکیه به کار می‌رود. در این روش، یک رنگ زرد فلوئورسین به بازوی بیمار تزریق می‌شود و پس از چند ثانیه به چشم‌ها می‌رسد و آن‌ها را روشن می‌کند. سپس یک دوربین مخصوص برای گرفتن عکس از ناحیه استفاده می‌شود.¹⁴ این تصاویر می‌توانند نوع درمان مورد نیاز و محل دقیق نشت مایع را به پزشک اطلاع دهند.

سؤالات متداول (FAQ)

آیا مایع پشت شبکیه همیشه منجر به نابینایی می‌شود؟

خیر، مایع پشت شبکیه همیشه منجر به نابینایی نمی‌شود، اما یک وضعیت بالقوه جدی است. اگر مایع باعث جداشدگی شبکیه شود (جداشدگی اگزوداتیو) و به سرعت و به طور گسترده درمان نشود، می‌تواند منجر به از دست دادن دائمی بینایی شود.

چه افرادی بیشتر در معرض خطر ابتلا به رتینوپاتی سروزی مرکزی هستند؟

افرادی که به طور مکرر تحت استرس هستند یا دارای شخصیت‌های رقابتی و پرخاشگر می‌باشند، بیشتر در معرض خطر ابتلا به رتینوپاتی سروزی مرکزی قرار دارند. همچنین، مردان $30$ تا $50$ ساله و مصرف‌کنندگان استروئیدها نیز ریسک بالاتری دارند.

چگونه دیابت باعث آسیب به شبکیه و تجمع مایع می‌شود؟

قند خون بالا در دیابت به مرور زمان به رگ‌های خونی شبکیه آسیب می‌زند. این رگ‌ها متورم شده و نشت می‌کنند و همچنین تشکیل رگ‌های خونی جدید و شکننده را تحریک می‌کنند که این فرآیند منجر به نشت مایع و خونریزی بیشتر و در نهایت تجمع مایع پشت شبکیه می‌شود.

تفاوت بین آنژیوگرافی فلوئورسین و آنژیوگرافی سبز ایندوسیانین چیست؟

هر دو روش تزریق رنگ هستند، اما در آنژیوگرافی فلوئورسین رنگ زرد فلوئورسین در نور مرئی دیده می‌شود و برای تصویربرداری از شبکیه استفاده می‌شود. در حالی که آنژیوگرافی سبز ایندوسیانین، از رنگی استفاده می‌کند که تنها در نور مادون قرمز دیده می‌شود و برای تصویربرداری عمیق‌تر از لایه مشیمیه (کوروئید) به کار می‌رود.

جمع‌بندی نهایی

تجمع مایع پشت شبکیه یک یافته مهم است که می‌تواند نشان‌دهنده بیماری‌های زمینه‌ای جدی چشمی یا سیستمیک مانند دیابت باشد. شرایطی نظیر اِدم ماکولا، رتینوپاتی سروزی مرکزی، رتینوپاتی دیابتی و افیوژن کوروئیدال همگی می‌توانند به این وضعیت منجر شوند. تشخیص دقیق علت از طریق ابزارهای پیشرفته‌ای مانند OCT و آنژیوگرافی ضروری است.

درمان بر اساس علت زمینه‌ای متفاوت است و ممکن است شامل مدیریت دیابت، تزریق‌های دارویی، لیزر یا جراحی باشد. اقدام به موقع پزشکی برای جلوگیری از آسیب دائمی به ماکولا و از دست رفتن بینایی حیاتی است.

واحد محتوای علمی rdiet.ir

گردآوری، ترجمه و تدوین محتوای علمی در حوزه سلامت عمومی

تمام مقالات توسط دکتر فرزاد روشن‌ضمیر بازبینی علمی می‌شوند.

اگر از رژیم‌های تکراری نتیجه نگرفته‌اید، فقط یک دوره با دکتر روشن ضمیر داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانه‌دار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.

جهت ارتباط در پیام‌رسان‌ها به شماره زیر پیام دهید

09304881654

برای دریافت آموزش‌های روزانه عضو کانال بله شوید: