نان خمیرترش و نان سبوسدار هر دو میتوانند بخشی از یک الگوی غذایی سالم باشند؛ اما از نظر فیبر، فرایند هضم و تأثیر بر قند خون تفاوتهایی دارند. نان سبوسدار معمولاً فیبر بیشتری فراهم میکند، درحالیکه تخمیر طولانی نان خمیرترش ممکن است تحمل گوارشی آن را برای بعضی افراد بهتر کند.
نکته مهم این است که این دو ویژگی لزوماً در مقابل یکدیگر قرار نمیگیرند؛ نان خمیرترش تهیهشده از آرد کامل میتواند مزایای هر دو را تا حدی در کنار هم داشته باشد.
مقایسه ارزش غذایی نان خمیرترش و نان سبوسدار
نان خمیرترش با استفاده از مخمرهای طبیعی و باکتریهای اسیدلاکتیک تخمیر میشود. این فرایند علاوه بر ایجاد طعم و بافت خاص، ترکیبات موجود در آرد را تغییر میدهد و میتواند بر قابلیت هضم و جذب برخی مواد مغذی اثر بگذارد.
یکی از پیامدهای احتمالی تخمیر، کاهش فیتات و در نتیجه افزایش دسترسی زیستی برخی مواد معدنی مانند آهن و منیزیم است. البته میزان این اثر به نوع آرد، مدت تخمیر و شرایط تهیه نان بستگی دارد.
در مقابل، نان سبوسدار از تمام اجزای دانه غلات، شامل سبوس، جوانه و آندوسپرم تهیه میشود. حفظ این اجزا باعث میشود فیبر، ویتامینها و مواد معدنی بیشتری نسبت به نان تهیهشده از آرد تصفیهشده داشته باشد.
مقایسه تقریبی ارزش غذایی یک برش از هر نوع نان:
| ترکیب غذایی | نان خمیرترش | نان گندم کامل |
|---|---|---|
| انرژی | ۱۱۰ کیلوکالری | ۸۰ کیلوکالری |
| پروتئین | ۳ گرم | ۵ گرم |
| کربوهیدرات | ۲۳ گرم | ۲۰ گرم |
| فیبر | ۱ گرم | ۳ گرم |
| آهن | ۱٫۵ میلیگرم | ۱ میلیگرم |
| کلسیم | ۵٫۸ میلیگرم | ۹ میلیگرم |
| پتاسیم | ۳۰ میلیگرم | ۹۵ میلیگرم |
این اعداد نمونههای گزارششده برای یک برش نان هستند و مقدار واقعی به وزن برش، نوع آرد و دستور تهیه بستگی دارد. بنابراین، مقایسه دقیق محصولات باید بر اساس وزن یکسان انجام شود، نه صرفاً تعداد برشها.

۱. نان سبوسدار؛ انتخاب بهتر برای دریافت فیبر و پیشگیری از یبوست
اگر هدف اصلی افزایش دریافت فیبر غذایی و بهبود نظم حرکات روده باشد، نان تهیهشده از گندم کامل معمولاً انتخاب مناسبتری است.
فیبر موجود در غلات کامل دو نقش مهم دارد:
- فیبر نامحلول: به افزایش حجم مدفوع کمک میکند و میتواند عبور محتویات روده را تسهیل کند.
- فیبر محلول: در سلامت متابولیک و قلبیعروقی نقش دارد و بخشی از آن توسط میکروبیوتای روده تخمیر میشود.
مصرف منظم غلات کامل میتواند به تأمین فیبر مورد نیاز روزانه کمک کند. البته اثر آن بر یبوست به دریافت آب، فعالیت بدنی، وضعیت گوارشی و مجموع فیبر رژیم غذایی نیز وابسته است.
۲. نان خمیرترش؛ آیا هضم آن آسانتر است؟
مزیت اصلی نان خمیرترش به فرایند تخمیر آن مربوط میشود.
در طول تخمیر، باکتریهای اسیدلاکتیک و مخمرها بخشی از ترکیبات موجود در خمیر را تجزیه یا تغییر میدهند. از جمله:
- بخشی از کربوهیدراتهای قابل تخمیر، از جمله برخی FODMAPها، ممکن است کاهش یابد.
- بخشی از ساختار پروتئینهای گلوتنی تغییر میکند.
- ترکیبات اسیدی و متابولیتهای حاصل از تخمیر تولید میشوند.
این تغییرات ممکن است باعث شود بعضی افراد، بهویژه کسانی که به برخی کربوهیدراتهای قابل تخمیر حساسیت گوارشی دارند، نان خمیرترش را بهتر تحمل کنند.
با این حال، تحمل بهتر در همه افراد اتفاق نمیافتد و به نوع آرد، مدت تخمیر و روش تهیه بستگی دارد.
نکته مهم: نان خمیرترش همچنان حاوی گلوتن است و برای افراد مبتلا به بیماری سلیاک ایمن محسوب نمیشود. تخمیر معمولی، گلوتن را به اندازهای حذف نمیکند که نان برای این افراد قابل مصرف باشد.
تخمیر همچنین میتواند ترکیباتی مانند اسیدهای آلی و برخی مواد با ظرفیت پریبیوتیکی ایجاد کند که احتمالاً بر محیط میکروبی روده اثر میگذارند؛ اما برای نتیجهگیری قطعی درباره تأثیر بالینی این تغییرات بر سلامت روده، شواهد انسانی بیشتری لازم است.
۳. کدام نان برای کنترل قند خون مناسبتر است؟
هر دو نوع نان میتوانند در یک رژیم غذایی متعادل جای بگیرند، اما ممکن است از مسیرهای متفاوتی بر پاسخ قند خون اثر بگذارند.
نان گندم کامل:
- فیبر بیشتر میتواند سرعت هضم و جذب کربوهیدرات را کاهش دهد.
- ممکن است احساس سیری را افزایش دهد.
- مصرف منظم غلات کامل با کاهش خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ و بهبود شاخصهای سلامت متابولیک ارتباط دارد.
نان خمیرترش:
- اسیدهای آلی حاصل از تخمیر ممکن است هضم نشاسته را کندتر کنند.
- برخی مطالعات نشان دادهاند که نان خمیرترش میتواند نسبت به بعضی نانهای تهیهشده با مخمر صنعتی، پاسخ قند خون ملایمتری ایجاد کند.
با این حال، نمیتوان همه نانهای خمیرترش را دارای شاخص گلایسمی پایین دانست. نوع آرد، میزان سبوس، مدت تخمیر، ترکیب نان و اندازه وعده مصرفی همگی اهمیت دارند.
بنابراین، برای کنترل قند خون، انتخاب نان تهیهشده از آرد کامل و توجه به مقدار مصرف، معمولاً تصمیم مطمئنتری از تکیه بر عنوان «خمیرترش» بهتنهایی است.
۴. تأثیر نان خمیرترش و نان سبوسدار بر سلامت قلب و متابولیسم
مصرف غلات کامل، از جمله نان گندم کامل، بهطور مداوم با کاهش خطر بیماریهای قلبیعروقی، سکته مغزی و دیابت نوع ۲ ارتباط داشته است.
این اثر احتمالاً حاصل مجموعهای از ترکیبات موجود در غلات کامل است؛ از جمله فیبر، آنتیاکسیدانها و مواد گیاهی زیستفعال.
نان خمیرترش نیز ممکن است مزایایی داشته باشد. برخی پژوهشها مطرح کردهاند که تخمیر میتواند ترکیبات زیستفعال، پپتیدها و آنتیاکسیدانهایی تولید کند که احتمالاً بر التهاب و شاخصهایی مانند کلسترول و تریگلیسرید اثر میگذارند.
با این حال، شواهد موجود برای نتیجهگیری قطعی درباره اثر مستقل نان خمیرترش بر کاهش خطر بیماریهای قلبی یا بهبود چربی خون کافی نیست و به مطالعات انسانی بیشتر نیاز داریم.
در نهایت کدام نان را انتخاب کنیم؟
پاسخ به هدف تغذیهای و تحمل گوارشی فرد بستگی دارد:
- برای افزایش دریافت فیبر و کمک به عملکرد منظم روده: نان گندم کامل انتخاب مناسبتری است.
- برای افرادی که با برخی نانها نفخ یا ناراحتی گوارشی دارند: نان خمیرترشِ حاصل از تخمیر مناسب ممکن است بهتر تحمل شود.
- برای کمک به کنترل قند خون: نان تهیهشده از آرد کامل، بهویژه با توجه به مقدار مصرف و ترکیب وعده غذایی، انتخاب خوبی است. برخی انواع خمیرترش نیز ممکن است پاسخ قند خون ملایمتری ایجاد کنند.
- برای بهرهمندی همزمان از فیبر و تخمیر: نان خمیرترش تهیهشده از آرد کامل یا چاودار میتواند گزینه مناسبی باشد.
جمعبندی
نان سبوسدار از نظر تأمین فیبر معمولاً برتری دارد؛ درحالیکه تخمیر نان خمیرترش ممکن است قابلیت هضم برخی ترکیبات و تحمل گوارشی آن را بهبود دهد.
این دو مزیت با یکدیگر تعارضی ندارند. اگر به دنبال انتخابی هستید که هر دو ویژگی را داشته باشد، نان خمیرترش تهیهشده از آرد کامل میتواند گزینه مناسبی باشد.
در نهایت، کیفیت آرد، میزان واقعی غلات کامل، روش تخمیر و اندازه سهم مصرفی از نام نان مهمتر هستند.
- Ribet L, Dessalles R, Lesens C, Brusselaers N, Durand-Dubief M. Nutritional benefits of sourdoughs: a systematic review. Adv Nutr. 2023;14(1):22-29. doi:10.1016/j.advnut.2022.10.003
- USDA FoodData Central. Whole wheat bread.
- USDA FoodData Central. Sourdough bread.
- McRorie JW, McKeown NM. Understanding the physics of functional fibers in the gastrointestinal tract: an evidence-based approach to resolving enduring misconceptions about insoluble and soluble fiber. J Acad Nutr Diet. 2017;117(2):251-264. doi:10.1016/j.jand.2016.09.021
- Alkay Z, Falah F, Cankurt H, Dertli E. Exploring the nutritional impact of sourdough fermentation: its mechanisms and functional potential. Foods. 2024;13(11):1732. doi:10.3390/foods13111732
- Reale A, Di Stasio L, Di Renzo T, et al. Bacteria do it better! Proteomics suggests the molecular basis for improved digestibility of sourdough products. Food Chem. 2021;359:129955. doi:10.1016/j.foodchem.2021.129955
- Liu H, Zhu J, Gao R, et al. Estimating effects of whole grain consumption on type 2 diabetes, colorectal cancer and cardiovascular disease: a burden of proof study. Nutr J. 2024;23(1):49. doi:10.1186/s12937-024-00957-x
- Ying T, Zheng J, Kan J, et al. Effects of whole grains on glycemic control: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies and randomized controlled trials. Nutr J. 2024;23:47. doi:10.1186/s12937-024-00952-2
- Rolim ME, Fortes MI, Von Frankenberg A, Duarte CK. Consumption of sourdough bread and changes in the glycemic control and satiety: a systematic review. Crit Rev Food Sci Nutr. 2024;64(3):801-816. doi:10.1080/10408398.2022.2108756
- Hu Y, Willett WC, Manson JAE, Rosner B, Hu FB, Sun Q. Intake of whole grain foods and risk of coronary heart disease in US men and women. BMC Med. 2022;20(1):192. doi:10.1186/s12916-022-02396-z
- Liu H, Zhu J, Gao R, et al. Estimating effects of whole grain consumption on type 2 diabetes, colorectal cancer and cardiovascular disease: a burden of proof study. Nutr J. 2024;23(1):49. doi:10.1186/s12937-024-00957-x
- Pagliai G, Venturi M, Dinu M, et al. Effect of consumption of ancient grain bread leavened with sourdough or with baker’s yeast on cardio-metabolic risk parameters: a dietary intervention trial. Int J Food Sci Nutr. 2021;72(3):367-374. doi:10.1080/09637486.2020.1799956
- https://www.verywellhealth.com/sourdough-vs-whole-wheat-12202700
