خشونت فیزیکی و جنسی تنها بخشی از یک الگوی گستردهتر هستند که به ایجاد عدم تعادل قدرت در روابط آزاردهنده منجر میشود. «چرخه قدرت و کنترل» مدلی است که نشان میدهد چرا ترک یک رابطه خشونتآمیز تا این اندازه دشوار است و چگونه فرد آزارگر بهصورت سیستماتیک، سلطه خود را حفظ میکند.
چرا ترک یک رابطه آزاردهنده اینقدر سخت است؟
بر اساس آمارهای معتبر، افراد بهطور متوسط حدود هفت بار تلاش میکنند تا بتوانند بهطور کامل از یک رابطه خشونتآمیز خارج شوند. این عدد برای بسیاری شوکهکننده است و این سؤال را ایجاد میکند که چرا ماندن در چنین روابطی تا این حد رایج است.
پاسخ این پرسش را میتوان در مدلی به نام چرخه قدرت و کنترل پیدا کرد؛ مدلی که بهخوبی نشان میدهد آزار فقط به ضربوشتم محدود نیست، بلکه مجموعهای از رفتارهای پنهان و آشکار است که فرد قربانی را بهتدریج در دام وابستگی و ترس نگه میدارد.
چرخه قدرت و کنترل چیست؟
چرخه قدرت و کنترل در سال ۱۹۸۴ توسط «برنامههای مداخله در خشونت خانگی» طراحی شد. هدف اصلی آن، آموزش آزارگران و همچنین نشان دادن تجربه واقعی افرادی بود که قربانی این روابط میشوند.
این مدل توضیح میدهد که چگونه فرد آزارگر بهتدریج قدرت و کنترل را در رابطه به دست میگیرد و چرا خروج از چنین رابطهای ساده نیست.
برخلاف دیدگاههای قدیمی که خشونت خانگی را صرفاً نتیجه خشم میدانستند، این مدل بر این باور است که ریشه اصلی خشونت، حس مالکیت، entitlement و باور به حق کنترل دیگران است.
ساختار چرخه قدرت و کنترل
این چرخه از دو بخش اصلی تشکیل شده است:
بخش درونی چرخه
در حلقه داخلی، رفتارهایی دیده میشود که بهصورت مداوم و گاه بسیار ظریف در طول رابطه رخ میدهند. این رفتارها ممکن است بهتنهایی ناسالم باشند، اما الزاماً همیشه بهعنوان خشونت شناخته نشوند.
بخش بیرونی چرخه
حلقه بیرونی که با خطی ضخیم مشخص میشود، نمایانگر خشونت فیزیکی و جنسی است. این نوع خشونت مانند قفلی عمل میکند که تمام رفتارهای درونی را تثبیت و تقویت میکند.
نکته مهم این است که حتی یکبار تجربه خشونت فیزیکی یا جنسی، کل رابطه را تغییر میدهد. از آن لحظه به بعد، قربانی میداند که خشونت میتواند دوباره تکرار شود و همین آگاهی، رفتار، واکنشها و توان بیان احساسات او را محدود میکند.
چرا قدرت و کنترل در مرکز چرخه قرار دارد؟
زمانی که خشونت رخ میدهد، فرد قربانی بهتدریج مطیعتر میشود و فرد آزارگر احساس قدرت بیشتر میکند. این وضعیت قربانی را در واقعیتی گرفتار میکند که در آن ترس، سکوت و سازگاری اجباری شکل میگیرد.
در چنین شرایطی، هدف اصلی آزارگر نه خشم لحظهای، بلکه کنترل کامل رابطه و زندگی طرف مقابل است.
تاکتیکهای قدرت و کنترل در روابط آزاردهنده
رفتارهای درون چرخه اغلب بسیار بیشتر از خشونت فیزیکی یا جنسی تکرار میشوند و نقش اصلی را در حفظ سلطه دارند. همه این تاکتیکها الزاماً همزمان رخ نمیدهند و وجود چند مورد از آنها نیز میتواند نشانه یک رابطه آزاردهنده باشد.
استفاده از اجبار و تهدید
تهدید همیشه کلامی نیست. گاهی یک نگاه، مشت گرهکرده یا حالت چهره میتواند پیام روشنی از خطر باشد. نمونههای دیگر عبارتاند از:
- تهدید به آسیب زدن به خود یا دیگران
- تهدید به ترک رابطه
- مجبور کردن فرد به انجام کارهای غیرقانونی
- فشار برای پس گرفتن شکایتهای مربوط به خشونت
ایجاد ترس و ارعاب
ارعاب معمولاً با صدا، زبان بدن و رفتارهای نمایشی انجام میشود، مانند:
- فریاد زدن
- شکستن وسایل یا تخریب اموال
- آزار حیوانات خانگی
- نمایش سلاح
- تجاوز به حریم فیزیکی و نزدیک شدن تهدیدآمیز
آزار عاطفی
آزار عاطفی گسترده و عمیق است و شامل مواردی مانند:
- بازیهای ذهنی
- تحقیر و تمسخر
- القای احساس گناه و شرم
- بیارزش جلوه دادن فرد در جمع یا خلوت
- زیر سؤال بردن واقعیتها و احساسات قربانی
انزوا
انزوا اغلب در مراحل اولیه رابطه شکل میگیرد و هدف آن کوچککردن دنیای قربانی است. این کار از طریق:
- کنترل روابط اجتماعی
- محدود کردن ارتباط با خانواده و دوستان
- تعیین محل رفتوآمد
- کنترل زمان آزاد و علایق فرد
- توجیه رفتارها با حسادت
انکار، کوچکنمایی و سرزنش
در این مرحله، آزارگر تلاش میکند همهچیز را بیاهمیت جلوه دهد:
- انکار وقوع خشونت
- انداختن تقصیرها گردن قربانی یا شرایط
- کماهمیت جلوه دادن آسیبها
- ایجاد تردید در برداشت و احساسات فرد
استفاده ابزاری از کودکان یا حیوانات
در این تاکتیک، هر چیزی که نگرانی قربانی را افزایش دهد به ابزار کنترل تبدیل میشود، مانند:
- تهدید به آسیب زدن یا گرفتن کودکان
- استفاده از کودکان برای انتقال پیام
- بدگویی از والد دیگر نزد فرزندان
- آسیب یا تهدید حیوانات خانگی
سوءاستفاده اقتصادی
کنترل مالی یکی از مؤثرترین ابزارهای وابستهسازی است، از جمله:
- کنترل کامل درآمد
- منع دسترسی به پول
- جلوگیری از کار کردن
- تهدید به قطع غذا یا سرپناه
چگونه قدرت و کنترل را دوباره به دست بگیریم؟
درک آنچه در حال وقوع است
همه رفتارهای ناسالم الزاماً به معنای خشونت نیستند. تفاوت اصلی در احساس امنیت است. اگر بتوانید بدون ترس از خشونت درباره مشکلات صحبت کنید، امکان اصلاح وجود دارد. اما اگر ترس وجود دارد، زنگ خطر به صدا درآمده است.
صحبت با فردی قابل اعتماد
سکوت، شرم و پنهانکاری از ابزارهای اصلی خشونت هستند. صحبت کردن با یک دوست، عضو خانواده یا مشاور میتواند اولین قدم مهم برای خروج از این چرخه باشد.
استفاده از منابع حمایتی
دسترسی به خطوط بحران، مراکز مشاوره، حمایت حقوقی و خدمات اجتماعی میتواند نقش حیاتی در حفظ امنیت داشته باشد. در این مسیر، رعایت امنیت دیجیتال و مخفی نگهداشتن جستوجوها نیز بسیار مهم است.
برنامهریزی برای خروج
یکی از اقدامات کلیدی، داشتن برنامه ایمنی است. این برنامه شامل:
- افرادی که میتوانند کمک کنند
- محل امن برای رفتن
- دسترسی به پول و مدارک
- راههای تماس اضطراری
سخن پایانی
خشونت خانگی محدود به فرهنگ، کشور یا قشر خاصی نیست و میتواند برای هر کسی اتفاق بیفتد. مهمترین قدم، سکوت نکردن و به رسمیت شناختن آن چیزی است که در حال رخ دادن است.
هرچقدر هم مسیر خروج طولانی و دشوار باشد، روزی فرا میرسد که دوباره قدرت و کنترل زندگی به دست خودتان بازخواهد گشت. شما تنها نیستید و کمک وجود دارد.
گردآوری، ترجمه و تدوین محتوای علمی در حوزه سلامت عمومی
تمام مقالات توسط دکتر فرزاد روشنضمیر بازبینی علمی میشوند.
اگر از رژیمهای تکراری نتیجه نگرفتهاید، فقط یک دوره با دکتر روشن ضمیر داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانهدار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیامرسانها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
