۱۰ نشانه افسردگی در کودکان

دوران کودکی به‌طور طبیعی همراه با فراز و فرودهای عاطفی است و تغییرات خلقی گذرا بخشی از رشد به‌نظر می‌رسند. با این حال، کاهش پایدار علاقه به فعالیت‌هایی که قبلاً باعث لذت می‌شد و کناره‌گیری از دوستان، می‌تواند فراتر از یک تغییر رشدی باشد و علامتی از افسردگی باشد.

تعریف کلی و پیچیدگی‌ها

افسردگی یک اختلال پیچیده سلامت روان است که هم به‌عنوان یک بیماری مستقل (اختلال افسردگی اساسی) شناخته می‌شود و هم می‌تواند بخشی از دیگر اختلالات مانند اختلال دوقطبی یا اختلال استرس پس از سانحه باشد. نشانه‌های افسردگی تنها به خلق افسرده و کمبود انرژی محدود نمی‌شوند و می‌توانند رفتار، عملکرد شناختی و نشانه‌های بدنی را نیز درگیر کنند.

شیوع و تفاوت‌های سنی

در سال ۲۰۲۱ گزارش شد که تا ۲۰٪ از کودکان ۱۲ تا ۱۷ سال ایالات متحده دست‌کم یک اپیزود افسردگی اساسی را تجربه کرده‌اند. به‌علت مراحل متفاوت رشد، علائم افسردگی در کودکان ممکن است با نحوه بروز آن در بزرگسالان تفاوت داشته باشد؛ بنابراین شناخت الگوهای ویژهٔ کودکی اهمیت دارد.¹

علائم افسردگی در کودکان

علائم اغلب با تغییر در علایق و رفتارهای شخصی کودک ظاهر می‌شوند و ممکن است در فعالیت‌های روزمره و مدرسه انعکاس یابند. برای تشخیص افتراق بین نوسانات طبیعی خلق و افسردگی، باید الگوها و مدت‌زمان تغییرات مورد توجه قرار گیرند.

• کاهش بدون توضیح نمرات تحصیلی یا افت عملکرد مدرسه؛ این تغییر ممکن است نشان‌دهندهٔ مشکل در تمرکز یا انگیزه باشد.
• گزارش‌های منفی و مکرر از رفتار کودک در مدرسه؛ چنین بازخوردهایی می‌تواند نتیجهٔ بروز مشکلات عاطفی یا کناره‌گیری تعامل اجتماعی باشد.
• بعضی کودکان به‌طور مکرر گریه می‌کنند یا زود تحریک‌پذیر می‌شوند؛ گریهٔ مکرر و تحریک‌پذیری می‌تواند نمایانگر شدت عاطفی پایین باشد.
• کاهش وقت صرف‌شده با دوستان و کناره‌گیری از جمع؛ افت تعامل اجتماعی معمولاً نشانهٔ از دست رفتن علاقه یا انرژی است.
• تغییرات در الگوی خواب؛ خوابیدن بیشتر یا کمتر از حد معمول می‌تواند نشان‌دهندهٔ اختلال در تنظیم عاطفی باشد.
• ابراز این‌که «به هیچ کاری خوب نیستم» یا «همه چیز تقصیر من است»؛ این نوع افکار نشان‌دهندهٔ احساس بی‌ارزشی یا گناه نامناسب است.
• بی‌تفاوتی نسبت به مدرسه، ورزش یا فعالیت‌هایی که پیش‌تر لذت‌بخش بودند؛ از دست رفتن لذتِ فعالیت‌ها یکی از هسته‌ای‌ترین علائم افسردگی است.
• مشغولیت به مصرف مواد یا رفتارهای پرریسک؛ گاهی کودکان و نوجوانان برای مقابله با احساسات دردناک به راهبردهای ناسالم پناه می‌برند.
• گفتن، نوشتن یا کشیدن مکرر موضوعات مربوط به مرگ یا مردن؛ تکرار چنین موضوعاتی می‌تواند هشداری جدی باشد و نیازمند توجه فوری است.
• گریز از خانه یا فرار از مسئولیت‌ها؛ این رفتار می‌تواند ناشی از تلاش برای فاصله‌گیری از موقعیت‌های آزاردهنده یا فشار روانی باشد.
• تحریک‌پذیری مزمن؛ در کودکان، خلق تحریک‌پذیر اغلب معادل خلق افسرده است و باید جدی گرفته شود.
• تغییرات شدید در اشتها؛ خوردن بیش از حد یا کاهش اشتها می‌تواند اثرات جسمانی و روانی قابل‌توجهی در پی داشته باشد.

کودکان نسبت به بزرگسالان بیشتر احتمال دارد شکایات جسمی مانند سردرد یا درد معده را مطرح کنند؛ این نشانه‌های بدنی می‌توانند بخشی از الگوی افسردگی در کودکان باشند.²

موانع شناسایی

شناسایی افسردگی در دورهٔ گذار کودکی دشوار است زیرا رفتارهای تغییرپذیر و هیجانات متناوب اغلب به‌عنوان بخشی از رشد تلقی می‌شوند. علاوه بر این، تفاوت‌های فرهنگی و قضاوت‌های اجتماعی می‌تواند منجر به درک نادرست از علائم و بنابراین تاخیر در تشخیص و درمان شود.

به‌عنوان مثال، واکنش‌های تحریک‌پذیری در نوجوانان ممکن است در برخی گروه‌های جمعیتی به‌عنوان علامت افسردگی شناسایی شود، در حالی که در دیگران به‌عنوان رفتاری مخرب یا ناهنجار تعبیر می‌شود که مانع از دریافت کمک لازم می‌گردد. این برداشت‌های فرهنگی می‌تواند به احساس ناامیدی در کودک منجر شود زیرا مشکل اصلی شناسایی و رسیدگی نمی‌شود.

چه عواملی می‌توانند سبب افسردگی در کودکان شوند؟

افسردگی یک اختلال مغزی است که با تغییراتی در عملکرد و ساختار مغز همراه است؛ علل دقیق آن کاملاً شناخته‌شده نیست، اما ژنتیک، عوامل محیطی و تأثیرات روانی همگی می‌توانند نقش داشته باشند. در کنار این عوامل پایه‌ای، رویدادهای ناگوار زندگی و تغییرات بزرگ محیطی می‌توانند خطر بروز افسردگی را افزایش دهند.

رویدادهایی مانند مرگ یک عضو خانواده، بی‌خانمانی، تغییرات شدید محل سکونت (مثلاً پناهندگی)، خشونت خانگی، سوء‌استفاده یا آزار و اذیت همسالان از جمله عوامل خطر شناخته‌شده‌اند. همچنین، کودکانی که دارای نگرش طبیعی بدبینانه، مشکلات خواب، بیماری‌های مزمن یا سایر اختلالات روانی مانند اختلال اضطرابی هستند، ممکن است احتمال ابتلا به افسردگی در آنها بالاتر باشد.³

تحقیقات نشان می‌دهد اختلال در پیوند ایمن بین کودک و مراقب اولیه، که با اضطراب و عدم اطمینان همراه است، می‌تواند پیش‌بینی‌کنندهٔ افزایش خطر افسردگی در کودکان باشد. این نوع پیوند نامطمئن معمولاً ناشی از مراقبت‌کنندگان غایب، عاطفاً دور یا سوء‌استفاده‌گر است و بر رشد تنظیم هیجان تأثیر می‌گذارد.⁴

وقتی باید با کودک صحبت کرد

برای تصمیم‌گیری دربارهٔ آغاز گفتگو با کودک، می‌توان چند معیار ساده را در نظر گرفت: آیا روزهای بد کودک بیشتر از روزهای خوب شده است، آیا اختلالات خواب یا مشکل بیدار شدن برای مدرسه وجود دارد، آیا تمرکز کاهش یافته و از فعالیت‌های معمول لذت نمی‌برد. اگر پاسخ به هر یک از این پرسش‌ها مثبت است، زمان مناسبی برای شروع گفتگویی حمایتی است.

والدین و مراقبان ابتدا باید فضایی امن و بدون قضاوت ایجاد کنند تا کودک دربارهٔ افکار و احساساتش صحبت کند، و لازم است از ترساندن یا طرد کردن کودک در مقابل افکار تاریک اجتناب شود. تمرین روزانهٔ ذکر سه چیز خوب دربارهٔ روز یا گفتن یک نکتهٔ مثبت دربارهٔ کودک می‌تواند به بازکردن فضای گفتگو کمک کند و به کودک یادآوری کند که احساسات قابل تغییر هستند.

گزینه‌های درمانی برای کودکان

درمان افسردگی کودکان معمولاً شامل روان‌درمانی و در برخی موارد دارودرمانی است و هدف آن کاهش نشانه‌ها و بازگرداندن عملکرد روزمره است. با این حال، داده‌های ملی نشان می‌دهند که تنها حدود ۶۰٪ از کودکانی که دچار اپیزود افسردگی شدند، درمان دریافت کرده‌اند که نشانگر وجود شکاف درمانی است.⁶

روان‌درمانی‌های مبتنی بر چارچوب‌هایی مانند رفتاردرمانی شناختی و روان‌درمانی بین‌فردی اثربخشی خود را در درمان افسردگی کودکان نشان داده‌اند، زیرا هم به شناسایی عوامل زمینه‌ای می‌پردازند و هم راهبردهای مقابله‌ای سازنده را آموزش می‌دهند. در مواردی که نشانه‌ها شدید یا ناتوان‌کننده هستند، استفاده از داروهای ضدافسردگی تحت نظر متخصص می‌تواند به کاهش علائم کمک کند.⁵

چگونه افسردگی در کودکان تشخیص داده می‌شود

تمایز افسردگی از نوسانات عادی خلق به مدت زمان علائم و میزان اختلال در عملکرد روزمره بستگی دارد؛ تشخیص وقتی مطرح می‌شود که تغییرات فکری و رفتاری به مدت طولانی‌تری تداوم یابند و موجب ناتوانی قابل توجه گردند. معیارهای تشخیصی استاندارد می‌گویند که وجود پنج یا بیش از پنج معیار طی یک دورهٔ دو هفته‌ای با حضورِ یکی از علائمِ «خلق افسرده یا کاهش علاقه» می‌تواند به تشخیص منجر شود.⁴

این معیارها شامل خلق افسرده یا تحریک‌پذیری مداوم، کاهش چشمگیر علاقه یا لذت، تغییرات وزن یا رشد مورد انتظار در کودکان، اختلال خواب، کندی یا بی‌قراری حرکتی، خستگی مداوم، احساس بی‌ارزشی یا گناه نامناسب، اختلال در تمرکز و افکار مربوط به مرگ یا خودکشی است. برای تشخیص قطعی، لازم است این نشانه‌ها موجب اختلال در عملکرد مهم زندگی شوند و نتوان آن‌ها را به علت دارو یا یک وضعیت پزشکی دیگر نسبت داد.

اگر نگران ایمنی کودک هستید

خطر خودکشی یکی از نگرانی‌های جدی در نوجوانان و کودکان است و در گروه سنی ۱۰ تا ۲۴ سال خودکشی به‌عنوان یکی از علل مرگ مطرح است؛ هرگونه نگرانی دربارهٔ ایمنی کودک باید فوراً پیگیری و مداخله شود. در صورت وجود افکار یا برنامه‌ریزی خودآسیب‌رسان، باید فوراً با خدمات اضطراری یا خطوط بحران تماس گرفته شود.⁵

جمع‌بندی

افسردگی کودکی شایع است و می‌تواند تا حدود دو نفر از هر ده کودک در گروه سنی ۱۲ تا ۱۷ سال را درگیر کند، و بنابراین آگاهی والدین و مراقبان نسبت به نشانه‌های غیرمعمول از اهمیت بالایی برخوردار است. اگر کودک شما دچار کاهش پایداری در علاقه، کناره‌گیری اجتماعی یا تغییرات کارکردی شد، بهتر است پیگیری تشخیصی و ارجاع به متخصصان سلامت روان مورد توجه قرار گیرد.

منابع و یادداشت‌ها

لطفاً توجه کنید که شمارهای بالانویس در متن به‌صورت متوالی استفاده شده‌اند تا به متون پژوهشی و داده‌های ملی اشاره کنند: ¹ آمار شیوع ۲۰۲۱؛ ² شواهد بالینی دربارهٔ نشانه‌های جسمی در کودکان؛ ³ فاکتورهای خطر روانی و پزشکی؛ ⁴ معیارهای تشخیصی DSM-5-TR؛ ⁵ داده‌های مربوط به خطر خودکشی و مداخلات بحران؛ ⁶ آمار دریافت درمان در میان کودکان مبتلا.