تغذیه در دیابت بارداری

ديابت بارداری به علت كاهش حساسيت به انســولين و متعاقب آن اختلال در تحمل گلوكز ايجاد می‌شود. که تغذیه و رژیم غذایی مناسب نقش اساسی در کنترل و درمان آن دارد.

علل بروز دیابت بارداری

 از علل عمده آن ترشح هورمونهاى جفتى، پرولاكتين، كورتيزول و پروژسترون حين باردارى است که اثرات  ضدانســولين دارند و همچنین افزايش توليد چربى است. که در سه ماهه سوم بیشتر هم می‌شود.

عوارض دیابت بارداری

 از عوارض ديابت باردارى بر روى جنين می توان به افزايش نقص‌های مادرزادی، خطر ماكروزومى (وزن بالای تولد)، هيپوگليسمى نوزادى (کاهش قند خون)، هيپربيليروبينمى (زردی) ، هيپرتروفى قلبى (بزرگ شدن قلب)، سندرم زجر تنفسی، ‌پلی‌سیتمی، نارس بودن نوزاد، هيپوكلسمى (کاهش کلسیم)، تولد نوزاد مرده و… نام برد. فرزندان مادران مبتلا به دیابت بارداری استعداد بیشتری برای ابتلا به چاقی و اختلال تحمل گلوکز دارند.

اثرات سوء ديابت باردارى بر روى مادر نیز شامل زايمان زودرس،  زایمان‌های  سخت، داشتن مایع آمنیوتیک بیش از حد ، پره اكلامپسى و اكلامپسى وخطر ابتلا به ديابت نوع 2 در سنين بالاتر می‌باشد.

چه افرادی در معرض ابتلا به ديابت باردارى هستند؟

سن 35سال يا بالاتر دارند.

دچار اضافه وزن و چاقى قبل از باردارى باشند.

 سابقه فاميلى ديابت دارند.

خودسابقه ديابت باردارى یا اختلال متابوليسم گلوكز داشته اند.

سابقه اختلال در پيامد حاملگی‌هاى قبلى داشته اند مثل سقط، مرده زائی، ماكروزومى، زايمان زودهنگام، اكلامپسى، پره اكلامپسى و…

پیشگیری

فعالیت بدنی و تغذيه مناسب از ابتداى باردارى می‌تواند از ابتلا به ديابت باردارى پيشگيرى كند.

غربالگرى و تشخيص ديابت باردارى

بنابراین شناسایی و درمان دیابت بارداری از اهمیت بالایی برخوردار است.

براى تمام خانمها باید در اولين مراقبت باردارى، آزمایش قند خون ناشــتا انجام شود:

 – در صورتى كه قند خون ناشــتا 92 ميلی‌گرم در دســى ليتر و کمتر از آن باشــد، نرمال است.

-در صورتى كه قند خون ناشــتا بين 93-125ميلی‌گرم در دســى ليتر باشــد، فرد پره ديابتيك است و رژيم غذايى مناسب و ورزش توصيه می‌شود.

-در صورتى كه قند خون ناشــتا 126ميلى‌گرم در دســى ليتر يا بيشــتر باشد، تكرار آزمايش توصيه و چنانچه نتيجه آزمايش دوم نيز مساوى يا بيش از 126ميلى‌گرم در دسى ليتر باشد، فرد ديابتي است و باید درمان شود.

-همچنین بــراى تمام خانمهاى بــاردار به منظور غربالگرى ديابت باردارى، در هفته 28-24 باردارى آزمون تحمل گلوكز خوراكى دو ساعته  (OGTT) با مصرف 75گرم گلوكز انجام می‌شود. در صورتى كــه حداقل يكى از نتايج آزمايش قند خون غيرطبيعى باشــد، تشــخيص ديابت باردارى قطعــى است:

-ناشتا بیشتر از 92

-یکساعت بعد بیشتر از 185

-دوساعت بعد بیشتر از 153

درمان

رژيم غذايى نخستين گام در كنترل و درمان دیابت بارداری است. 70تا 85 درصد افراد با تغذیه مناسب و بدون دارو، سطح قند خونشان نرمال می شود.

بعد از تشخیص درمان با رژیم غذایی، فعالیت فیزیکی و کنترل وزن آغاز می شود.هدف از رژيم درمانى رســاندن قند خون به ســطح نرمال است:

-قندخون ناشتا کمتر از 95

-یکساعت بعد کمتر از 140

-و دوساعت بعد کمتر از 120

بیماران مبتلا به دیابت بارداری باید توسط یک متخصص تغذیه مشاوره و رژیم دریافت کنند.

انجمن دیابت آمریکا (ADA) توصیه می کند که رژیم درمانی و تغذیه مناسب در دیابت بارداری می تواند سلامتی جنین و مادران را فراهم کند.

نتیجه رژیم درمانی دستیابی به قندخون نرمال با عدم کتوز و ارائه سطح کافی انرژی برای افزایش وزن مناسب در دوران بارداری است.

برای هر فرد باید رژیم مناسب او تهیه شود. اما بطور کلی:

-برای دستیابی به میزان توصیه شده وزن، اهداف قند خون و مواد مغذی؛ در سه ماهه اول، انرژی دریافتی باید بدون افزایش کالری، در سه ماهه دوم 340 کیلو کالری اضافی و در سه ماهه سوم 452 کیلو کالری در روز بیشتر از انرژی مورد نیاز پیش از بارداری باشد.

-برای زنان که در دوران بارداری وزن ایده آل دارند، کالری مورد نیاز 30 کیلو کالری/کیلوگرم در روز است. برای زنان دارای اضافه وزن، نیاز کالری 22 تا 25 کیلوکالری/کیلوگرم در روز است و برای زنان خیلی چاق، نیاز انرژی 12 تا 14 کیلوکالری/کیلوگرم (وزن فعلی بارداری) در روز است.

اما زنان چاق باید حداقل 1800 کالری در روز برای جلوگیری از کتوز مصرف کنند.

 -برای زنان کم وزن، نیاز به کالری 35 تا 40 کیلو کالری/کیلوگرم در روز است.

-همه زنان باردار باید حداقل 175 گرم کربوهیدرات، 71 گرم پروتئین و 28 گرم فیبر دریافت کنند.

 -زنان اغلب نیاز به 1800 تا 2500 کیلوکالری در روز دارند.

-پروتئين 20-25درصد كل انرژى دريافتى و روزانه1/3-2 گرم به ازاء هر كيلو وزن بدن

-چربى 20-25درصد كل انرژى دريافتى روزانه

-سديم در حد 2گرم در روز باشد.

-كربوهيدرات 50-60 درصد كل انرژى دريافتى روزانه (حداقل 150-200گرم كربوهيدرات براى پيشگيرى از كاهش قند خون ضرورى است)

-اســتفاده از كربوهيدراتهاى پيچيده مثل غلات سبوسدار، سبزیها، ميوهها  و پرهيز از قندهاى ساده مثل قند و شكر، شكلات، آب نبات، نوشابه‌هاى شيرين و…

-بســيارى از خانمهــاى باردار قادر به تحمل بيــش از 30گرم كربوهيدرات در وعده صبحانه نيســتند، بنابراين هنگام برنامه‌ريزى غذايى، می‌توان مقدار كربوهيدرات در وعده صبحانه را محدود و بقيه آن را در ساير وعده‌ها تقسيم كرد.

مواد غذايى غيرمجاز براى زنان باردار ديابتى

 مصرف سه گروه از مواد غذايى در مادران باردار ديابتيك مجاز نيست:

1-  مواد غذايى با سديم بالا نظير كالباس، سوسيس يا هر نوع ماده غذايى كنسرو شده، چيپس، پفك

2- مواد غذايى چرب با كلســترول بالا: هر نوع غذاى سرخ‌شــده، انواع گوشت قرمز پر چرب، كله‌پاچه، پوست مرغ، مايونز،شير و لبنيات پر چرب

3- قندهاى ساده در مقادير بالا: انواع شيرينى، بيسكويت، نوشابه‌هاى گازدار، قند، شكر، عسل، مربا، انواع بستنى

سایر توصیه ها

 -بيمارانى كه از انسولين NPH استفاده می‌كنند، به يك ميان‌وعده بعدازظهر (3ساعت پس از صرف ناهار)نياز دارند.

-جنين به طور دائم گلوكز را از دستگاه گردش خون مادر جذب می‌كند؛ در نتيجه مادر هميشه در معرض کاهش قند خون به خصوص پيش از وعده‌هاى غذايى و كتوز قرار دارد.

-توصيه می‌شود زنان چاق پيش از تصميم به باردارى، وزن خود را به حد مطلوب برسانند.

-ورزشهاى سبك مانند پياده‌روى سبك  كه بر مادر باردار و جنين فشار اضافى وارد نكند، در كنترل قندخون و حفظ وزن بدن در محدوده قابل قبول، مؤثر است و توصيه می‌شود.

-اســتفاده از برخى شــيرين كننده‌هاى مصنوعى مانند آسپارتام، در دوران باردارى مجاز است، به شرط آنكه بيشتر از 2تا 3واحد از خوراكى حاوى آن مصرف نشــود. به علت آنكه شــيرين‌كننده ســاخارين می‌تواند وارد جريان خون جنين شود، توصيه می‌شود دردوران باردارى مصرف نشود.

-حتما غذا را در حجم كم و به دفعات بيشتر( 5-6وعده در روز) ميل كنند. در هيچ وعده‌اى بيش از حد غذا نخورند.

-در برنامه غذايى خود از همه گروههاى غذايى به شكل متنوع و متعادل استفاده كنند.

-مصرف غذاهاى چرب و سرخ كرده را كاهش دهند.

-مصرف نمك را كاهش دهند و حتماً از نمك يددار تصفيه شده به مقدار كم مصرف كنند.

–روزانه از مواد غذايى فيبردار مانند حبوبات، سبزى، ميوه و نانهاى سبوسدار كه در كاهش قند خون مؤثر است، استفاده كنند.

-مصرف قندهاى ساده مانند قند، شكر، تنقلات شيرين و ميوههاى شيرين را كاهش دهند.

-بعد از وعده‌هاى غذايى كمى پياده‌روى داشته باشند.

-كنترل قند خون را به طور مرتب و طبق نظر متخصص انجام دهند.

-ضرورى است كه كليه مادران باردار ديابتى با ليست جانشينى مواد غذايى آشنا باشند.

خلاصه

باتوجه به عوارض شدید دیابت بارداری، بهترین اقدام پیشگیری از بروز آن است. که آن هم با رژیم غذایی مناسب زیر نظر متخصص تغذیه امکان پذیر است. بنابراین تمام مادران باردار بایستی به اهمیت تغذیه و مراجعه به کارشناسان و متخصصان تغذیه و رژیم درمانی حتی پیش از اقدام به بارداری پی ببرند. البته در صورت بروز دیابت بارداری نیز خط اول درمان رژیم درمانی است و پیگیری و مراجعه مرتب برای اطمینان از کفایت تغذیه مهم است. ارزیابی فردی و نظارت بر قند باید انجام شود. بر اساس آخرین یافته ها تا 85 درصد افراد با دیابت بارداری با رژیم غذایی به تنهایی و بدون دارو بهبود پیدا می کنند. بنابراین متخصصان غدد و زنان و زایمان، با اطلاع از این واقعیت بایستی تمام زنان باردار بخصوص زنان مبتلا به دیابت بارداری را از ابتدا به متخصص تغذیه ارجاع دهند.

دوران بارداری مهمترین دوران زندگی است که نقش تغذيه در سلامت و پيشگيرى از عوارض و بيماريهاي مختلف مادر و کودک بخوبى مشخص شده است.

در واقع رژيم غذايى مادر منشأ مواد مغذی مورد نياز جنين است. غذایی که مادر مصرف می کند به طور مداوم و منظم نيازهاى مادر و جنین را تأمین می کند.

چگونه نوع تغذیه مادر ژنتیک جنین را برای تمام عمر تغییر می دهد.

ژنتیک جنینی که طی دوره ۹ماهه بارداری تشکیل می‌شود و رشد می‌کند کاملاً مشابه نوزاد متولد شده نخواهد بود. این امر اثر متیلاسیون DNA جنین، در اثر رژیم غذایی مادر که بعنوان اپی ژنتیک خوانده می شود نشان می دهد.

اثرات اپی ژنتیک در برگیرنده مکانیسم‌های است که رونویسی dna را در بافت های مختلف در زمان های مختلف بدون تغییر در توالی ژن اصلی دستخوش تغییر می‌کند متأسفانه تغییرات زیستی در اوایل بارداری بدون امکانات متنوعی سختی قابل رویت است.

نظریه بارکر

اولین بار پروفسور دیوید بارکر این تئوری را طرح نمود که یک رابطه مستقیم بین تغذیه دوران بارداری و بیماری های قلبی عروقی در سنین بزرگسالی وجود دارد و احتمالاً زمینه ی ابتلا به برخی از بیماری های بزرگسالی در داخل رحم برنامه ریزی شده و پاسخی به سوتغذیه جنین است.

اگرچه بدلیل اینکه بیماری قلبی به طور عمده توسط شیوه زندگی و عوامل ژنتیکی تعیین میشود، یافته های او با انتقاد همراه شد، اما سایر تحقیقات در جمعیتهای گوناگون از نظریه او حمایت کردند.

در واقع رویدادهایی که در اوایل زندگی ما اتفاق می افتد، چه در رحم و بعد از تولد، می توانند رشد ما را شکل دهند و تعیین کنند که چگونه به استرس های زیست محیطی و حساسیت به بیماری ها پاسخ دهیم. این بیماریها شامل دیابت، سندرم متابولیک ، بیماری عروق کرونر، فشار خون بالا، اسکیزوفرنی و سایر بیماری های عصبی، و همچنین سرطان و سایر شرایط می باشد.

حتی نشان داده شده است تغذیه مادر در تمام دوران زندگی و سالها قبل از بارداری می توانند بر سلامت نوزاد و زندگی آینده نوزاد او در بزرگسالی نقش داشته باشد.

علم اپی ژنتیک توضیح می دهد که چگونه تغذیه و عوامل دیگر در دوران بارداری می‌توانند به ایجاد تغییراتی در ژن نوزاد منجر شوند بطوری که برسلامتی او در سنین بزرگسالی تاثیرگذار باشد.

اثر تغذیه نامناسب مادر

مشکلات تغذیه‌ای ازجمله کمبود دریافت مواد غذایی و یا مسمومیت‌های غذایی در این دوران می‌توانند در تکامل جنینی اختلال ایجاد کنند.

اثرات تغذیه ضعیف در بارداری برای چندین دهه مادر و نوزاد را متأثر می‌کند، وضعیت تغذیه مادر در درجه اول بر وزن تولد نوزاد اثر دارد.

وزن تولد ارتباط تنگاتنگی با مرگ و میر و بیماری‌های نوزاد دارد. نوزادی که نسبت به سن بارداری کوچک متولد می شود با داشتن اندام های اصلی در ابعاد کوچک شناخته می‌شود و در معرض خطر بالای پرفشاری خون، چاقی، اختلالات یادگیری، مشکلات رفتاری، عدم تحمل گلوکز و بیماری‌های قلبی عروقی همراه می باشد.

 محدودیت‌های غذایی دوران رحمی یا افزایش قند خون ممکن است باعث تغییرات در سطوح هورمون های لپتین و نوروپپتید y شود؛ که احتمالاً در آینده عوارض متابولیکی را به دنبال دارد.

 نوزادانی که با وزن بالا متولد می شوند معمولاً در زمان تولد دچار افزایش قند خون هستند.

 وضعیت ویتامین D قبل از لقاح ۳ درصد از ژنوم انسانی که شامل سلامت استخوان است را در طول زندگی تحت تاثیر قرار می دهد. در واقع وضعیت ویتامین D مادر ممکن است و تکامل اسکلتی نوزاد را تنظیم کند.

 هرگونه شرایط نامناسب مادر در بارداری، جنین را در معرض خطرات زایمان زودرس قرار می دهد. نارس بودن خطرات جدی برای سلامتی دارد.

یک تئوری مطرح در مورد نارس بودن این است که در دوره بارداری دسترسی کافی به مواد مغذی برای رشد و تکامل جنین وجود ندارد. گرسنگی مادر علت تغییرات DNA است که با مواد مغذی گوناگون در اوایل بارداری یا در زمان لقاح تنظیم می شود.

در اوایل دهه ۱۹۰۰ میلادی زنان با وضعیت تغذیه نامناسب نتایج بارداری نامطلوب همراه با خونریزی زمان زایمان، وضع حمل طولانی و نوزادان با وزن کم داشتند. میزان بالای از سقط خود به خودی، مرده زائی، مرگ های بعد تولد، ناهنجاری های مادرزادی در نوزادانی دیده شد که مادران آنها در زمان قحطی باردار شدند و نوزادانی که زنده ماندند کوچک تر بودند واندامهای کوچکتری داشتند.

حتی امروزه سوءتغذیه بدون علامت بالینی ممکن است عملکرد ضعیف دستگاه تناسلی، آمنوره و ناباروری را به دنبال داشته باشد. جنین در حال تکامل قادر به دستیابی به مواد مغذی مورد نیاز از میزبانی (مادر) که خود از نظر تغذیه در تنگنا قرار دارد، نمی باشد.

اختلالات اسکلتی و قابلیتهای ذهنی ممکن است در زمان تولد مشهود نباشد، ولی در مراحل بعدی زندگی وقتی که مراحل مختلف رشد متوقف شده یا تغییر می‌کنند ممکن است نمود یابند.

اختلال کاهش توجه در برخی کودکان ممکن است به علت کمبود ید و ویتامین دی در بارداری مرتبط باشد.

البته پرخوری و چاقی مادران نیز میتواند برای کودک خطرناک باشد  و با افزایش مرده زایی در ارتباط است.

خلاصه

با توجه اهمیت تغذیه در دوران بارداری، هر مادر باردار بایستی در طول دوران باردای حداقل سه بار توسط متخصص تغذیه ویزیت شود. متخصص تغذیه می تواند نیازهای تغذیه ای او و جنین اش را محاسبه و توصیه های تغذیه ای مناسب ارائه دهد. که امر نه تنها برای وزن گیری مناسب مادر و جنین واجب است بلکه در سلامت و پیشگیری از بیماریها و عوارض احتمالی در آینده نیز ضروری خواهد بود.