آیا ممکن است بر اثر ذات‌الریه بمیرید؟ چه نکاتی را باید بدانید؟

بیماری ذات‌الریه (Pneumonia) می‌تواند بسیار جدی و تهدیدکننده حیات باشد، به ویژه برای گروه‌هایی که در معرض خطر بالا قرار دارند، مانند نوزادان و افراد سالخورده¹. ذات‌الریه باکتریایی نسبت به انواع ویروسی یا قارچی آن خطرناک‌تر است و ممکن است فرد مبتلا را نیازمند بستری شدن در بیمارستان کند². برای کاهش خطر ابتلا به این بیماری، انجام اقداماتی مانند شستن دست‌ها، دریافت واکسن‌های مربوطه و دوری از افراد بیمار بسیار حیاتی است.

ذات‌الریه یک عفونت ریوی جدی است که در آن کیسه‌های هوایی ریه‌ها (آلوئول‌ها) پر از مایع و چرک می‌شوند. تجمع این مایعات در آلوئول‌ها، فرآیند انتقال اکسیژن به خون و حذف دی‌اکسید کربن از آن را دشوارتر می‌کند و در نتیجه عملکرد تنفسی فرد مختل می‌شود¹. ذات‌الریه می‌تواند پس از یک عفونت ویروسی مانند سرماخوردگی یا آنفولانزا رخ دهد، یا اینکه بدون هیچ بیماری زمینه‌ای قبلی شروع شود.

برخی از علائم کلیدی ذات‌الریه عبارت‌اند از:

1. تنفس سریع و کم‌عمق.
2. سرفه همراه با خلط سبز، زرد یا خون‌آلود.
3. تب، تعریق و لرز.

انواع ذات‌الریه

عامل ایجادکننده ذات‌الریه می‌تواند ویروس‌ها، باکتری‌ها یا قارچ‌ها باشند که هر یک شدت و روش درمانی متفاوتی دارند. به طور کلی، ذات‌الریه باکتریایی احتمال مرگ‌ومیر بیشتری نسبت به نوع ویروسی یا قارچی آن دارد². در ادامه به انواع مختلف ذات‌الریه پرداخته می‌شود:

ذات‌الریه باکتریایی:

این نوع توسط باکتری‌ها ایجاد می‌شود و می‌تواند به صورت مستقل یا به دنبال یک عفونت تنفسی دیگر بروز کند. شایع‌ترین عامل این بیماری، باکتری استرپتوکوکوس نومونیا است که باعث ذات‌الریه پنوموکوکی می‌شود³. ذات‌الریه باکتریایی شدت بیشتری داشته و احتمال نیاز به مراقبت‌های بیمارستانی در آن بالاتر است؛ درمان این نوع معمولاً با استفاده از آنتی‌بیوتیک‌ها صورت می‌گیرد.

ذات‌الریه ویروسی:

این نوع ناشی از ویروس‌هایی مانند ویروس‌های سرماخوردگی و آنفولانزا، ویروس سارس-کوو-۲ (عامل کووید-۱۹) یا ویروس سین‌سیشیال تنفسی (RSV) است⁴. ویروس RSV اغلب عامل ذات‌الریه در کودکان خردسال است، در حالی که آنفولانزا بیشتر در افراد مسن باعث ذات‌الریه می‌شود. ذات‌الریه ویروسی معمولاً نسبت به نوع باکتریایی شدت کمتری دارد، اما برای گروه‌های پرخطر همچنان می‌تواند بسیار جدی باشد. در مواردی که علت بیماری آنفولانزا باشد، ممکن است از داروهای ضد ویروسی برای درمان استفاده شود.

ذات‌الریه قارچی:

این نوع نسبت به انواع باکتریایی یا ویروسی شیوع کمتری دارد، زیرا معمولاً افرادی را درگیر می‌کند که دارای شرایط پزشکی دیگری هستند یا سیستم ایمنی ضعیفی دارند. درمان ذات‌الریه قارچی با استفاده از داروهای ضد قارچ انجام می‌شود و خطر مرگ‌ومیر ناشی از آن کمتر از ذات‌الریه باکتریایی است.

ذات‌الریه‌های غیرمعمول (آتیپیک)

چندین نوع ذات‌الریه وجود دارد که به عنوان “غیرمعمول” (آتیپیک) شناخته می‌شوند؛ علت این نام‌گذاری آن است که علائم و نشانه‌های متفاوتی دارند و به درمان‌های استاندارد ذات‌الریه به شکل متفاوتی پاسخ می‌دهند.

ذات‌الریه سرپایی (Walking Pneumonia):

این نوع توسط باکتری مایکوپلاسما پنومونیا و برخی ارگانیسم‌های دیگر ایجاد می‌شود و معمولاً افراد زیر ۴۰ سال را درگیر می‌کند. ذات‌الریه سرپایی اغلب خفیف است و بیماران برخلاف ذات‌الریه شدید، نیاز به استراحت مطلق ندارند و می‌توانند به فعالیت‌های خود ادامه دهند.

بیماری لژیونر (Legionnaires’ disease):

این نوع یک ذات‌الریه باکتریایی است که از فردی به فرد دیگر سرایت نمی‌کند. انتقال آن از طریق آب آلوده صورت می‌گیرد، به عنوان مثال در برج‌های خنک‌کننده یا سیستم‌های تهویه مطبوع ساختمان‌ها.

دلایل کشنده بودن ذات‌الریه در برخی افراد

ذات‌الریه می‌تواند با عوارض جدی همراه باشد که در نهایت منجر به مرگ در افراد پرخطر می‌شود. یکی از عوارض شایع ذات‌الریه، پلورال افیوژن یا تجمع مایع بین لایه‌های بافتی پوشاننده ریه‌ها و حفره قفسه سینه است⁵. این تجمع مایع باعث درد و مشکلات تنفسی می‌شود و می‌تواند بر عملکرد ریه‌ها و قلب تأثیر بگذارد⁶.

اگر فردی با ذات‌الریه تشخیص داده شود، احتمالاً ارائه‌دهنده مراقبت‌های بهداشتی آنتی‌بیوتیک یا داروهای ضد ویروسی برای او تجویز خواهد کرد. اگر ذات‌الریه شدید باشد، ممکن است بیمار در بیمارستان بستری شود و این داروها را به صورت داخل وریدی (از طریق لوله داخل ورید) دریافت کند، همچنین ممکن است برای کمک به تنفس نیاز به حمایت تنفسی پیدا کند.

ذات‌الریه شدید می‌تواند به دلیل عوارض ناشی از عفونت کشنده باشد⁷:

• باکتریمی (Bacteremia): این عارضه زمانی رخ می‌دهد که عفونت از ریه‌ها به جریان خون راه پیدا کند. این وضعیت می‌تواند به سپسیس (عفونت در جریان خون) و شوک سپتیک (افت شدید فشار خون ناشی از سپسیس) تبدیل شود که هر دوی اینها می‌توانند کشنده باشند⁸.
• آبسه ریوی (Lung Abscesses): این وضعیت به معنای تجمع چرک و بافت آسیب‌دیده در ریه‌ها است و نیاز به تخلیه دارد، گاهی اوقات به آن ذات‌الریه نکروزکننده نیز گفته می‌شود.
• مننژیت (Meningitis): در این حالت، عفونت از ریه‌ها به غشاهای اطراف مغز و نخاع گسترش می‌یابد.
• سندرم دیسترس تنفسی حاد و نارسایی تنفسی: در این شرایط، عفونت نفس کشیدن را بسیار دشوار می‌سازد. بیمار برای تنفس نیاز به اکسیژن و احتمالاً دستگاه ونتیلاتور (تنفس مصنوعی) خواهد داشت.

ذات‌الریه شدید می‌تواند به اندام‌های داخلی آسیب برساند و منجر به نارسایی کلیه، کبد یا قلب شود. ذات‌الریه شدید درمان‌نشده همچنین می‌تواند عوارض طولانی‌مدتی از جمله افزایش خطر عفونت‌های بعدی، کاهش توانایی ورزش کردن و تأثیر منفی بر کیفیت زندگی فرد داشته باشد. اگر علائم بیماری ادامه یافت، باید به سرعت برای دریافت درمان مناسب اقدام کرد.

۴ مرحله ذات‌الریه

چهار مرحله ذات‌الریه توصیف می‌کنند که عفونت چگونه پیشرفت می‌کند⁹:

• احتقان (Congestion): مایع در کیسه‌های هوایی (آلوئول‌ها) و مویرگ‌های ریه تجمع می‌یابد.
• هپاتی‌سازی قرمز (Red Hepatization): گلبول‌های قرمز و سایر سلول‌های ایمنی به سرعت به سمت ریه‌ها و آلوئول‌ها هجوم می‌برند تا با عفونت مبارزه کنند.
• هپاتی‌سازی خاکستری (Grey Hepatization): گلبول‌های قرمز شروع به تجزیه شدن می‌کنند و در نتیجه ریه‌ها به رنگ قهوه‌ای مایل به خاکستری یا زرد تغییر می‌کنند.
• تفکیک و بهبودی (Resolution): عفونت برطرف شده و مجاری تنفسی و آلوئول‌های ریه به طور عادی عمل می‌کنند.

افراد در معرض خطر بالاتر برای عوارض ذات‌الریه

اغلب افراد سالم می‌توانند به سرعت و بدون عوارض از ذات‌الریه بهبود یابند. با این حال، برخی از گروه‌ها در معرض خطر بالای پیامدهای شدیدتر قرار دارند¹:

• افراد بسیار کم‌سن: کودکان زیر ۲ سال.
• افراد مسن: افراد بالای ۶۵ سال.
• افرادی با سیستم ایمنی ضعیف: این شامل کسانی می‌شود که بیماری‌های خودایمنی دارند، پیوند عضو انجام داده‌اند، یا داروهایی مانند استروئیدها و شیمی‌درمانی مصرف می‌کنند.
• کسانی که شرایط پزشکی زمینه‌ای در قلب یا ریه دارند: مانند بیماری قلبی و بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD).
• سیگاری‌ها و مصرف‌کنندگان مواد مخدر.
• افرادی با قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی سمی محیطی: از جمله آلودگی، دودهای سمی یا دود سیگار دست دوم.
• افرادی که در بیمارستان بستری هستند یا کسانی که بیشتر وقت خود را به پشت دراز می‌کشند.

داشتن چندین عامل خطر می‌تواند احتمال ابتلا به ذات‌الریه شدید را افزایش دهد. البته این بدان معنا نیست که همه افراد در این گروه‌ها به ذات‌الریه شدید مبتلا شده یا جان خود را از دست می‌دهند، اما احتمال بستری شدن در بیمارستان، نیاز به داروهای داخل وریدی و تجربه عوارض شدید در آن‌ها بالاتر است.

ذات‌الریه آسپیراسیون

احتمال ابتلا به ذات‌الریه زمانی که یک جسم خارجی وارد ریه‌ها می‌شود، وجود دارد. ذات‌الریه آسپیراسیون زمانی رخ می‌دهد که مایع، غذا، استفراغ یا بزاق وارد ریه‌ها شود و در نهایت باعث عفونت گردد¹⁰. این اتفاق می‌تواند در افرادی که در بلع مشکل دارند، بیفتد، همچنین زمانی که هوشیاری افراد به دلیل مصرف داروها، بیماری، جراحی، مصرف زیاد الکل یا مواد مخدر غیرقانونی کاهش یافته باشد، ممکن است آسپیراسیون اتفاق بیفتد.

ذات‌الریه اکتسابی در جامعه در مقابل مرتبط با مراقبت‌های بهداشتی

ذات‌الریه می‌تواند از راه‌های مختلفی به دست آید که بر انواع میکروب‌های درگیر تأثیر می‌گذارد. ذات‌الریه اکتسابی در جامعه به ذات‌الریه‌ای گفته می‌شود که فرد آن را در خارج از محیط‌های مراقبت‌های بهداشتی دریافت می‌کند. ذات‌الریه مرتبط با مراقبت‌های بهداشتی در بیمارستان‌ها، مراکز مراقبت‌های طولانی‌مدت و مکان‌های مشابه به آن مبتلا می‌شود. میکروب‌هایی که این دو نوع مختلف ذات‌الریه را ایجاد می‌کنند، متفاوت هستند. میکروب‌های موجود در محیط بیمارستان اغلب در برابر آنتی‌بیوتیک‌ها مقاوم‌تر هستند، به این معنی که به درمان با برخی از آنتی‌بیوتیک‌ها پاسخ نمی‌دهند¹¹. این امر روند بهبودی را دشوارتر می‌کند.

آیا ذات‌الریه خود به خود بهبود می‌یابد؟

ذات‌الریه ویروسی اغلب خفیف است و می‌تواند ظرف چند هفته خود به خود برطرف شود. با این حال، ذات‌الریه ویروسی همچنین خطر ابتلا به ذات‌الریه باکتریایی را افزایش می‌دهد که ممکن است نیاز به آنتی‌بیوتیک و گاهی اوقات درمان در بیمارستان داشته باشد⁸.

اقداماتی برای پیشگیری از ذات‌الریه

یکی از بهترین راه‌ها برای پیشگیری از ذات‌الریه، رعایت بهداشت مناسب در فصل سرماخوردگی و آنفولانزا است¹².

عادات بهداشتی:

• دست‌های خود را مرتب بشویید. اگر آب و صابون در دسترس نیست، از ضدعفونی‌کننده دست با پایه الکل استفاده کنید.
• سطوح مشترکی که با آن‌ها در تماس هستید را ضدعفونی کنید. این کار از انتشار میکروب‌ها جلوگیری می‌کند.
• اگر در اطراف افراد بیمار هستید از ماسک استفاده کنید. در بسیاری از موارد، عفونتی که باعث ذات‌الریه می‌شود، به راحتی هنگام سرفه، عطسه، تنفس یا تماس افراد منتقل می‌شود، حتی اگر علائم بیماری را نشان ندهند.
• هنگام بیماری در خانه بمانید. این اقدام برای جلوگیری از گسترش این عفونت‌ها مهم است.

دریافت واکسن‌ها:

در حالی که بیشتر افراد هر سال دچار سرماخوردگی یا آنفولانزا می‌شوند، برخی از عفونت‌های مسبب ذات‌الریه را می‌توان با واکسن‌ها پیشگیری کرد¹³. به طور خاص، واکسن‌هایی وجود دارند که برای جلوگیری از ابتلا به ذات‌الریه باید تزریق شوند:

• واکسن‌های ذات‌الریه پنوموکوکی: این واکسن‌ها به بدن کمک می‌کنند تا با سویه‌های متعدد باکتری پنوموکوک که عامل ذات‌الریه هستند، مبارزه کند¹⁴.
• واکسن سالانه آنفولانزا: آنفولانزا یکی از دلایل شایع ذات‌الریه در افراد مسن است.
• واکسن‌های کووید-۱۹: این واکسن‌ها از بیماری جدی و عوارض ناشی از SARS-CoV-2، از جمله ذات‌الریه، جلوگیری می‌کنند.
• واکسن هموفیلوس آنفولانزا نوع B (Hib): این عفونت تنفسی باکتریایی نیز می‌تواند باعث ذات‌الریه شود.
• واکسن‌های علیه سایر عفونت‌ها از جمله سیاه سرفه، آبله مرغان و سرخک: اینها می‌توانند از عفونت‌های ویروسی که ممکن است منجر به ذات‌الریه شوند، پیشگیری کنند.

مراقبت از خود:

در نهایت، از خودتان به خوبی مراقبت کنید. با فعالیت بدنی و تغذیه مناسب سالم بمانید. از استعمال دخانیات یا نوشیدن زیاد الکل خودداری کنید. خواب کافی داشته باشید. این موارد به طور کلی اهمیت دارند اما زمانی که با سرماخوردگی یا بیماری دیگری بیمار هستید، برای کاهش احتمال ابتلا به ذات‌الریه، ضروری‌تر است.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر در معرض خطر بالای ابتلا به ذات‌الریه هستید، یا اگر سرماخوردگی، سرفه یا آنفولانزای طولانی‌مدت دارید، حتماً علائم نگران‌کننده را زیر نظر داشته باشید. در صورت مشاهده هر یک از این علائم خطر ذات‌الریه (به ویژه اگر در گروه پرخطر قرار دارید)، فوراً با ارائه‌دهنده مراقبت‌های بهداشتی خود تماس بگیرید³:

• مشکل در تنفس
• درد قفسه سینه
• تب بالا
• تغییر رنگ لب‌ها یا نوک انگشتان به کبودی
• تغییرات ناگهانی در هوشیاری ذهنی در افراد مسن
• سرفه شدید همراه با خلط یا سرفه‌ای که بدتر می‌شود یا بهبود نمی‌یابد