اگر برای درمان دیابت نوع ۱ یا نوع ۲ از انسولین استفاده می‌کنید، دانستن روش صحیح مصرف آن بسیار حیاتی است. به گفته متخصصان، انسولین در صورت استفاده نادرست می‌تواند دارویی بسیار خطرناک باشد. دوز صحیح و تکنیک درست تزریق انسولین هر دو برای جلوگیری از قند خون بسیار بالا یا بسیار پایین، که هر دو عواقب جدی برای سلامتی دارند، بسیار مهم و حیاتی هستند.
دوز و زمان‌بندی انسولین
۱. انسولین وعده غذایی را قبل از شروع غذا خوردن تزریق کنید (باید)
انسولین‌های کوتاه‌اثر یا سریع‌اثر حدود زمان وعده‌های غذایی مصرف می‌شوند تا افزایش قند خون ناشی از مصرف کربوهیدرات‌ها را کنترل کنند.¹ متخصصان توصیه می‌کنند که اگر از این نوع انسولین استفاده می‌کنید، آن را حدود ۱۵ دقیقه قبل از غذا تزریق نمایید. این نوع انسولین به زمان نیاز دارد تا شروع به کار کند، بنابراین تزریق آن قبل از غذا به آن “سرآغاز” می‌دهد.
این پروتکل اساساً کاری را که بدن به طور طبیعی انجام می‌دهد، تقلید می‌کند؛ زیرا پانکراس معمولاً حتی زمانی که به غذا فکر می‌کنید، مقداری انسولین ترشح می‌کند.
اگر ایجاد این عادت برای شما چالش‌برانگیز است، توصیه می‌شود آن را با یک عادت روزانه دیگر مرتبط کنید. برای مثال، هنگام درست کردن قهوه یا مسواک زدن، انسولین خود را تزریق نمایید. البته، اگر پزشک شما به هر دلیلی برنامه متفاوتی برای تزریق تجویز کرده است، دستورالعمل‌های او را به دقت دنبال کنید.
۲. قبل از تزریق، قند خون خود را اندازه‌گیری کنید (باید)
بهترین روش این است که همیشه قبل از استفاده از انسولین، قند خون خود را چک کنید. اگر سطح گلوکز شما پایین است، ممکن است لازم باشد دوز انسولین را به تأخیر بیندازید و ابتدا یک ماده غذایی مصرف کنید. در مقابل، اگر قند خون شما بالاتر از محدوده هدف است، ممکن است لازم باشد یک دوز اصلاحی به تزریق خود اضافه کنید.
عوامل دیگری نیز وجود دارند که باید در نظر گرفته شوند؛ به عنوان مثال، دوز انسولین تزریق‌شده معمولاً بر اساس قند خون اندازه‌گیری شده، سطح فعالیت مورد انتظار و غذایی که خورده می‌شود، تنظیم می‌گردد. اگر قصد دارید به زودی ورزش کنید، ممکن است هوشمندانه باشد که از دوز کمتری استفاده نمایید. برای راهنمایی در مورد تنظیم دوز متناسب با نیازهای خاص خود، با پزشک مشورت کنید.
۳. کربوهیدرات‌های خود را بشمارید (باید)
تنظیم دوز انسولین وعده غذایی بر اساس غذایی که می‌خورید، برای مدیریت سطح گلوکز خون شما ضروری است. پزشکان معمولاً دوز انسولین وعده غذایی را بر اساس نسبت انسولین به کربوهیدرات تجویز می‌کنند، که نشان می‌دهد به ازای تعداد معینی کربوهیدرات مصرفی، به چند واحد انسولین نیاز دارید.³
به عنوان مثال، اغلب یک واحد انسولین سریع‌اثر برای ۱۲ تا ۱۵ گرم کربوهیدرات در ابتدا تجویز می‌شود، اما این مقدار برای اکثر افراد مبتلا به دیابت متفاوت خواهد بود. نسبت شما همچنین می‌تواند یک هدف متغیر باشد، بسته به عواملی مانند سطح فعالیت، زمان روز یا چرخه قاعدگی شما. دوز موفقیت‌آمیز انسولین همچنین مستلزم درک محتوای کربوهیدرات در غذاهای رایج و اندازه‌های سهم است تا بتوانید تنظیمات لازم را به طور مستقل انجام دهید.
تکنیک تزریق و محل آن
۴. انسولین خود را همیشه در یک مکان تزریق نکنید (نباید)
تکنیک تزریق انسولین به اندازه دوز تزریقی اهمیت دارد. بهتر است ناحیه‌ای را که انسولین در آن تزریق می‌کنید، بچرخانید، زیرا تزریق مکرر در یک نقطه، خطر لیپوهیپرتروفی (تجمع چربی، پروتئین و بافت اسکار) را افزایش می‌دهد. این تجمع می‌تواند بر سرعت جذب انسولین توسط بدن تأثیر بگذارد.
برای انسولین‌های سریع‌اثر و طولانی‌اثر، محل تزریق را در قسمت‌های مختلف بدن مانند شکم و ران‌ها، و همچنین نقاط خاصی در هر قسمت بدن، بچرخانید.Shutterstock
به بیماران معمولاً توصیه می‌شود یک هفته در شکم و هفته بعد در ران‌ها و به همین ترتیب تزریق کنند.
انسولین‌های میان‌اثر و از پیش مخلوط‌شده ممکن است از قسمت‌های مختلف بدن به طور متفاوتی جذب شوند، بنابراین بهتر است یک قسمت بدن را برای تزریق انتخاب کنید، اما محل تزریق خاص در آن قسمت بدن را به طور منظم تغییر دهید. این انسولین‌ها اغلب کدر به نظر می‌رسند و باید قبل از تزریق در دستان شما به آرامی غلتانده شوند تا یکنواخت شوند، اما سایر انسولین‌ها همیشه باید شفاف باشند.²
۵. سوزن‌ها را مجدداً استفاده نکنید (نباید)
چه از سرنگ و چه از قلم انسولین استفاده کنید، باید همیشه از سوزن‌های تازه و تیز استفاده نمایید.¹ متخصصان تأکید می‌کنند که همان‌طور که چرخش محل تزریق مهم است، سوزن قلم‌ها یا سرنگ‌های انسولین را باید با هر بار تزریق عوض کرد.
سوزن‌های استفاده‌شده کند می‌شوند، که این امر می‌تواند تزریق را دردناک‌تر کرده و احتمال ابتلا به لیپوهیپرتروفی یا عفونت را افزایش دهد. هر بار سوزن خود را عوض کنید و هرگز از سوزن شخص دیگری استفاده نکنید، زیرا این اشتراک‌گذاری شما را در معرض خطر ابتلا به ویروس‌هایی مانند هپاتیت و HIV قرار می‌دهد.²
۶. در عضله تزریق نکنید (نباید)
انسولین باید در چربی‌ای که درست زیر پوست قرار دارد (بافت چربی زیرپوستی) تزریق شود. تزریق در عضله، رگ‌های خونی یا سایر بافت‌ها بسیار مهم است که انجام نشود، زیرا جذب انسولین می‌تواند به شدت متفاوت باشد.
تزریق در چربی زیرپوستی منجر به جذب پایدارتر انسولین می‌شود، در حالی که تزریق در عضله می‌تواند جذب انسولین را به روش‌های غیرقابل اعتمادی هدایت کند.⁴ برای اطمینان از تزریق در چربی زیرپوستی، چین پوست را بالا بکشید یا سوزن را با زاویه ۴۵ درجه نسبت به پوست نگه دارید.
عوامل محیطی و سبک زندگی
۷. دوستان، خانواده و همکاران خود را آموزش دهید (باید)
همه کاربران انسولین در معرض خطر افت شدید قند خون (هیپوگلیسمی) هستند. اغلب اوقات، شما می‌توانید با یک میان‌وعده سریع یا نوشیدن چیزی شیرین، هیپوگلیسمی خفیف را خودتان درمان کنید. اما اگر یک حمله شدید را تجربه کنید، قادر به درمان خود نخواهید بود و باید به طور کامل به افراد اطراف خود برای کمک تکیه کنید.
آموزش به افراد نزدیکتان در مورد اقدامات لازم در شرایط اضطراری می‌تواند زندگی شما را نجات دهد. در موارد هیپوگلیسمی، زمان بسیار ارزشمند است، و آگاه ساختن دوستان، خانواده و همکاران از مصرف انسولین و آموزش کارهایی که در صورت هیپوگلیسمی باید انجام دهند، برای جلوگیری از عوارض بسیار ضروری است.
افراد نزدیک شما باید بدانند که اگر گفتار شما نامفهوم شد، یا دچار سردرگمی یا بیهوشی شدید، این‌ها نشانه‌های یک حمله شدید هیپوگلیسمی هستند.⁵ آن‌ها می‌توانند با تجویز گلوکاگون اضطراری (که به صورت اسپری بینی خشک یا تزریقی موجود است) به شما کمک کنند و در صورتی که مطمئن نیستند چه باید بکنند، فوراً با اورژانس تماس بگیرند.
۸. تأثیر ورزش و استرس را فراموش نکنید (نباید)
عوامل دیگری فراتر از کربوهیدرات‌ها می‌توانند بر کنترل گلوکز شما تأثیر بگذارند. به عنوان مثال، قند خون شما می‌تواند به عنوان یک عارضه جانبی ناشی از برخی داروها مانند استروئیدها، یا به دلیل بیماری، استرس روانی، دوره‌های قاعدگی و کم‌آبی بدن افزایش یابد.⁶ برخی عوامل سبک زندگی نیز می‌توانند به کاهش قند خون کمک کنند، مانند نوشیدن الکل یا افزایش سطح فعالیت بدنی.
ممکن است لازم باشد انسولین خود را بر اساس مرحله‌ای که در چرخه قاعدگی خود هستید، سطح استرس یا مصرف داروهای جدید تنظیم کنید. همچنین، اگر قصد دارید بعد از غذا پیاده‌روی کنید، ممکن است نیازی به مصرف انسولین زیاد برای آن وعده غذایی نداشته باشید، زیرا فعالیت بدنی به طور طبیعی قند خون شما را کاهش می‌دهد. دستیابی به نقطه تنظیم مؤثر این دوزها نیازمند آموزش و تجربه است.
۹. انسولین خود را از دمای شدید محافظت کنید (باید)
دمای بسیار بالا و پایین می‌تواند به انسولین آسیب برساند و اثربخشی آن را کاهش دهد.⁷ انسولین را دور از نور مستقیم خورشید نگهداری کنید (به عنوان مثال اگر در ساحل یا استخر هستید) و آن را در ماشینی که می‌تواند بیش از حد داغ شود، نگه ندارید. در حالی که می‌توانید انسولین را در یک محیط گرم در یک خنک‌کننده (کولر) نگهداری کنید، نباید به طور مستقیم با یخ یا بسته‌های منجمدکننده تماس داشته باشد. اگر انسولین یخ زد، به هیچ وجه از آن استفاده نکنید.⁸
جمع‌بندی نکات کلیدی
- قبل از غذا: انسولین وعده غذایی را حدود ۱۵ دقیقه قبل از غذا تزریق کنید تا زمان لازم برای شروع کار را داشته باشد.
- اندازه‌گیری: همیشه قبل از تزریق قند خون خود را چک کنید، زیرا دوز شما ممکن است بسته به سطح گلوکز، فعالیت برنامه‌ریزی‌شده یا مصرف غذا نیاز به تنظیم داشته باشد.
- محل تزریق: برای جلوگیری از عوارضی مانند لیپوهیپرتروفی، انسولین را به طور مکرر در یک نقطه تزریق نکنید؛ در عوض، محل‌های تزریق را در قسمت‌های مختلف بدن بچرخانید و همیشه در بافت چربی زیرپوستی تزریق کنید.
- سوزن: هرگز سوزن‌ها یا سرنگ‌ها را مجدداً استفاده نکنید، زیرا سوزن‌های کند باعث درد شده و خطر عفونت را افزایش می‌دهند.
- محافظت: محافظت از انسولین در برابر دماهای شدید (هم گرم و هم سرد) برای اطمینان از اثربخشی آن ضروری است.
- آموزش و آگاهی: آگاه باشید که عواملی مانند ورزش، استرس، سایر داروها و چرخه‌های قاعدگی می‌توانند بر قند خون شما تأثیر بگذارند، و به افراد اطراف خود آموزش دهید که چگونه هیپوگلیسمی را تشخیص داده و درمان کنند تا ایمنی شما حفظ شود.
- 4 Ways to Take Insulin. Centers for Disease Control and Prevention. May 15, 2024.
- Learning to Inject. Association of Diabetes Care and Education Specialists.
- Calculating Insulin Dose. University of California San Francisco.
- Hirsch LJ et al. The Injection Technique Factor: What You Don’t Know or Teach Can Make a Difference. Clinical Diabetes. July 1, 2019.
- Hypoglycemia (Low Blood Sugar). Cleveland Clinic. January 31, 2023.
- Factors Affecting Blood Sugar. American Diabetes Association. March 2024.
- Managing Diabetes in the Heat. Centers for Disease Control and Prevention. May 15, 2023.
- Safe Storage of Insulin. American Diabetes Association. October 2023.
- https://www.everydayhealth.com/diabetes/insulin-dos-and-donts/
گردآوری، ترجمه و تدوین محتوای علمی در حوزه سلامت عمومی
تمام مقالات توسط دکتر فرزاد روشن‌ضمیر بازبینی علمی می‌شوند.
اگر از رژیم‌های تکراری نتیجه نگرفته‌اید، فقط یک دوره با دکتر روشن ضمیر داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانه‌دار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیام‌رسان‌ها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
