بسیاری از زنان مبتلا به مالتیپل اسکلروزیس (MS) در آستانه شروع یائسگی، متوجه وخیمتر شدن علائم یا پیشرفت بیماری میشوند. در حالی که افزایش سن به طور کلی با پیشرفت بیماری در هر دو جنس مرتبط است، هورمونها نیز نقش مهمی در فعالیت بیماری MS ایفا میکنند[1][2].
دانشمندان به طور فزایندهای MS را نه به عنوان مجموعهای از مراحل مجزا، بلکه به عنوان یک پیوستار میبینند؛ پیوستاری که به تدریج از شکل عودکننده (قابل مدیریت با درمان) به فاز پیشرونده که کنترل آن دشوارتر است، تغییر میکند[3]. این انتقال معمولاً در میانسالی، تقریباً همزمان با کاهش عملکرد تخمدانها، رخ میدهد. از آنجا که MS معمولاً بین ۲۰ تا ۴۰ سالگی تشخیص داده میشود، اکثر زنان در نهایت با یک سناریوی چالشبرانگیز روبرو میشوند: ظهور علائم یائسگی همزمان با وخیم شدن MS[4].
سؤال اصلی این است: آیا خود یائسگی باعث وخیمتر شدن MS میشود، یا به سادگی با فرآیند طبیعی پیری همپوشانی دارد؟ و از آنجایی که برخی از علائم یائسگی میتوانند علائم MS را تقلید کنند، بهترین راه برای درمان آنها چیست؟
همپوشانی علائم یائسگی و MS
به گفته دکتر رایلی بوو، متخصص مغز و اعصاب، هنگامی که زنان وارد مرحله انتقال به یائسگی میشوند، سطح هورمونهایشان میتواند نوسان کرده و سپس کاهش یابد، که این امر علائمی را هم برای زنان در جمعیت عمومی و هم برای زنان مبتلا به MS ایجاد میکند.
دکتر بوو میگوید که در این دوره، زنان مبتلا به MS ممکن است علائمی مانند مشکل در خواب، توجه، یافتن کلمات، انجام چند کار به طور همزمان، خلق و خو، میل جنسی و عملکرد مثانه و روده را تجربه کنند.
او تأکید میکند که این علائم تا حد زیادی با علائم MS همپوشانی دارند. او میگوید: «یکی از رایجترین سؤالاتی که در کلینیک میشنویم این است که ‘آیا این ناشی از MS است، یائسگی، یا هر دو؟’» دکتر بوو اشاره میکند که علل علائم معمولاً چندعاملی هستند، اما مهم است که به بیماران اطمینان داده شود که این تغییرات اغلب طبیعی هستند و لزوماً نشاندهنده پیشرفت بیماری MS یا تغییرات غیرقابل برگشت نیستند.
چرا یائسگی میتواند بر MS تأثیر بگذارد؟
دکتر ویلیجا جوکوبایتیس، محقق دانشگاه موناش استرالیا، میگوید واضح است که هورمونهای جنسی نقش مهمی در مسیر بیماری MS ایفا میکنند.
او میگوید: «قبل از بلوغ، درصد زنان و مردان مبتلا به MS یکسان است. اما پس از شروع بلوغ، این نسبت به سه زن در برابر یک مرد تغییر میکند. در دوران بارداری نیز، تغییرات هورمونی باعث میشود که اکثر زنان مبتلا به MS وارد فاز بهبودی (remission) شوند.»
او توضیح میدهد که هورمونهای جنسی نه تنها بر سیستم تولید مثل تأثیر میگذارند، بلکه میتوانند به سلولهای سیستم ایمنی و سلولهای درون مغز متصل شده و بر عملکرد آنها تأثیر بگذارند. به دلیل این عوامل، این گمان وجود داشته است که کاهش نسبی هورمونهای جنسی استروژن و پروژسترون پس از یائسگی، یا نوسانات هورمونی در دوران پیش از یائسگی، نیز میتواند بر مسیر بیماری MS تأثیر بگذارد، و احتمالاً بر پیشرفت بیماری مؤثر باشد.
با این حال، او اشاره میکند که مطالعات منتشر شده در گذشته نتایج متناقضی داشتهاند؛ برخی وخیمتر شدن MS یا افزایش پیشرفت را نشان دادهاند، در حالی که برخی دیگر چنین ارتباطی را پیدا نکردند.
تحقیقات جدید: یائسگی بر ناتوانی MS تأثیر نمیگذارد
در بزرگترین مطالعهای که تاکنون در مورد MS و یائسگی انجام شده است، محققان دریافتند که یائسگی به خودی خود به نظر نمیرسد که سرعت ناتوانی MS را افزایش دهد یا باعث انتقال به شکل پیشرونده بیماری شود[5]. اگرچه سن، مدت زمان ابتلای فرد به MS و سایر عوامل سلامتی همچنان اهمیت داشتند، اما یائسگی عامل اصلی پیشرفت نبود.
دکتر جوکوبایتیس، یکی از نویسندگان این تحقیق، میگوید: «ما با این فرضیه وارد مطالعه شدیم که به دلیل کاهش نسبی هورمونهای جنسی و نقش شناخته شده آنها در تعدیل عملکرد ایمنی و سیستم عصبی مرکزی (CNS)، تأثیر یائسگی بر پیشرفت MS را مشاهده خواهیم کرد.»
او توضیح میدهد که یائسگی برای اکثر زنان در حدود ۵۰ سالگی رخ میدهد، زمانی که هم مردان و هم زنان مبتلا به MS شاهد تغییر در مسیر بیماری خود به سمت نوع پیشروندهتر هستند. دکتر جوکوبایتیس میگوید: «آنچه ما دریافتیم این بود که پیری بیولوژیکی، نه پیری تولید مثلی، عامل تغییر در ناتوانی جسمی بود، که با مقیاس وضعیت ناتوانی گسترده (EDSS) اندازهگیری شد.»
او اضافه میکند که این یافتهها با برخی مطالعات کوچکتر در مورد ناتوانی جسمی MS سازگار است.
چرا MS اغلب در میانسالی وخیم میشود؟
MS تمایل دارد در حوالی میانسالی از یک شکل عودکننده به فاز پیشروندهتر تغییر یابد. با افزایش سن بدن، توانایی ترمیم آسیب عصبی کاهش مییابد که منجر به یک حالت التهابی مزمنتر میشود. علائم مربوط به تعادل، ضعف و مشکلات حافظه به تدریج و بدون بهبودی بدتر میشوند[6].
مراقبتهای لازم قبل و در طول انتقال به یائسگی
دکتر بوو توصیه میکند که زنان مبتلا به MS باید از سن ۴۵ سالگی یا حتی قبل از آن، از پزشکان خود بپرسند که در دوران یائسگی چه انتظاراتی میتوانند داشته باشند.
او میگوید: «شما میتوانید یک فهرست دقیق از علائم خود تهیه کنید و اگر علائم شروع به شعلهور شدن کردند، وحشت نکنید. بسیاری از این علائم را میتوان با ترکیبی از داروها و مداخلات سبک زندگی به طور مؤثر تسکین داد.»
دکتر بوو پیشنهاد میکند که برای آینده برنامهریزی کنید:
- مدیریت علائم فعلی: مطمئن شوید که علائم فعلی شما به درستی مدیریت میشوند.
- غربالگریهای پیشگیرانه: تراکم استخوان، فشار خون و قند خون خود را به طور منظم بررسی کنید.
- درمان کف لگن و استروژن واژینال: این درمانها میتوانند به حفظ یا بهبود عملکرد مثانه و زنانگی کمک کنند.
- رفع مشکلات خواب: مشکلات خواب، از جمله آپنه خواب (در صورت توصیه)، را بررسی کنید. خواب با کیفیت میتواند به طور قابل توجهی خستگی روزانه و مشکلات شناختی و خلقی را بهبود بخشد.
دکتر بوو میگوید که برای زنان در دوران انتقال به یائسگی، تجربه برخی مشکلات در یافتن کلمات، توجه و انجام چند کار به طور همزمان طبیعی است، اما اگر نگران هستید، ارزش آن را دارد که از متخصص مغز و اعصاب خود بپرسید که آیا تغییرات شما فراتر از حد انتظار همسالانتان است یا خیر.
مدیریت علائم یائسگی در هنگام ابتلا به MS
یکی از علائم خاصی که میتواند برای زنان مبتلا به MS بسیار آزاردهنده باشد، گرگرفتگی است. دکتر بوو میگوید: «معمولاً با گرم شدن بدن، علائم MS در آنها بدتر میشود؛ بنابراین، گرگرفتگیهای مکرر در طول روز یا شب میتواند بسیار ناراحتکننده باشد.»
مدیریت جامع و مراقبتهای مشترک بین متخصصان میتواند تفاوت بزرگی در کاهش بار علائم و نگرانی ایجاد کند.
- اقدامات سبک زندگی: اقداماتی مانند ورزش منظم و حفظ یک رژیم غذایی سالم، همراه با درمانهای هورمونی یا داروهای غیرهورمونی میتوانند کمک کننده باشند[5].
- هورموندرمانی یائسگی (MHT): دکتر بوو میگوید، تا به امروز، شواهد مستقیم و محکمی از کارآزماییهای تصادفی وجود ندارد که نشان دهد استروژن در دوران یائسگی به طور خاص برای کاهش خطر پیشرفت MS مفید است. با این حال، میدانیم که هورموندرمانی یائسگی گرگرفتگی را کاهش میدهد، از دست دادن تراکم استخوان را متوقف میکند، سلامت واژن و مثانه را حفظ میکند و اثرات مفید دیگری دارد که همه اینها میتوانند برای زنان مبتلا به MS سودمند باشند.
نکات کلیدی
- همپوشانی عوامل: هم پیری و هم تغییر سطح هورمونها بر نحوه تغییر مالتیپل اسکلروزیس در طول زمان تأثیر میگذارند و همپوشانی این عوامل در میانسالی میتواند تشخیص اینکه چه عاملی باعث علائم جدید یا وخیمتر شده است، را دشوار کند.
- علائم همپوشان: بسیاری از علائم یائسگی با MS همپوشانی دارند و میتوانند علائم MS را آزاردهندهتر کنند، اما این لزوماً به این معنی نیست که MS بدتر شده است.
- پیری عامل اصلی است: آخرین تحقیقات نشان میدهد که خود یائسگی سرعت ناتوانی MS را افزایش نمیدهد، بلکه اثرات پیری است که ممکن است نقش بزرگتری داشته باشد.
- مشورت با تیم درمانی: زنان مبتلا به MS باید با تیم مراقبتهای بهداشتی خود در مورد پیگیری علائم، غربالگریهای پیشگیرانه و گزینههای درمانی برای مشکلات مرتبط با یائسگی مانند گرگرفتگی و اختلالات خواب صحبت کنند.
- Menopause and MS: Managing Transition. National Multiple Sclerosis Society. 2024.
- Hormones. MS Society.
- Krieger S et al. Understanding Multiple Sclerosis as a Disease Spectrum: Above and Below the Clinical Threshold. Current Opinion in Neurology. April 9, 2024.
- Multiple Sclerosis. Mayo Clinic. November 1, 2024.
- Bridge F et al. Menopause Impact on Multiple Sclerosis Disability Progression. JAMA Neurology. September 29, 2025.
- New Research Explores Aging with MS. National MS Society. December 10, 2024.
- https://www.everydayhealth.com/neurological-disorders/effect-of-menopause-on-multiple-sclerosis/
گردآوری، ترجمه و تدوین محتوای علمی در حوزه سلامت عمومی
تمام مقالات توسط دکتر فرزاد روشنضمیر بازبینی علمی میشوند.
اگر از رژیمهای تکراری نتیجه نگرفتهاید، فقط یک دوره با دکتر روشن ضمیر داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانهدار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیامرسانها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
