تهوع و سبکی سر از چیست؟ علل و درمان

حالت تهوع و سبکی سر از علائم نسبتاً شایعی هستند که گاهی هم‌زمان اتفاق می‌افتند. علت آنها می‌تواند مسئله‌ای ساده مانند کم‌آبی بدن، گرسنگی یا افت قند خون باشد، اما در برخی شرایط مانند اختلالات قلبی، مسمومیت با مونوکسیدکربن یا بعضی بیماری‌های عصبی نیز دیده می‌شوند.

به همین دلیل، شدت، مدت، زمان شروع و علائم همراه اهمیت زیادی دارند. تهوع و سبکی سر اگر شدید، مکرر، ناگهانی یا بدون علت مشخص باشند، به‌ویژه در صورت وجود علائم هشدار، باید بررسی پزشکی شوند.

تهوع و سبکی سر چه تفاوتی دارند؟

تهوع همان احساس ناخوشایند نیاز به استفراغ است. این حالت ممکن است با بی‌اشتهایی، تعریق، افزایش ترشح بزاق، احساس ناراحتی در معده و انقباضات گوارشی همراه شود.

سبکی سر با سرگیجه تفاوت دارد. در سبکی سر، فرد معمولاً احساس می‌کند ممکن است غش کند یا برای لحظه‌ای هوشیاری خود را از دست بدهد. تاری دید، دید تونلی، تعریق ناگهانی، ضعف، احساس گرما و صدای گرفته یا دور نیز ممکن است همراه آن باشند.

در مقابل، سرگیجه بیشتر به احساس چرخش محیط یا ناپایداری اشاره دارد. البته این دو احساس می‌توانند هم‌زمان وجود داشته باشند.

مهم‌ترین علل تهوع و سبکی سر

افت قند خون

وقتی قند خون بیش از حد پایین می‌آید، مغز و سایر اندام‌ها با کمبود سوخت مواجه می‌شوند. در افراد مبتلا به دیابت، به‌خصوص در صورت مصرف برخی داروهای پایین‌آورنده قند خون، افت قند یکی از علل مهم این علائم است.

علائم هیپوگلیسمی معمولاً در قند خون کمتر از حدود هفتاد میلی‌گرم در دسی‌لیتر ظاهر می‌شوند و می‌توانند شامل سبکی سر، ضعف، تاری دید، تعریق، تپش قلب، لرزش و تهوع باشند.

افت قند خون فقط در افراد مبتلا به دیابت رخ نمی‌دهد و مصرف زیاد الکل، برخی داروها، عفونت‌های شدید و بعضی اختلالات هورمونی مانند بیماری آدیسون نیز می‌توانند در ایجاد آن نقش داشته باشند.

میگرن

میگرن فقط با سردرد شناخته نمی‌شود. تهوع و استفراغ از علائم شایع حمله میگرنی هستند و ممکن است قبل از شروع سردرد یا هم‌زمان با آن ایجاد شوند.

در میگرن وستیبولار، سرگیجه یا اختلال تعادل می‌تواند علامت اصلی باشد و حتی گاهی بدون سردرد واضح اتفاق بیفتد. این نوع میگرن می‌تواند با تهوع، استفراغ و احساس چرخش همراه شود.

سنکوپ وازوواگال

سنکوپ وازوواگال یکی از علل شایع غش یا نزدیک به غش کردن است. پیش از غش، فرد ممکن است ناگهان دچار تهوع، سبکی سر، تعریق، احساس گرما، ضعف و تاری دید شود.

این حالت معمولاً در اثر واکنش شدید سیستم عصبی خودکار به محرک‌هایی مانند درد، ترس، دیدن خون، خون‌گیری، ایستادن طولانی، گرمای شدید، کم‌آبی بدن یا زور زدن ایجاد می‌شود.

در این وضعیت ضربان قلب و فشار خون ممکن است به‌طور ناگهانی کاهش پیدا کنند و جریان خون کافی برای مدت کوتاهی به مغز نرسد.

کم‌آبی بدن

از دست دادن آب و الکترولیت‌ها در اثر تعریق شدید، اسهال، استفراغ، تب یا فعالیت بدنی می‌تواند باعث افت فشار خون و سبکی سر شود. اگر کم‌آبی شدید باشد، تهوع، ضعف، تپش قلب و حتی غش نیز ممکن است رخ دهد.

نوشیدن مایعات برای پیشگیری و درمان کم‌آبی اهمیت دارد، اما در صورت کم‌آبی شدید ممکن است فرد به ارزیابی پزشکی و جایگزینی مناسب الکترولیت‌ها نیاز داشته باشد.

اضطراب و حملات پانیک

اضطراب شدید می‌تواند علائم جسمی متعددی ایجاد کند. در حملات پانیک، تهوع، تپش قلب، احساس تنگی نفس، تعریق، گزگز، تنفس سریع و سبکی سر از علائم شایع هستند.

تنفس سریع و عمیق در هنگام اضطراب می‌تواند تعادل گازهای خون را تغییر دهد و احساس سبکی سر یا گزگز را تشدید کند.

برخی داروها

تهوع و سبکی سر از عوارض احتمالی بسیاری از داروها هستند. داروهایی که فشار خون را کاهش می‌دهند یا بر ضربان قلب تأثیر می‌گذارند، ممکن است در برخی افراد باعث احساس نزدیک به غش شوند.

از جمله داروهایی که می‌توانند با این علائم ارتباط داشته باشند، برخی داروهای ضدآریتمی، داروهای ضدفشارخون، فیبرات‌ها و بعضی داروهای ضدافسردگی هستند.

اگر علائم پس از شروع یک داروی جدید یا تغییر مقدار مصرف آن ایجاد شده‌اند، بهتر است موضوع با پزشک یا داروساز بررسی شود. قطع خودسرانه دارو، به‌خصوص داروهای قلبی یا روان‌پزشکی، توصیه نمی‌شود.

علل کمتر شایع اما مهم

مسمومیت با مونوکسیدکربن

مونوکسیدکربن گازی بی‌رنگ و بی‌بو است که از سوختن ناقص سوخت‌هایی مانند گاز، بنزین، چوب و زغال تولید می‌شود.

تهوع، سردرد، سرگیجه، ضعف، تاری دید، گیجی و استفراغ از علائم احتمالی مسمومیت هستند. قرار گرفتن چند نفر از اعضای یک خانه در معرض علائم مشابه، به‌خصوص در فصل سرد یا در محیطی با وسیله گرمایشی، باید احتمال مسمومیت با مونوکسیدکربن را جدی‌تر مطرح کند.

در صورت شک به این مسمومیت، فرد باید فوراً از محل خارج شود و کمک اورژانسی دریافت کند؛ نباید برای بررسی بیشتر در محیط آلوده باقی ماند.

مشکلات قلبی

برخی اختلالات ریتم قلب، بیماری‌های دریچه‌ای و سایر مشکلات قلبی می‌توانند باعث کاهش موقت جریان خون به مغز و ایجاد سبکی سر یا نزدیک به غش شوند.

تهوع و سبکی سر همچنین می‌توانند در حمله قلبی دیده شوند. حمله قلبی همیشه با درد شدید قفسه سینه همراه نیست و در بعضی افراد ممکن است علائم مبهم‌تری مانند تهوع، تعریق، تنگی نفس، ضعف یا سبکی سر ایجاد کند.

به‌خصوص در صورت همراهی این علائم با فشار یا درد قفسه سینه، درد در بازو، شانه، پشت، گردن یا فک، تنگی نفس یا عرق سرد، باید فوراً از خدمات اورژانسی کمک گرفت.

صرع

برخی تشنج‌های کانونی می‌توانند بدون از دست رفتن کامل هوشیاری رخ دهند. در این شرایط، فرد ممکن است احساس تهوع، بوی غیرعادی، مزه عجیب، احساسات غیرطبیعی یا تغییرات کوتاه‌مدت در آگاهی را تجربه کند.

اگر چنین علائمی تکرار شوند، به‌خصوص اگر همراه با حرکات غیرارادی، قطع کوتاه پاسخ‌گویی یا گیجی پس از حمله باشند، ارزیابی متخصص مغز و اعصاب ضروری است.

تومورهای مغزی

تومورهای مغزی از علل نسبتاً نادر تهوع و سرگیجه هستند. علائم آنها به محل، اندازه و نوع تومور بستگی دارد و معمولاً علائم دیگری نیز ممکن است وجود داشته باشد.

سردردهای جدید یا پیشرونده، استفراغ مکرر، اختلال بینایی، تغییرات رفتاری، ضعف یا بی‌حسی یک طرف بدن، اختلال گفتار و تشنج از جمله علائمی هستند که در صورت ایجاد یا تداوم نیاز به بررسی پزشکی دارند.

صرف وجود تهوع و سبکی سر به‌تنهایی، دلیل مناسبی برای نگرانی درباره تومور مغزی نیست.

برای کاهش تهوع چه کارهایی می‌توان انجام داد؟

اگر علت جدی یا مشخصی وجود نداشته باشد، بعضی اقدامات ساده ممکن است علائم را کاهش دهند:

• جرعه‌جرعه مایعات بنوشید، به‌خصوص اگر استفراغ یا اسهال داشته‌اید.
• به جای وعده‌های حجیم، مقدارهای کمتر غذا را در دفعات بیشتر امتحان کنید.
• غذاهای ساده و کم‌چرب مانند نان تست، برنج، سیب‌زمینی یا غذاهای مشابه را در صورت تحمل انتخاب کنید.
• از غذاهای بسیار چرب، تند یا دارای بوی شدید که تهوع را بیشتر می‌کنند، فاصله بگیرید.
• زنجبیل در بعضی افراد می‌تواند به کاهش تهوع کمک کند.
• هوای تازه و تنفس آرام ممکن است در برخی افراد مفید باشد.
• اگر تهوع با دارویی شروع شده است، درباره احتمال عارضه دارویی با پزشک یا داروساز مشورت کنید.

داروهای ضدتهوع نیز وجود دارند، اما انتخاب آنها باید بر اساس علت تهوع و شرایط فرد انجام شود. بعضی داروهای بدون نسخه، به‌ویژه آنتی‌هیستامین‌ها، می‌توانند خواب‌آلودگی ایجاد کنند و برای همه افراد انتخاب مناسبی نیستند.

هنگام سبکی سر چه کار کنیم؟

اگر احساس می‌کنید ممکن است غش کنید، مهم‌ترین اقدام این است که از افتادن جلوگیری کنید.

• فوراً بنشینید یا دراز بکشید.
• اگر امکان دارد، دراز کشیدن را تا برطرف شدن احساس غش ادامه دهید.
• پس از بهتر شدن، به‌آرامی ابتدا بنشینید و قبل از ایستادن کمی صبر کنید.
• اگر کم‌آبی علت احتمالی است و فرد هوشیار است و محدودیت مصرف مایعات ندارد، آب یا مایعات مناسب بنوشد.
• اگر دارویی احتمالاً باعث علائم شده است، مقدار آن را خودسرانه تغییر ندهید و با پزشک مشورت کنید.
• اگر سبکی سر مرتباً تکرار می‌شود، بررسی فشار خون، ضربان قلب، داروهای مصرفی و سایر علل احتمالی اهمیت دارد.

آیا کودکان هم ممکن است دچار این علائم شوند؟

بله. سبکی سر یا نزدیک به غش در کودکان و نوجوانان نیز ممکن است رخ دهد و در بسیاری از موارد علت جدی ندارد.

کم‌آبی، ایستادن طولانی، گرما، گرسنگی و سنکوپ وازوواگال از علل احتمالی هستند. با این حال، غش مکرر، غش هنگام ورزش یا علائمی که همراه با تپش قلب یا درد قفسه سینه ایجاد می‌شوند، نیاز به ارزیابی پزشکی دارند؛ زیرا در موارد نادر می‌توانند با بیماری قلبی یا سایر اختلالات مهم مرتبط باشند.

چگونه می‌توان از تکرار تهوع و سبکی سر جلوگیری کرد؟

پیشگیری کاملاً به علت اصلی بستگی دارد.

اگر افت قند خون مطرح است، منظم بودن وعده‌های غذایی و پیروی از برنامه درمانی در افراد مبتلا به دیابت اهمیت دارد.

برای میگرن، خواب منظم، فعالیت بدنی مناسب، مصرف منظم غذا، مدیریت استرس و شناسایی محرک‌های شخصی می‌تواند کمک‌کننده باشد.

در سنکوپ وازوواگال، شناخت محرک‌ها مانند گرمای شدید، ایستادن طولانی، کم‌آبی یا دیدن خون می‌تواند احتمال تکرار حمله را کاهش دهد.

افراد مبتلا به صرع نیز باید داروهای خود را طبق تجویز مصرف کنند و خواب منظم داشته باشند. مصرف الکل و برخی مواد می‌تواند خطر تشنج را افزایش دهد.

اگر اضطراب یا حملات پانیک عامل اصلی باشند، درمان مناسب اضطراب، آموزش تکنیک‌های کنترل تنفس و در صورت نیاز روان‌درمانی یا دارودرمانی می‌تواند به کاهش علائم کمک کند.

چه زمانی تهوع و سبکی سر نیاز به مراجعه فوری دارند؟

اگر این علائم شدید، ناگهانی، مداوم یا بدون علت مشخص باشند، باید ارزیابی پزشکی انجام شود. اما بعضی شرایط نیازمند اقدام فوری هستند.

در صورت بروز تهوع یا سبکی سر همراه با هرکدام از موارد زیر، باید فوراً کمک اورژانسی دریافت کرد:

• درد یا فشار قفسه سینه
• تنگی نفس شدید
• غش یا کاهش سطح هوشیاری
• ضربان قلب بسیار سریع یا نامنظم همراه با ضعف یا نزدیک به غش
• گیجی شدید یا اختلال ناگهانی در گفتار
• ضعف یا بی‌حسی ناگهانی یک طرف بدن
• سردرد بسیار شدید و ناگهانی
• استفراغ مکرر همراه با ناتوانی در نوشیدن مایعات
• نشانه‌های کم‌آبی شدید
• شک به مسمومیت با مونوکسیدکربن
• شروع علائم پس از تماس با یک ماده حساسیت‌زا همراه با کهیر، تورم صورت یا لب‌ها، خس‌خس یا مشکل تنفسی

آنافیلاکسی را جدی بگیرید

آنافیلاکسی یک واکنش آلرژیک شدید و بالقوه تهدیدکننده زندگی است. تهوع، استفراغ، سبکی سر یا احساس نزدیک به غش می‌توانند از علائم آن باشند، به‌خصوص اگر همراه با کهیر، تورم لب و زبان، خس‌خس یا دشواری تنفس ایجاد شوند.

در چنین شرایطی باید فوراً از خدمات اورژانسی کمک گرفت و اگر برای فرد اپی‌نفرین خودکار تجویز شده است، طبق دستور قبلی از آن استفاده کرد.

چند سؤال رایج

آیا سبکی سر همان سرگیجه است؟

خیر. سبکی سر بیشتر به احساس نزدیک شدن به غش یا از دست دادن هوشیاری اشاره دارد، در حالی که سرگیجه معمولاً احساس چرخش محیط یا ناپایداری است. البته ممکن است هر دو هم‌زمان رخ دهند.

آیا سنکوپ وازوواگال همان افت فشار خون هنگام ایستادن است؟

خیر. سنکوپ وازوواگال معمولاً در واکنش به محرک‌هایی مانند درد، ترس یا دیدن خون رخ می‌دهد و با تغییرات ناگهانی ضربان قلب و فشار خون همراه است. افت فشار خون وضعیتی زمانی رخ می‌دهد که فشار خون پس از ایستادن کاهش پیدا کند.

چه بیماری‌هایی می‌توانند باعث احساس نزدیک به غش شوند؟

علل مختلفی وجود دارد؛ از کم‌آبی، افت قند خون و عوارض دارویی گرفته تا آریتمی قلبی، اختلال عملکرد سیستم عصبی خودکار، بیماری دریچه‌ای قلب، اختلالات الکترولیتی و برخی بیماری‌های عصبی.

آیا تهوع و سبکی سر همیشه نشانه یک بیماری جدی هستند؟

خیر. بسیاری از موارد به دلایل ساده و قابل اصلاح مانند کم‌آبی، گرسنگی، اضطراب، میگرن یا عوارض دارویی ایجاد می‌شوند. با این حال، شدت، تکرار و علائم همراه تعیین می‌کنند که آیا نیاز به بررسی پزشکی وجود دارد یا خیر.