بیماری آلزایمر هنوز درمانی که بتواند بیماری را به‌طور کامل متوقف یا معکوس کند ندارد، اما این به معنای نبود گزینه درمانی نیست. برخی داروها می‌توانند علائم شناختی را مدیریت کنند و بعضی درمان‌های جدیدتر، در افراد واجد شرایط و در مراحل اولیه بیماری، روند پیشرفت آلزایمر را تا حدی کند می‌کنند.

در کنار دارو، فعالیت بدنی، خواب مناسب، تغذیه متعادل، تعامل اجتماعی و مدیریت علائم رفتاری می‌توانند بخش مهمی از مراقبت باشند. بااین‌حال، باید میان درمان‌های اثبات‌شده و روش‌هایی که هنوز شواهد کافی ندارند تفاوت گذاشت.

داروهای مورد استفاده در آلزایمر

داروهای مورد استفاده به مرحله بیماری، علائم و شرایط فرد بستگی دارند. برخی برای بهبود یا حفظ موقت عملکرد شناختی و برخی برای مدیریت علائم خاص تجویز می‌شوند.

داروهای ضد آمیلوئید

دو داروی دونانماب (donanemab) و لکانماب (lecanemab) از درمان‌های جدیدتر آلزایمر هستند که برای برخی افراد مبتلا به مراحل اولیه بیماری مورد استفاده قرار می‌گیرند.

این داروها با هدف قرار دادن پروتئین آمیلوئید بتا در مغز طراحی شده‌اند. مطالعات نشان داده‌اند که در افراد واجد شرایط، می‌توانند روند افت شناختی و عملکردی را تا حدی کند کنند.

اما این داروها درمان قطعی آلزایمر نیستند و برای همه بیماران مناسب نیستند. انتخاب بیمار، مرحله بیماری، وجود آمیلوئید در مغز و بررسی خطرات و مزایا باید توسط پزشک متخصص انجام شود.

همچنین این گروه از داروها می‌توانند عوارض مهمی ایجاد کنند و به همین دلیل درمان با آنها نیازمند پایش پزشکی است.

مهارکننده‌های کولین‌استراز

این گروه از داروها از داروهای قدیمی‌تر و رایج برای مدیریت علائم شناختی آلزایمر هستند.

نمونه‌های آنها عبارت‌اند از:

• دونپزیل (donepezil): برای مراحل خفیف تا شدید
• گالانتامین (galantamine): برای مراحل خفیف تا متوسط
• ریواستیگمین (rivastigmine): برای مراحل خفیف تا متوسط
• بنزگالانتامین (benzgalantamine): برای مراحل خفیف تا متوسط

این داروها با افزایش دسترسی استیل‌کولین در مغز عمل می‌کنند؛ ماده‌ای که در برخی فرایندهای مرتبط با حافظه و عملکرد شناختی نقش دارد.

هدف آنها درمان علت اصلی بیماری نیست، بلکه می‌توانند در برخی افراد به حفظ یا بهبود موقت عملکرد شناختی و توانایی انجام فعالیت‌های روزمره کمک کنند.

ممانتین

ممانتین (memantine) دارویی است که بر سیستم گلوتامات و گیرنده‌های NMDA اثر می‌گذارد و معمولاً برای مراحل متوسط تا شدید آلزایمر استفاده می‌شود.

ترکیب ممانتین و دونپزیل نیز برای برخی افراد مبتلا به آلزایمر متوسط تا شدید مورد استفاده قرار می‌گیرد.

مانند سایر داروهای آلزایمر، ممانتین نیز بیماری را درمان نمی‌کند، اما می‌تواند در مدیریت برخی علائم و عملکردهای شناختی مفید باشد.

داروهای مربوط به علائم رفتاری و خواب

آلزایمر فقط باعث مشکلات حافظه نمی‌شود. در طول بیماری ممکن است علائمی مانند بی‌قراری، تحریک‌پذیری، اضطراب، اختلال خواب یا تغییرات رفتاری نیز ایجاد شوند.

برخی داروها برای علائم خاص مورد استفاده قرار می‌گیرند؛ از جمله:

• برکسیپرازول (brexpiprazole) برای بی‌قراری یا آگیتاسیون مرتبط با آلزایمر
• دکسترومتورفان-بوپروپیون برای برخی موارد آگیتاسیون
• سوورکسانت (suvorexant) برای بعضی اختلالات خواب مرتبط با آلزایمر

در شرایط خاص ممکن است از داروهای ضدافسردگی، ضداضطراب، ضدروان‌پریشی یا تثبیت‌کننده‌های خلق نیز استفاده شود.

انتخاب این داروها باید با دقت انجام شود، زیرا افراد مبتلا به دمانس، به‌ویژه سالمندان، ممکن است نسبت به برخی داروهای روان‌پزشکی حساس‌تر باشند و بعضی داروها خطر عوارض جدی دارند.

تغییرات سبک زندگی چه نقشی دارند؟

تغییرات سبک زندگی جایگزین درمان پزشکی آلزایمر نیستند، اما می‌توانند در مدیریت علائم و حفظ عملکرد کلی فرد نقش داشته باشند.

فعالیت بدنی

ورزش منظم می‌تواند برای سلامت عمومی، کیفیت خواب و خلق‌وخو مفید باشد و برخی پژوهش‌ها نیز ارتباط آن را با سلامت مغز نشان داده‌اند.

برخی تحقیقات اولیه حتی روی آنزیم‌هایی مانند GPLD1 که با فعالیت بدنی مرتبط هستند تمرکز کرده‌اند و این احتمال را بررسی می‌کنند که مسیرهای ناشی از ورزش بتوانند بر حافظه اثر بگذارند.

بااین‌حال، این یافته‌ها هنوز به معنای وجود یک درمان ورزشی برای معکوس‌کردن آلزایمر نیستند.

فعالیت بدنی متناسب با توانایی فرد می‌تواند شامل پیاده‌روی، تمرینات قدرتی سبک، تمرین تعادلی یا فعالیت‌های روزمره باشد.

تغذیه و ارتباط روده و مغز

رابطه میان سلامت روده، میکروبیوم و مغز در سال‌های اخیر مورد توجه زیادی قرار گرفته است.

برخی پژوهش‌ها احتمال می‌دهند که رژیم‌های غذایی ضدالتهابی و تغییرات مطلوب در میکروبیوم روده بتوانند بر برخی مسیرهای مرتبط با سلامت مغز اثر بگذارند.

بااین‌حال، شواهد فعلی هنوز برای معرفی یک رژیم غذایی یا پروبیوتیک خاص به‌عنوان درمان آلزایمر کافی نیست.

بنابراین بهتر است به جای تمرکز بر یک مکمل یا ماده غذایی خاص، بر الگوی غذایی متعادل، دریافت کافی مواد مغذی و کنترل عوامل خطر قلبی‌عروقی و متابولیک تمرکز شود.

مدیریت فعالیت‌های روزمره

گاهی تغییرات رفتاری فرد مبتلا به آلزایمر به یک نیاز برآورده‌نشده مربوط است.

گرسنگی، درد، خستگی، بی‌حوصلگی یا محیط شلوغ می‌توانند باعث بی‌قراری شوند.

حتی زمان‌بندی بعضی فعالیت‌ها اهمیت دارد. برای مثال، اگر فرد هنگام دوش‌گرفتن مرتباً مضطرب می‌شود، می‌توان زمان حمام یا شیوه انجام آن را تغییر داد و واکنش فرد را بررسی کرد.

این رویکرد به جای تمرکز صرف بر کنترل رفتار، تلاش می‌کند علت احتمالی آن را پیدا کند.

تعامل اجتماعی

ارتباط با دیگران و مشارکت در فعالیت‌های معنادار می‌تواند برای سلامت روانی و کیفیت زندگی افراد مبتلا به دمانس مفید باشد.

فعالیت‌هایی مانند:

• آوازخواندن
• گوش‌دادن به موسیقی
• مشارکت در کارهای ساده خانه
• مرور خاطرات
• شرکت در فعالیت‌های اجتماعی متناسب با توانایی فرد

می‌توانند احساس مشارکت و ارتباط را تقویت کنند.

فعالیت نباید لزوماً پیچیده یا آموزشی باشد؛ مهم این است که برای فرد قابل انجام و معنادار باشد.

درمان اعتباربخشی یا Validation Therapy

یکی از موقعیت‌های دشوار برای مراقبان زمانی است که فرد مبتلا به دمانس درباره شخصی صحبت می‌کند که سال‌ها پیش فوت کرده است؛ برای مثال، ممکن است مرتب بخواهد مادر خود را ببیند.

در چنین شرایطی، اصرار بر اینکه «مادرت سال‌هاست فوت کرده» ممکن است اضطراب فرد را بیشتر کند.

در درمان اعتباربخشی، به‌جای اصلاح مستقیم واقعیت ذهنی فرد، می‌توان درباره احساس یا خاطره او سؤال کرد؛ مثلاً از او خواست درباره مادرش صحبت کند.

هدف، تأیید احساس فرد و کاهش اضطراب است، نه تأیید یک واقعیت نادرست.

فعالیت ذهنی

مطالعه، حل پازل، بازی‌های فکری و سایر فعالیت‌های ذهنی می‌توانند برای حفظ مشارکت شناختی مفید باشند.

اما باید توجه داشت که این فعالیت‌ها آلزایمر را درمان نمی‌کنند. میزان فایده آنها نیز ممکن است به مرحله بیماری و توانایی‌های فرد بستگی داشته باشد.

فعالیت ذهنی بهتر است متناسب با سطح توانایی فرد انتخاب شود تا به جای ایجاد احساس شکست و اضطراب، حس مشارکت و موفقیت ایجاد کند.

درمان‌های مکمل و جایگزین

روش‌های مختلفی برای حفظ سلامت مغز و پیشگیری از افت شناختی مورد مطالعه قرار گرفته‌اند، از جمله:

• یوگا
• تای‌چی
• طب سوزنی
• فعالیت‌های موسیقایی
• برخی بازی‌های دیجیتال
• سونا

همچنین برخی پژوهش‌ها درباره نقش اسیدهای چرب امگا ۳، به‌ویژه DHA، در سلامت مغز انجام شده‌اند.

بااین‌حال، وجود یک مطالعه مثبت یا مکانیسم زیستی احتمالی به معنای اثبات اثربخشی یک روش به‌عنوان درمان آلزایمر نیست.

آیا مکمل‌ها می‌توانند آلزایمر را درمان کنند؟

در حال حاضر شواهد کافی برای توصیه مکمل‌های مختلف به‌عنوان درمان استاندارد آلزایمر وجود ندارد.

مواردی مانند:

• روغن نارگیل
• کوآنزیم Q10
• کلسیم مرجانی
• جینکو بیلوبا
• هوپرزین A
• تائورین

برای درمان آلزایمر توصیه نمی‌شوند.

حتی مکمل‌هایی که «طبیعی» هستند می‌توانند با داروها تداخل داشته باشند یا عوارض ایجاد کنند. بنابراین مصرف آنها باید با پزشک یا داروساز در میان گذاشته شود.

آیا رژیم غذایی خاصی آلزایمر را درمان می‌کند؟

خیر. در حال حاضر رژیم غذایی خاصی وجود ندارد که بتوان آن را درمان قطعی آلزایمر دانست.

بااین‌حال، الگوهای غذایی سالم می‌توانند به حفظ سلامت قلب و عروق، کنترل فشار خون، قند خون و وزن کمک کنند؛ عواملی که با سلامت مغز نیز ارتباط دارند.

به همین دلیل، تمرکز بر کیفیت کلی رژیم غذایی معمولاً منطقی‌تر از جست‌وجوی یک ماده غذایی یا مکمل «معجزه‌آسا» است.

جمع‌بندی

درمان آلزایمر را باید مجموعه‌ای از اقدامات در نظر گرفت، نه یک دارو یا روش واحد.

داروهای موجود می‌توانند در برخی افراد علائم را مدیریت کنند و داروهای ضدآمیلوئید جدید نیز در افراد واجد شرایط مبتلا به مراحل اولیه می‌توانند سرعت پیشرفت بیماری را تا حدی کاهش دهند. در کنار آنها، فعالیت بدنی، تغذیه مناسب، خواب کافی، تعامل اجتماعی و مدیریت صحیح علائم رفتاری می‌توانند به حفظ عملکرد و کیفیت زندگی کمک کنند.

در مقابل، بسیاری از درمان‌های مکمل و مکمل‌های غذایی هنوز شواهد کافی برای استفاده به‌عنوان درمان آلزایمر ندارند. بنابراین هر روش جدید، به‌ویژه مکمل‌ها و داروهای گیاهی، بهتر است از نظر اثربخشی، عوارض و تداخلات دارویی بررسی شود.

مهم‌ترین نکته این است که برنامه درمانی باید متناسب با مرحله بیماری، علائم، بیماری‌های همراه، داروهای مصرفی و شرایط فرد تنظیم شود.