سرطان پروستات از چه عواملی ایجاد می‌شود؟

سرطان پروستات زمانی شکل می‌گیرد که سلول‌های غده پروستات دچار تغییراتی در DNA شوند و توانایی رشد و تکثیر کنترل‌نشده پیدا کنند. با وجود اینکه عوامل متعددی با افزایش خطر این سرطان ارتباط دارند، هنوز مشخص نیست نخستین تغییرات سلولی دقیقاً چرا و چگونه ایجاد می‌شوند.

شناخت عوامل خطر اهمیت زیادی دارد، اما باید میان «عامل خطر» و «علت مستقیم سرطان» تفاوت گذاشت. برای مثال، افزایش سن و برخی تغییرات ژنتیکی با خطر بیشتر سرطان پروستات ارتباط مشخصی دارند، اما عواملی مانند تستوسترون بالا، چاقی یا رژیم غذایی خاص را نمی‌توان به‌سادگی علت مستقیم این سرطان دانست.

سرطان پروستات چگونه در سلول‌ها شکل می‌گیرد؟

مستقیم‌ترین توضیح برای آغاز سرطان پروستات، تجمع تغییرات یا جهش‌هایی در DNA سلول‌های پروستات است. DNA مانند مجموعه دستورالعملی عمل می‌کند که زمان رشد، تقسیم، ترمیم و مرگ سلول‌ها را تنظیم می‌کند.

اگر این سیستم‌های کنترل دچار اختلال شوند، سلول ممکن است بیش از حد رشد کند، زمانی که باید از بین برود زنده بماند یا خطاهای ژنتیکی خود را اصلاح نکند. در نهایت، تجمع چنین تغییراتی می‌تواند زمینه را برای شکل‌گیری سلول سرطانی فراهم کند.

مهم‌ترین اختلالات ژنتیکی در این فرایند معمولاً شامل سه گروه هستند:

• فعال شدن بیش از حد ژن‌های محرک رشد: این ژن‌ها در حالت طبیعی به سلول کمک می‌کنند زمانی که بدن به سلول جدید نیاز دارد، رشد و تقسیم شود. فعال ماندن غیرطبیعی آنها می‌تواند تکثیر سلول را از کنترل خارج کند.
• از کار افتادن ژن‌های مهارکننده تومور: این ژن‌ها مانع رشد بی‌رویه سلول‌ها می‌شوند و در شرایطی که سلول آسیب‌دیده است، می‌توانند به حذف آن کمک کنند. اختلال در عملکرد آنها باعث می‌شود سلول‌های غیرطبیعی فرصت بقا و تکثیر پیدا کنند.
• اختلال در ژن‌های ترمیم‌کننده DNA: این ژن‌ها خطاهای ایجادشده هنگام تکثیر DNA را اصلاح می‌کنند. اگر عملکرد آنها مختل شود، جهش‌های بیشتری در سلول باقی می‌ماند و به مرور تجمع پیدا می‌کند.

دانشمندان می‌دانند که چنین تغییرات ژنتیکی در ایجاد سرطان پروستات نقش اساسی دارند، اما هنوز مشخص نیست نخستین جهش‌ها دقیقاً تحت تأثیر چه عاملی ایجاد می‌شوند و چه ترکیبی از تغییرات برای تبدیل یک سلول طبیعی پروستات به سلول سرطانی کافی است.

جهش‌های ارثی و جهش‌هایی که در طول زندگی ایجاد می‌شوند

تغییرات ژنتیکی مرتبط با سرطان پروستات را می‌توان به دو گروه اصلی تقسیم کرد.

جهش‌های ارثی از زمان تولد در سلول‌های بدن وجود دارند و می‌توانند از والدین به فرزندان منتقل شوند. برخی تغییرات در ژن‌های BRCA2 و با شیوع کمتر BRCA1 با افزایش خطر سرطان پروستات ارتباط دارند. ژن‌های مرتبط با سندرم لینچ نیز می‌توانند این خطر را افزایش دهند. همچنین یک نوع نادر از تغییر در ژن HOXB13 با بروز سرطان پروستات در سنین پایین‌تر ارتباط دارد.

در مقابل، جهش‌های اکتسابی در طول زندگی ایجاد می‌شوند و فقط در سلول‌های دچار تغییر وجود دارند. بعضی از آنها ممکن است به‌طور تصادفی هنگام تقسیم سلولی و تکثیر DNA ایجاد شوند. افزایش سن، تغییرات هورمونی و برخی مواجهه‌های محیطی نیز به‌عنوان عوامل احتمالی مؤثر بر این فرایند مطرح شده‌اند، هرچند سازوکار دقیق آنها همیشه مشخص نیست.

بیشتر جهش‌های مرتبط با سرطان پروستات از نوع اکتسابی هستند و تصور می‌شود جهش‌های ارثی در حدود ده درصد موارد نقش مهمی داشته باشند.

مهم‌ترین عوامل خطر سرطان پروستات

وجود یک عامل خطر به این معنا نیست که فرد حتماً به سرطان پروستات مبتلا خواهد شد. عامل خطر فقط احتمال بروز بیماری را افزایش می‌دهد و ممکن است فردی بدون داشتن عوامل خطر شناخته‌شده نیز به این سرطان مبتلا شود.

افزایش سن

سن یکی از مهم‌ترین عوامل مرتبط با سرطان پروستات است. خطر ابتلا پس از پنجاه سالگی به‌سرعت افزایش پیدا می‌کند و حدود شش مورد از هر ده مورد سرطان پروستات پس از شصت‌وپنج سالگی تشخیص داده می‌شود.

به همین دلیل، افزایش سن را می‌توان یکی از مهم‌ترین عوامل خطر شناخته‌شده این بیماری دانست، هرچند خود افزایش سن به‌تنهایی توضیح نمی‌دهد که چرا یک فرد خاص به سرطان مبتلا می‌شود.

سابقه خانوادگی

داشتن پدر یا برادر مبتلا به سرطان پروستات می‌تواند خطر ابتلا را بیش از دو برابر افزایش دهد. اگر چند نفر از اعضای خانواده به این سرطان مبتلا شده باشند، خطر می‌تواند بیشتر نیز شود.

این ارتباط خانوادگی ممکن است بخشی از عوامل ژنتیکی مشترک خانواده را منعکس کند، اما عوامل محیطی و سبک زندگی مشترک اعضای خانواده نیز می‌توانند در آن نقش داشته باشند.

تغییرات ژنتیکی ارثی

برخی انواع تغییرات ژنتیکی ارثی با خطر بالاتر سرطان پروستات ارتباط دارند. از جمله مهم‌ترین آنها می‌توان به تغییرات BRCA2، ژن‌های مرتبط با سندرم لینچ و HOXB13 اشاره کرد.

اهمیت این موضوع فقط به احتمال ابتلا محدود نمی‌شود؛ در برخی خانواده‌ها، وجود سابقه قابل توجه سرطان پروستات یا برخی سرطان‌های دیگر می‌تواند مطرح‌کننده نیاز به ارزیابی ژنتیکی باشد.

تبار و پیشینه ژنتیکی

در ایالات متحده، افراد سیاه‌پوست و افراد دارای تبار آفریقایی در منطقه کارائیب، بیشتر از برخی گروه‌های دیگر به سرطان پروستات مبتلا می‌شوند و این سرطان در آنها ممکن است در سنین پایین‌تری تشخیص داده شود.

با این حال، نباید نژاد را به‌عنوان علت زیستی مستقیم سرطان در نظر گرفت. این تفاوت‌ها احتمالاً حاصل ترکیبی از عوامل مختلف، از جمله پیشینه ژنتیکی، دسترسی به خدمات سلامت، شرایط محیطی و عوامل اجتماعی هستند.

آیا هورمون‌های مردانه باعث سرطان پروستات می‌شوند؟

هورمون‌های جنسی مردانه یا آندروژن‌ها، از جمله تستوسترون، برای رشد و عملکرد طبیعی سلول‌های پروستات اهمیت دارند. این هورمون‌ها همچنین در رشد سلول‌های سرطان پروستات نقش دارند و به همین دلیل درمان‌های هورمونی یکی از روش‌های مورد استفاده در برخی بیماران مبتلا به سرطان پروستات است.

اما این مسئله با این ادعا که «تستوسترون بالا باعث سرطان پروستات می‌شود» تفاوت دارد. شواهد موجود نشان نمی‌دهند که بالا بودن سطح آندروژن‌ها به‌طور مستقیم علت ایجاد سرطان پروستات باشد.

بنابراین، نقش آندروژن‌ها در رشد سلول‌های سرطانی را نباید با اثبات نقش آنها به‌عنوان عامل آغازکننده سرطان یکسان دانست.

نقش فاکتور رشد شبه‌انسولین و التهاب

عوامل زیستی دیگری نیز به‌عنوان توضیح احتمالی برای ایجاد یا پیشرفت سرطان پروستات بررسی شده‌اند.

فاکتور رشد شبه‌انسولین یک هورمونی است که در تنظیم رشد سلول‌ها نقش دارد. برخی مطالعات ارتباط میان سطوح بالاتر این عامل و سرطان پروستات را گزارش کرده‌اند، اما نتایج مطالعات یکسان نیستند و هنوز نمی‌توان آن را علت اثبات‌شده سرطان دانست.

التهاب مزمن نیز از نظر زیستی می‌تواند قابل توجه باشد. التهاب طولانی‌مدت ممکن است به سلول‌ها و DNA آسیب برساند و از این طریق احتمال ایجاد تغییرات سرطانی را افزایش دهد. با وجود این، این فرضیه هنوز به اندازه‌ای قطعی نیست که التهاب مزمن را یکی از علل اصلی سرطان پروستات بدانیم.

چاقی چه ارتباطی با سرطان پروستات دارد؟

چاقی ظاهراً خطر کلی ابتلا به سرطان پروستات را به‌طور واضح افزایش نمی‌دهد، اما ارتباط آن با سرطان پروستات پیشرفته، تهاجمی یا کشنده مطرح شده است.

این تفاوت مهم است؛ بنابراین نمی‌توان صرفاً با بررسی احتمال ابتلا، تمام ارتباط میان وزن بدن و سرطان پروستات را توضیح داد. در فرد مبتلا، وضعیت وزن و ترکیب بدن ممکن است با شدت یا پیامد بیماری ارتباط متفاوتی داشته باشد.

رژیم غذایی و لبنیات چطور؟

برخی مطالعات احتمال داده‌اند که مصرف زیاد لبنیات یا کلسیم ممکن است با افزایش جزئی خطر سرطان پروستات همراه باشد، اما نتایج پژوهش‌ها قطعی و یکدست نیستند.

در نتیجه، نمی‌توان بر اساس شواهد موجود گفت که مصرف لبنیات یا کلسیم به‌تنهایی باعث سرطان پروستات می‌شود. همچنین نباید به دلیل این ارتباط‌های احتمالی، بدون توجه به وضعیت تغذیه‌ای فرد، گروه‌های غذایی مهم را خودسرانه از رژیم غذایی حذف کرد.

آیا سیگار باعث سرطان پروستات می‌شود؟

برخلاف بسیاری از سرطان‌های دیگر، شواهد موجود نشان نمی‌دهند که سیگار کشیدن خطر ابتلا به سرطان پروستات را به‌طور مشخص افزایش دهد.

با این حال، سیگار ممکن است با خطر بالاتر مرگ ناشی از سرطان پروستات ارتباط داشته باشد. بنابراین، نبود ارتباط روشن با خطر ابتلا به این سرطان نباید به‌عنوان بی‌خطر بودن سیگار تلقی شود.

مواد شیمیایی و مواجهه‌های شغلی

برخی مواد شیمیایی و مواجهه‌های محیطی نیز در ارتباط با سرطان پروستات بررسی شده‌اند. از جمله موارد مورد مطالعه می‌توان به آرسنیک، عامل نارنجی و برخی مواد شیمیایی موجود در محیط کاری آتش‌نشانان اشاره کرد.

برای بعضی از این مواجهه‌ها ارتباط‌هایی گزارش شده است، اما شواهد موجود ضعیف‌تر از آن هستند که بتوان آنها را علت قطعی سرطان پروستات دانست.

آیا پرتوها باعث سرطان پروستات می‌شوند؟

پرتوهای یون‌ساز می‌توانند به DNA آسیب بزنند و با ایجاد برخی انواع سرطان ارتباط داشته باشند. با این حال، ارتباط میان مواجهه با پرتو و سرطان پروستات به اندازه برخی سرطان‌های دیگر روشن و قوی نیست.

بنابراین، وجود توانایی آسیب‌رسانی پرتو به DNA به‌تنهایی به معنای اثبات نقش آن در ایجاد سرطان پروستات نیست.

آنچه درباره علت سرطان پروستات می‌دانیم

سرطان پروستات حاصل یک فرایند پیچیده است که در مرکز آن، تجمع تغییرات ژنتیکی در سلول‌های پروستات قرار دارد. با این حال، هنوز برای بسیاری از بیماران نمی‌توان مشخص کرد که اولین تغییرات ژنتیکی دقیقاً چرا ایجاد شده‌اند.

در حال حاضر، سن بالاتر، سابقه خانوادگی، برخی تغییرات ژنتیکی ارثی و پیشینه آفریقایی از مهم‌ترین عوامل خطر شناخته‌شده هستند. در مقابل، نقش عواملی مانند هورمون‌ها، چاقی، التهاب، رژیم غذایی، سیگار، مواد شیمیایی و پرتوها بسته به عامل موردنظر متفاوت است و برای بسیاری از آنها شواهد کافی برای نسبت دادن یک رابطه علت و معلولی مستقیم وجود ندارد.

پرسش‌های متداول

آیا تستوسترون بالا باعث سرطان پروستات می‌شود؟

خیر. اگرچه آندروژن‌ها و تستوسترون در رشد سلول‌های پروستات و سلول‌های سرطان پروستات نقش دارند، بالا بودن سطح آنها به‌عنوان علت مستقیم ایجاد سرطان پروستات اثبات نشده است.

مهم‌ترین عامل خطر سرطان پروستات چیست؟

افزایش سن یکی از مهم‌ترین عوامل خطر است و خطر بیماری پس از پنجاه سالگی افزایش چشمگیری پیدا می‌کند. سابقه خانوادگی و برخی تغییرات ژنتیکی ارثی نیز اهمیت زیادی دارند.

آیا سرطان پروستات ارثی است؟

بخشی از موارد با تغییرات ژنتیکی ارثی ارتباط دارند، اما بیشتر جهش‌های مرتبط با سرطان پروستات در طول زندگی و در سلول‌های خود فرد ایجاد می‌شوند. تغییرات ارثی در حدود ده درصد موارد نقش مهمی دارند.

آیا لبنیات باعث سرطان پروستات می‌شود؟

شواهد درباره ارتباط مصرف زیاد لبنیات یا کلسیم با خطر سرطان پروستات قطعی نیست. برخی مطالعات افزایش جزئی خطر را مطرح کرده‌اند، اما این ارتباط به‌عنوان یک رابطه علت و معلولی اثبات نشده است.

آیا چاقی خطر سرطان پروستات را افزایش می‌دهد؟

چاقی ظاهراً خطر کلی ابتلا را به‌طور مشخص افزایش نمی‌دهد، اما با خطر بالاتر بیماری پیشرفته، تهاجمی یا کشنده ارتباط دارد.

آیا سیگار باعث سرطان پروستات می‌شود؟

شواهد موجود ارتباط واضحی میان سیگار و افزایش خطر ابتلا به سرطان پروستات نشان نمی‌دهند، اما سیگار ممکن است با افزایش خطر مرگ ناشی از این بیماری ارتباط داشته باشد.

آیا می‌توان از سرطان پروستات پیشگیری کرد؟

همه موارد سرطان پروستات قابل پیشگیری نیستند، زیرا عواملی مانند سن و ژنتیک قابل تغییر نیستند. تمرکز بر عوامل قابل اصلاح سلامت، توجه به سابقه خانوادگی و استفاده مناسب از برنامه‌های ارزیابی و تشخیص زودهنگام می‌تواند اهمیت بیشتری داشته باشد.

جمع‌بندی

علت دقیق سرطان پروستات در بسیاری از افراد مشخص نیست. آنچه با اطمینان بیشتری می‌دانیم این است که بیماری زمانی شکل می‌گیرد که مجموعه‌ای از تغییرات DNA، کنترل رشد و بقای سلول‌های پروستات را مختل کند.

افزایش سن، سابقه خانوادگی و برخی تغییرات ژنتیکی ارثی از مهم‌ترین عوامل شناخته‌شده هستند. در مقابل، درباره نقش عواملی مانند تستوسترون، رژیم غذایی، چاقی، سیگار و التهاب باید با احتیاط صحبت کرد؛ زیرا ارتباط داشتن یک عامل با سرطان لزوماً به معنای آن نیست که همان عامل مستقیماً باعث ایجاد بیماری شده است.

1. National Cancer Institute. Genetics of prostate cancer (PDQ)—health professional version.
2. American Cancer Society. What causes prostate cancer?
3. American Cancer Society. Prostate cancer risk factors.
4. https://www.verywellhealth.com/what-causes-prostate-cancer-12074665