مصرف بی‌دلیل ویتامین D چه اثری بر مغز دارد؟

ویتامین D برای سلامت استخوان‌ها، عملکرد عضلات و بسیاری از فرایندهای بدن ضروری است و شواهدی نیز درباره نقش احتمالی آن در سلامت مغز وجود دارد. با این حال، کافی بودن سطح ویتامین D به این معنا نیست که مصرف مقدار بیشتری از مکمل، فواید بیشتری ایجاد می‌کند.

یک مطالعه شش‌ساله جدید روی بیش از پنج هزار فرد مسن نشان داده است که در افرادی که سطح ویتامین D کافی داشته‌اند، مصرف مکمل با افت سریع‌تر برخی عملکردهای شناختی همراه بوده است. البته این یافته به هیچ وجه ثابت نمی‌کند که مصرف ویتامین D باعث زوال شناختی شده است و برای تعیین رابطه علت و معلولی به مطالعات بیشتری نیاز است.

ارتباط مصرف مکمل و افت شناختی

این مطالعه که در مجله BMJ Open منتشر شده، پنج هزار و شصت و پنج فرد مسن را بررسی کرد. شرکت‌کنندگان در طول مطالعه ارزیابی‌های شناختی انجام دادند و درباره مصرف مکمل ویتامین D نیز اطلاعات ارائه کردند. تقریباً چهل درصد افراد به‌طور منظم مکمل ویتامین D مصرف می‌کردند.

در افرادی که از طریق رژیم غذایی و دریافت نور خورشید، ویتامین D کافی دریافت می‌کردند، مصرف مکمل با عملکرد ضعیف‌تر در زمینه حافظه، توجه و سرعت پردازش ذهنی ارتباط داشت.

اما نکته مهم این است که این مطالعه از نوع مشاهده‌ای بود. بنابراین نمی‌توان گفت مکمل ویتامین D علت کاهش عملکرد شناختی بوده است.

برای مثال، ممکن است افرادی که از قبل در معرض خطر بیشتری برای افت شناختی قرار داشته‌اند، به دلایل مختلف بیشتر به مصرف مکمل روی آورده باشند. به این پدیده علت معکوس گفته می‌شود؛ یعنی به جای اینکه مصرف مکمل باعث مشکل شده باشد، وجود یک مشکل یا خطر زمینه‌ای باعث افزایش مصرف مکمل شده باشد.

از طرف دیگر، مقدار دقیق ویتامین D مصرف‌شده توسط شرکت‌کنندگان مشخص نبود. بنابراین نمی‌توان بر اساس این مطالعه تعیین کرد چه مقدار از مکمل ممکن است بیش از نیاز باشد.

آیا مصرف زیاد ویتامین D می‌تواند به مغز آسیب بزند؟

در شرایط معمول، ویتامین D در محدوده مناسب برای بدن ضروری است و نباید آن را ماده‌ای مضر برای مغز تلقی کرد. مغز نیز گیرنده‌های ویتامین D دارد و این ویتامین می‌تواند در عملکرد سلول‌های عصبی و فرایندهای مرتبط با التهاب عصبی نقش داشته باشد.

با این حال، هنوز مشخص نیست که افزایش سطح ویتامین D در افراد دارای سطح کافی، مزیتی برای عملکرد مغز ایجاد می‌کند یا خیر.

در موارد نادر، مصرف بسیار زیاد ویتامین D می‌تواند باعث افزایش بیش از حد کلسیم خون شود. افزایش کلسیم ممکن است علائمی مانند خستگی، ضعف عضلانی، یبوست، استفراغ، تحریک‌پذیری و در موارد شدید مشکلات عصبی از جمله اختلالات شناختی ایجاد کند.

بنابراین این عوارض بیشتر به مسمومیت با ویتامین D و افزایش کلسیم خون مربوط می‌شوند و نباید با یافته مطالعه جدید درباره ارتباط مصرف مکمل و افت شناختی یکی دانسته شوند.

آیا دوزهای بالای ویتامین D از زوال حافظه جلوگیری می‌کنند؟

شواهد موجود تاکنون چنین چیزی را تأیید نمی‌کنند.

در یکی از مطالعات بزرگ درباره مکمل‌های ویتامین D و امگا سه، مصرف روزانه دو هزار واحد ویتامین D۳ در افراد دارای سطح طبیعی ویتامین D، که حدود دو و نیم برابر مقدار توصیه‌شده برای بسیاری از بزرگسالان است، نتوانست روند کاهش حافظه را در بیشتر افراد کند کند.

همچنین در یک کارآزمایی تصادفی و کنترل‌شده در فنلاند در سال دو هزار و بیست و پنج، مصرف روزانه هزار و ششصد یا سه هزار و دویست واحد ویتامین D در افرادی که سطح کافی ویتامین D داشتند، تأثیری بر خطر ابتلا به زوال عقل نشان نداد.

این یافته‌ها با یک نکته مهم همخوانی دارند: کمبود ویتامین D با پیامدهای نامطلوب مختلف سلامتی و در برخی مطالعات مشاهده‌ای با عملکرد شناختی ضعیف‌تر ارتباط دارد، اما این موضوع به معنای آن نیست که دادن مکمل ویتامین D به همه افراد می‌تواند از افت شناختی یا بیماری آلزایمر جلوگیری کند.

چه مقدار ویتامین D نیاز داریم؟

مقدار مورد نیاز ویتامین D به سن، شرایط فردی و وضعیت دریافت غذایی و نور خورشید بستگی دارد. برای بیشتر بزرگسالان، دریافت روزانه حدود ششصد تا هشتصد واحد بین‌المللی ویتامین D به‌عنوان مقدار توصیه‌شده مطرح است.

هدف از مصرف مکمل، رساندن فرد به محدوده کافی است، نه اینکه سطح ویتامین D را تا حد ممکن افزایش دهیم.

افرادی که احتمال کمبود بیشتری دارند، ممکن است به ارزیابی دقیق‌تر نیاز داشته باشند. از جمله این افراد می‌توان به سالمندان، افرادی که بیشتر اوقات در محیط بسته هستند و برخی افراد با پوست تیره‌تر اشاره کرد.

البته نیاز به آزمایش ویتامین D باید بر اساس شرایط فردی تعیین شود و آزمایش این ویتامین لزوماً بخشی از آزمایش‌های روتین همه افراد نیست.

اگر ویتامین D کم باشد، چه می‌شود؟

در صورت اثبات کمبود، پزشک ممکن است برای مدت محدودی از دوزهای بالاتر استفاده کند. برای مثال، در برخی شرایط درمانی، تجویز هفتگی پنجاه هزار واحد ویتامین D برای دوره مشخص انجام می‌شود.

این نوع دوز درمانی با مصرف خودسرانه و طولانی‌مدت دوزهای بالا تفاوت دارد.

به همین دلیل، نباید دوزهای درمانی که برای فرد مبتلا به کمبود تجویز می‌شوند، به‌عنوان مقدار مناسب برای مصرف روزانه افراد سالم در نظر گرفته شوند.

چرا مصرف بیش از حد ویتامین D توصیه نمی‌شود؟

ویتامین D یک ویتامین محلول در چربی است و مصرف بیش از نیاز آن می‌تواند باعث افزایش سطح کلسیم خون شود.

مصرف روزانه بیش از ده هزار واحد ویتامین D، مگر با تجویز و نظارت پزشک، توصیه نمی‌شود. دوزهای بسیار بالا می‌توانند خطر بروز مسمومیت و عوارضی مانند خستگی، یبوست، استفراغ، تحریک‌پذیری، ضعف عضلانی و افزایش فشار خون را افزایش دهند.

بنابراین اگر سطح ویتامین D شما طبیعی است، افزایش خودسرانه دوز مکمل با هدف تقویت حافظه یا پیشگیری از آلزایمر پشتوانه علمی کافی ندارد.

آیا برای سلامت مغز باید ویتامین D مصرف کنیم؟

در حال حاضر شواهدی وجود ندارد که مصرف مکمل ویتامین D به‌تنهایی بتواند از بیماری آلزایمر یا زوال شناختی جلوگیری کند.

این موضوع البته به معنای بی‌اهمیت بودن ویتامین D نیست. تأمین مقدار کافی این ویتامین برای سلامت عمومی بدن اهمیت دارد، اما کافی بودن با بیشتر بودن تفاوت دارد.

برای فردی که کمبود ویتامین D دارد، اصلاح کمبود اهمیت دارد؛ اما در فردی که سطح ویتامین D کافی است، مصرف بیشتر لزوماً فایده بیشتری ایجاد نمی‌کند.

در کنار تأمین نیاز ویتامین D، الگوی کلی زندگی برای سلامت مغز اهمیت بیشتری دارد؛ از جمله تغذیه متعادل، فعالیت بدنی منظم، خواب کافی، کنترل عوامل خطر قلبی‌عروقی و حفظ فعالیت ذهنی و اجتماعی.

منابع غذایی ویتامین D

یکی از راه‌های تأمین ویتامین D، دریافت آن از غذاها و در شرایط مناسب، تولید آن در پوست در اثر نور خورشید است.

برای نمونه:

مقدار ویتامین D در مواد غذایی می‌تواند بسته به نوع محصول، روش غنی‌سازی و مقدار مصرف متفاوت باشد.

بنابراین بهتر است به جای مصرف خودسرانه دوزهای بالای مکمل، ابتدا مشخص شود که آیا واقعاً به مکمل نیاز دارید یا خیر.

جمع‌بندی

ویتامین D برای بدن ضروری است، اما شواهد فعلی از این ایده حمایت نمی‌کنند که هرچه مقدار بیشتری از آن مصرف شود، سلامت مغز نیز بیشتر خواهد شد.

مطالعه جدید، مصرف مکمل ویتامین D را در افراد مسنی که از قبل سطح کافی ویتامین D داشتند، با افت سریع‌تر برخی عملکردهای شناختی مرتبط دانسته است؛ اما به دلیل مشاهده‌ای بودن مطالعه، نمی‌توان گفت مکمل باعث این افت شده است.

پیام اصلی این یافته‌ها بیشتر بر پرهیز از مصرف غیرضروری و دوزهای بالای مکمل تأکید دارد. اگر احتمال کمبود ویتامین D وجود دارد، بهتر است وضعیت فرد بر اساس شرایط بالینی و در صورت نیاز با آزمایش بررسی شود و مقدار مکمل بر همان اساس تعیین شود.