مقایسه ۵ نوع کولیت اولسراتیو (UC): تشخیص و راهکارهای درمانی

کولیت اولسراتیو (UC) یک نوع بیماری التهابی روده (IBD) است که باعث ایجاد زخم و التهاب در پوشش داخلی روده بزرگ و رکتوم می‌شود. انواع فرعی این بیماری بر اساس میزان درگیری و تحت تأثیر قرار گرفتن بخش‌های مختلف کولون (روده بزرگ) دسته‌بندی می‌شوند.

شیوع UC اگرچه کمتر از بسیاری از بیماری‌های مزمن است، اما نادر نیست. بر اساس یک بررسی در سال ۲۰۲۳، UC حدود ۴۰۰ نفر از هر ۱۰۰ هزار نفر را در آمریکای شمالی تحت تأثیر قرار می‌دهد. در برخی افراد، یک نوع UC می‌تواند به نوع دیگری پیشرفت کند و التهاب با گذشت زمان به قسمت‌های بیشتری از کولون گسترش یابد. با این حال، با درمان صحیح، بسیاری از افراد در طبقه‌بندی اولیه خود باقی می‌مانند.

🦠 انواع اصلی کولیت اولسراتیو

انواع اصلی یا مراحل UC بر اساس وسعت درگیری آناتومیکی کولون تعیین می‌شوند:

۱. پروکتیت اولسراتیو (Ulcerative Proctitis)

پروکتیت اولسراتیو خفیف‌ترین شکل UC است که در آن التهاب به رکتوم (بخش نهایی روده بزرگ، درست بالای مقعد) محدود می‌شود. این نوع نسبتاً شایع است. ۲۵ تا ۵۵ درصد از افراد مبتلا به UC برای اولین بار با پروکتیت مراجعه می‌کنند.

علائم رایج:

• خونریزی رکتال (وجود خون در مدفوع یا روی آن) از علائم شایع این نوع بیماری است.
• درد یا ناراحتی رکتال نیز می‌تواند یکی از نشانه‌های این التهاب موضعی باشد.
• احساس فوریت (احساس نیاز فوری به دفع مدفوع) و تِنسِموس (احساس دائمی نیاز به دفع، حتی پس از آن) مشاهده می‌شود.
• ممکن است اسهال خفیف یا وجود موکوس (مخاط) در مدفوع نیز دیده شود.

ملاحظات درمانی: از آنجایی که بیماری در این نوع محدود و موضعی است، خطر عوارض جانبی پایین‌تر است. درمان‌ها اغلب به صورت مستقیم از طریق شیاف، انِما (تنقیه) یا فوم‌ها در رکتوم اعمال می‌شوند.

۲. کولیت سمت چپ (Left‑Sided Colitis یا Distal Colitis)

کولیت سمت چپ که گاهی به آن کولیت دیستال نیز می‌گویند، شامل التهابی است که از رکتوم شروع شده و تا کولون سیگموئید یا کولون نزولی (سمت چپ) گسترش می‌یابد. التهاب معمولاً تا خم طحالی (Splenic Flexure، خمیدگی نزدیک طحال) ادامه پیدا می‌کند. حدود ۱۷ درصد از افراد مبتلا به UC در زمان تشخیص، با کولیت سمت چپ مراجعه می‌کنند.

علائم شایع:

• اسهال خونی (مدفوع شل‌تر و مکررتر حاوی خون) که نسبت به پروکتیت بارزتر است، مشاهده می‌شود.
• گرفتگی یا درد شکمی، اغلب در سمت چپ شکم، احساس می‌شود.
• فوریت و تنسِموس همچنان وجود دارند.
• کاهش وزن یا کاهش اشتها ممکن است در این نوع رخ دهد.

ملاحظات درمانی: کولیت سمت چپ اغلب با درمان‌های موضعی (Topical Therapies) معالجه می‌شود. در برخی موارد، ممکن است داروهای خوراکی یا وریدی نیز کمک‌کننده باشند.

۳. پروکتوسیگموئیدیت (Proctosigmoiditis)

پروکتوسیگموئیدیت مشابه کولیت سمت چپ است، اما محدودتر است. در این نوع، التهاب فقط در رکتوم و کولون سیگموئید (بخش پایین‌ترین کولون) رخ می‌دهد و به اندازه کولون نزولی به سمت بالا گسترش نمی‌یابد. بسیاری از منابع، پروکتوسیگموئیدیت را زیرمجموعه کولیت سمت چپ دسته‌بندی می‌کنند.

علائم شایع:

• علائم پروکتوسیگموئیدیت ممکن است از کولیت سمت چپ خفیف‌تر باشند.
• خونریزی رکتال و اسهال خونی یا موکوس در مدفوع دیده می‌شود.
• احساس فوریت و تنسِموس همچنان وجود دارد.
• ممکن است گرفتگی خفیف در قسمت پایین سمت چپ شکم رخ دهد.

ملاحظات درمانی: مانند سایر اشکال کولیت سمت چپ، پروکتوسیگموئیدیت را می‌توان با داروهای موضعی و سیستمی (عمومی) درمان کرد.

۴. کولیت گسترده (Extensive Colitis یا Pancolitis)

کولیت گسترده که به آن پانکولیت نیز گفته می‌شود، به این معنی است که التهاب اکثر یا تمام کولون (از رکتوم از طریق خم طحالی به کولون عرضی، کولون صعودی یا فراتر از آن) را درگیر کرده است. این یکی از شدیدترین و گسترده‌ترین اشکال UC است. بسیاری از افراد مبتلا به UC با پیشرفت بیماری به پانکولیت مبتلا می‌شوند.

علائم شایع:

• علائم در این نوع شدیدتر و عمومی‌تر هستند.
• اسهال خونی مکرر (اغلب چندین بار در روز) وجود دارد.
• درد یا گرفتگی شکمی شدید، اغلب در سراسر شکم، احساس می‌شود.
• کاهش وزن، کاهش اشتها و خستگی از علائم شایع هستند.
• تب یا کسالت عمومی نیز ممکن است رخ دهد.

ملاحظات درمانی: از آنجایی که بخش بیشتری از کولون درگیر است، خطر عوارضی مانند اتساع کولون، پرفوراسیون (سوراخ شدن) و سرطان کولون بالاتر است. در موارد شدید، احتمال جراحی (برداشتن کولون یا کولکتومی) بیشتر است.

۵. کولیت فولمینانت (Fulminant Colitis)

کولیت فولمینانت، که گاهی اوقات کولیت حاد شدید نامیده می‌شود، یک شعله‌ور شدن نادر و تهدیدکننده حیات UC است.¹ این نوع یک زیرگروه آناتومیکی مجزا نیست، بلکه یک مرحله بحرانی است که در آن التهاب بسیار شدید است و ممکن است بخش زیادی از کولون را درگیر کند. این وضعیت خطر عوارضی مانند پرفوراسیون، مگاکولون سمی (بزرگ شدن کولون) و خونریزی را به شدت افزایش می‌دهد.

علائم شایع:

• علائم به طور چشمگیری تشدید می‌شوند.
• اسهال خونی بسیار مکرر (اغلب دفعات زیاد در روز) رخ می‌دهد.
• درد شدید شکمی و تورم (نفخ شکم) مشاهده می‌شود.
• تب و تاکی‌کاردی (ضربان قلب سریع) که می‌تواند نشانه‌ای از شوک یا بیماری سیستمیک باشد.

ملاحظات درمانی: کولیت فولمینانت یک اورژانس پزشکی است. معمولاً با داروهای کورتیکواستروئید وریدی، داروهای بیولوژیک یا جراحی درمان می‌شود.

🩺 انتظار از تشخیص UC

فرآیند تشخیصی UC، صرف نظر از نوع آن، به طور کلی مشابه است. این مراحل به پزشک کمک می‌کنند تا وجود التهاب را تأیید کرده و میزان گستردگی آن را مشخص سازد.

• سابقه و معاینه فیزیکی: شامل بررسی علائمی مانند خونریزی، اسهال، فوریت و درد است. پزشک همچنین در مورد سوابق پزشکی شما سؤال خواهد کرد.
• آزمایش خون: برای بررسی نشانه‌های التهاب، کم‌خونی و سطح الکترولیت‌ها انجام می‌شود.
• مطالعات مدفوع: برای رد کردن عفونت‌های باکتریایی مانند Clostridioides difficile و سایر عفونت‌ها استفاده می‌شود.
• کولونوسکوپی با بیوپسی: این تست تصویربرداری استاندارد طلایی برای تشخیص UC است. این کار شامل مشاهده پوشش روده بزرگ و آزمایش بافت‌ها برای تأیید زخم و رد کردن بیماری کرون و سایر شرایط است.
• تصویربرداری (CT، MRI، اشعه ایکس شکم): این اسکن‌ها می‌توانند به تشخیص و نظارت بر هر گونه عوارض کمک کنند.

پس از تشخیص، پزشک ممکن است شدت بیماری (خفیف، متوسط یا شدید) را بر اساس علائم و یافته‌های خود طبقه‌بندی کند.

💊 تدوین برنامه درمانی برای UC

هدف از درمان‌ها، القای بهبود (Remission) از طریق کنترل التهاب و التیام مخاط است. همچنین هدف، حفظ بهبود (به عبارت دیگر، جلوگیری از شعله‌ور شدن مجدد) است.

درمان‌های رایج شامل:

• درمان‌های موضعی (Topicals): شیاف‌ها، انِماها و فوم‌ها درمان خط اول برای UC خفیف تا متوسط هستند.
• درمان‌های سیستمی (Systemic Therapies): داروهای خوراکی، شامل کورتیکواستروئیدها، سرکوب‌کننده‌های سیستم ایمنی و بیولوژیک‌ها، ممکن است برای UC متوسط تا شدید استفاده شوند.
• داروهای ایمونولوژیک هدفمند: داروهای ایمونولوژیک خاص ممکن است در مواردی که به درمان‌های معمول پاسخ نمی‌دهند، استفاده شوند.
• جراحی: اگر درمان‌های سیستمی و موضعی مؤثر نباشند، یا اگر عوارضی را تجربه کنید، ممکن است نیاز به کولکتومی (برداشتن کولون) داشته باشید.

بسیاری از افراد مبتلا به UC از مراقبت‌های حمایتی مانند تعدیل رژیم غذایی، حمایت تغذیه‌ای و نظارت مکرر برای جلوگیری از عوارض سود می‌برند.

💡 نتیجه‌گیری

کولیت اولسراتیو یک بیماری التهابی مزمن روده بزرگ است. انواع مختلفی از آن وجود دارد که بر اساس میزان گسترش التهاب طبقه‌بندی می‌شوند. نوع UC که شما به آن مبتلا هستید، بر علائم، خطرات و انتخاب‌های درمانی تأثیر می‌گذارد. با نظارت دقیق، پایبندی به درمان و همکاری با یک متخصص گوارش، بسیاری از افراد مبتلا به UC می‌توانند بهبود و کیفیت زندگی خوبی را حفظ کنند. اگر به UC مشکوک هستید یا اخیراً تشخیص داده شده‌اید، مهم است که با یک متخصص همکاری کنید تا وضعیت شما به درستی تشخیص، درمان و نظارت شود.