در سال‌های اخیر، واکسن‌های کووید-۱۹ مبتنی بر mRNA (پیام‌رسان RNA) یکی از مهم‌ترین دستاوردهای علمی در حوزه پزشکی بوده‌اند. این واکسن‌ها که توسط شرکت‌های فایزر-بیوان‌تک و مدرنا تولید شده‌اند، با فناوری پیشرفته‌ای طراحی شدند که توانست در مدت‌زمان کوتاهی جان میلیون‌ها نفر را نجات دهد. بر اساس برآوردها، این واکسن‌ها ممکن است از مرگ بیش از ۲.۵ میلیون نفر در دوران همه‌گیری کووید-۱۹ جلوگیری کرده باشند. این دستاورد علمی حتی منجر به اعطای جایزه نوبل سال ۲۰۲۳ به پژوهشگرانی شد که این فناوری را توسعه داده‌اند.
با این حال، واکسن‌های mRNA با انتقادهایی از سوی برخی افراد سیاسی مواجه شده‌اند. از جمله، رابرت اف. کندی جونیور، وزیر بهداشت و خدمات انسانی ایالات متحده، نگرانی‌هایی در مورد ایمنی و اثربخشی این واکسن‌ها مطرح کرده و حتی در سال ۲۰۲۵، ۵۰۰ میلیون دلار بودجه تحقیقات دولتی برای توسعه واکسن‌های مبتنی بر mRNA را لغو کرده است.
نحوه عملکرد واکسن‌های mRNA
واکسن‌های سنتی معمولاً از ویروس‌های ضعیف‌شده، کشته‌شده یا بخش‌هایی از آن‌ها برای آموزش سیستم ایمنی استفاده می‌کنند. این روش به سیستم ایمنی بدن کمک می‌کند تا در صورت مواجهه واقعی با ویروس، آن را سریع شناسایی و نابود کند.
در مقابل، واکسن‌های mRNA از یک قطعه RNA پیام‌رسان استفاده می‌کنند. این RNA مانند یک دستورالعمل عمل می‌کند و به سلول‌ها می‌گوید چگونه بخشی از پروتئین ویروس، مانند پروتئین اسپایک ویروس کرونا را به‌طور موقت بسازند. این پروتئین به‌تنهایی بی‌ضرر است، اما سیستم ایمنی با دیدن آن آموزش می‌بیند و در صورت ورود ویروس واقعی، به‌سرعت واکنش نشان می‌دهد.
یکی از مزایای کلیدی این فناوری، سرعت بالای طراحی و تولید واکسن است. برخلاف واکسن‌های سنتی که نیاز به کشت و آماده‌سازی ویروس دارند، در اینجا فقط کافی است توالی ژنتیکی پروتئین موردنظر مشخص شود و پیام به سلول‌ها ارسال گردد. این ویژگی باعث شد واکسن‌های mRNA خیلی سریع‌تر از واکسن‌های سنتی در دوران کووید-۱۹ آماده شوند.
iStock
آیا واکسن‌های mRNA عجولانه توسعه یافتند؟
برخی منتقدان ادعا می‌کنند واکسن‌های mRNA بسیار سریع ساخته و تأیید شدند و تحقیقات کافی درباره ایمنی و اثربخشی آن‌ها انجام نشده است. با این حال، متخصصان بیماری‌های عفونی تأکید می‌کنند که این فناوری جدید نیست و دانشمندان بیش از ۲۰ سال روی آن کار کرده‌اند، از جمله در زمینه بیماری‌هایی مانند سرطان و آنفلوآنزا. تنها دلیل عدم استفاده گسترده از این فناوری قبل از کووید-۱۹، نبودن نیاز فوری به واکسن‌های جدید بود، نه خطرناک بودن فناوری.
اثربخشی واکسن‌های mRNA کووید-۱۹
هدف اصلی واکسن‌ها پیشگیری کامل از عفونت نیست، بلکه جلوگیری از بیماری شدید، بستری شدن و مرگ است. مطالعات متعدد نشان داده‌اند که افراد واکسینه‌نشده در زمان شیوع سویه‌های مختلف کرونا، تا ۱۴ برابر بیشتر در معرض مرگ ناشی از کووید-۱۹ قرار داشته‌اند. همچنین داده‌های سال ۲۰۲۴ نشان داده است که افراد واکسینه‌شده در صورت ابتلا، کمتر دچار کووید طولانی‌مدت می‌شوند.
عوارض احتمالی واکسن‌های mRNA کووید-۱۹
عوارض جدی ناشی از واکسن بسیار نادر هستند. مهم‌ترین این عوارض عبارت‌اند از:
- واکنش آلرژیک شدید (آنافیلاکسی): حدود ۵ مورد در هر یک‌میلیون دوز واکسن مشاهده می‌شود.
- التهاب قلب (میوکاردیت و پریکاردیت): حدود ۴ تا ۷ مورد در هر ۱۰۰ هزار دوز گزارش شده و معمولاً خفیف بوده و با درمان برطرف می‌شود. خطر بروز این عوارض پس از عفونت واقعی کووید بسیار بالاتر است.
به گفته متخصصان، سیستم ایمنی بدن در موارد بسیار نادر ممکن است واکنش‌های شدیدی نشان دهد، اما این اتفاق در واکسن‌های بسیاری از بیماری‌ها دیده می‌شود و دلیل بر خطرناک بودن واکسن نیست.
عوارض کوتاه‌مدت واکسن
عوارض شایع و گذرای واکسن شامل موارد زیر هستند:
- درد محل تزریق
- خستگی
- سردرد
- درد عضلانی
- تب خفیف
این علائم معمولاً ظرف یک تا دو روز برطرف می‌شوند و نشانه فعال شدن سیستم ایمنی بدن هستند.
تأثیرات طولانی‌مدت واکسن‌های mRNA
این واکسن‌ها به میلیون‌ها نفر در سراسر جهان تزریق شده‌اند و هیچ شواهدی مبنی بر بروز عوارض جدی دیرهنگام در سال‌های بعد وجود ندارد. طبق داده‌های تاریخی، عوارض واکسن‌ها معمولاً در دو ماه اول نمایان می‌شوند و نیازی به نگرانی درباره عوارض ناشناخته سال‌ها بعد نیست.
باورهای نادرست درباره واکسن‌های mRNA
- «واکسن DNA را تغییر می‌دهد»: اشتباه است. RNA هرگز وارد هسته سلول که محل DNA است نمی‌شود و مکانیسمی برای تبدیل RNA به DNA وجود ندارد.
- «پروتئین اسپایک برای همیشه در بدن می‌ماند»: اشتباه است. سلول‌ها فقط دو تا سه هفته این پروتئین را می‌سازند و سپس روند متوقف می‌شود.
- «اثرات بلندمدت ناشناخته است»: با گذشت چهار سال و تزریق به میلیون‌ها نفر، هیچ عارضه غیرمنتظره‌ای در درازمدت دیده نشده است.
پژوهش‌های جدید درباره فناوری mRNA
دانشمندان در حال بررسی کاربرد این فناوری در بسیاری از بیماری‌های عفونی و غیرعفونی هستند. واکسن‌های مبتنی بر mRNA برای بیماری‌هایی مانند آنفلوآنزا، HIV، هپاتیت C و حتی سرطان در حال تحقیق هستند. این فناوری می‌تواند سرعت ساخت واکسن‌ها را در برابر بیماری‌های نوظهور به‌طور چشمگیری افزایش دهد.
جمع‌بندی
واکسن‌های mRNA با وجود نگرانی‌های مطرح‌شده، یکی از ایمن‌ترین و مؤثرترین ابزارهای پزشکی در دوران کووید-۱۹ بوده‌اند. آن‌ها نه‌تنها خطر بیماری شدید و مرگ را کاهش داده‌اند، بلکه در آینده نیز می‌توانند در مبارزه با بیماری‌های عفونی و حتی سرطان‌ها نقش مهمی ایفا کنند. عوارض جدی بسیار نادر هستند و داده‌های علمی گسترده ایمنی بالای این واکسن‌ها را تأیید می‌کنند.
آردایت برای اطمینان از صحت محتوای خود، که در سیاست ویراستاری ما ذکر شده است، از دستورالعمل‌های سختگیرانه‌ای در زمینه منبع‌یابی پیروی می‌کند . ما فقط از منابع معتبر، از جمله مطالعات بررسی‌شده توسط همتایان، متخصصان پزشکی دارای مجوز، بیماران با تجربه عملی و اطلاعات از مؤسسات برتر، استفاده می‌کنیم.
- Comparing the COVID-19 Vaccines: How Are They Different? Yale Medicine. May 20, 2025.
- Ioannidis JPA et al. Global Estimations of Lives and Life-Years Saved by COVID-19 Vaccination 2020-2024. JAMA Health Forum. July 25, 2025.
- Press Release. Nobel Prize. October 2, 2023.
- FACT FOCUS: RFK Jr.’s Reasons for Cutting mRNA Vaccine Not Supported By Evidence. Associated Press. August 6, 2025.
- World-Changing mRNA Vaccines. Penn Medicine.
- Johnson AG et al. COVID-19 Incidence and Mortality Among Unvaccinated and Vaccinated Persons Aged ≥12 Years by Receipt of Bivalent Booster Doses and Time Since Vaccination — 24 U.S. Jurisdictions, October 3, 2021–December 24, 2022. Morbidity and Mortality Weekly Report. February 10, 2023.
- Xie Y et al. Postacute Sequelae of SARS-CoV-2 Infection in Pre-Delta, Delta, and Omicron Eras. The New England Journal of Medicine. July 17, 2024.
- Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) Vaccine Safety. Centers for Disease Control and Prevention. January 31, 2025.
- FDA Approves Required Updated Warning in Labeling of mRNA COVID-19 Vaccines Regarding Myocarditis and Pericarditis Following Vaccination. Centers for Disease Control and Prevention. June 25, 2025.
- Florek K et al. Myocarditis Associated with COVID-19 Vaccination. Vaccines (Basel). October 19, 2024.
- Elizalde MU et al. Myocarditis and Pericarditis Risk with mRNA COVID-19 Vaccination Compared to Unvaccinated Individuals: A Retrospective Cohort Study in a Spanish Tertiary Hospital. Biomedicine & Pharmacotherapy. February 2024.
- https://www.everydayhealth.com/infectious-diseases/mrna-covid-vaccines-what-you-need-to-know/
گردآوری، ترجمه و تدوین محتوای علمی در حوزه سلامت عمومی
تمام مقالات توسط دکتر فرزاد روشن‌ضمیر بازبینی علمی می‌شوند.
اگر از رژیم‌های تکراری نتیجه نگرفته‌اید، فقط یک دوره با دکتر روشن ضمیر داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانه‌دار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیام‌رسان‌ها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
