ویروس سنسیشیال تنفسی یا RSV چیست؟ علائم، درمان و راه‌های پیشگیری از ویروس سنسیشیال تنفسی

ویروس سنسیشیال تنفسی یا RSV یکی از شایع‌ترین و مسری‌ترین ویروس‌های تنفسی است. در بسیاری از افراد، عفونت RSV فقط علائمی شبیه سرماخوردگی ایجاد می‌کند؛ اما در نوزادان، سالمندان و افرادی که سیستم ایمنی ضعیف یا بیماری‌های زمینه‌ای قلبی و ریوی دارند، می‌تواند به عفونت جدی‌تر دستگاه تنفسی تحتانی، از جمله برونشیولیت و پنومونی، منجر شود.

RSV معمولاً در فصل‌های سرد بیشتر دیده می‌شود و بسیاری از کودکان تا پیش از دو سالگی دست‌کم یک بار به آن مبتلا می‌شوند. مهم‌ترین نکته در مورد این عفونت، به‌ویژه در نوزادان، توجه به وضعیت تنفس و دریافت مایعات است.

علائم RSV در نوزادان و کودکان

RSV در ابتدا ممکن است کاملاً شبیه یک سرماخوردگی معمولی باشد. علائم اغلب به‌تدریج ظاهر می‌شوند.

ممکن است ابتدا نوزاد دچار آبریزش شفاف بینی و کاهش اشتها شود و چند روز بعد سرفه، عطسه یا تب ایجاد شود. در نوزادان بسیار کم‌سن، تحریک‌پذیری یا کاهش فعالیت ممکن است تنها نشانه بیماری باشد.

علائم شدیدتر

حدود یک تا سه روز پس از شروع علائم شبیه سرماخوردگی، در برخی کودکان بیماری می‌تواند به بخش‌های پایینی دستگاه تنفسی گسترش پیدا کند.

علائم هشداردهنده عبارت‌اند از:

• تب بالا
• افزایش تعداد تنفس
• خس‌خس سینه
• سرفه مداوم
• مشکل در شیر خوردن یا غذا خوردن به دلیل تنفس سریع یا گرفتگی شدید بینی
• وقفه در تنفس یا آپنه، به‌ویژه وقفه‌های بیش از ۱۵ تا ۲۰ ثانیه

این وضعیت می‌تواند نشانه برونشیولیت یا پنومونی باشد.

برخی کودکان بیشتر در معرض بیماری شدید قرار دارند، از جمله:

• نوزادان نارس
• نوزادان کمتر از ۶ ماه
• کودکان زیر ۲ سال مبتلا به بیماری مزمن قلبی یا ریوی
• کودکان دارای ضعف سیستم ایمنی
• کودکان مبتلا به بیماری‌های عصبی‌عضلانی
• کودکان دارای ناهنجاری‌های مادرزادی قلب یا ریه
• کودکان مبتلا به بیماری مزمن ریه

علائم اورژانسی RSV در نوزادان

برخی علائم نشان می‌دهند که کودک ممکن است با مشکل جدی تنفسی مواجه باشد و به مراقبت فوری نیاز دارد.

در صورت مشاهده موارد زیر باید فوراً با اورژانس تماس گرفت:

• باز شدن واضح پره‌های بینی هنگام هر نفس
• تنفس بسیار سریع یا دشوار
• فرورفتگی پوست بین دنده‌ها یا اطراف قفسه سینه هنگام تنفس
• ناله یا صداهای غیرطبیعی هنگام تنفس
• قطع تنفس
• خواب‌آلودگی یا بی‌حالی شدید
• کبودی لب‌ها، ناخن‌ها یا پوست
• حملات شدید سرفه
• رنگ‌پریدگی شدید
• بی‌قراری یا تحریک‌پذیری غیرعادی

در نوزادان، شدت مشکلات تنفسی می‌تواند سریع‌تر از آنچه والدین انتظار دارند افزایش پیدا کند؛ بنابراین مشاهده علائم تنفسی قابل توجه نباید صرفاً به «سرماخوردگی» نسبت داده شود.

علائم RSV در کودکان بزرگ‌تر و بزرگسالان

در کودکان بزرگ‌تر و بزرگسالان سالم، RSV معمولاً بیماری خفیف‌تری ایجاد می‌کند.

علائم معمول عبارت‌اند از:

• گرفتگی بینی
• گلودرد
• سرفه
• سردرد
• خستگی
• تب

اما در برخی افراد، عفونت می‌تواند به دستگاه تنفسی تحتانی گسترش پیدا کند و باعث برونشیت یا پنومونی شود.

علائم شدیدتر شامل موارد زیر است:

• سرفه شدید یا مداوم
• خس‌خس سینه
• احساس فشار یا گرفتگی قفسه سینه
• دشواری در تنفس

افراد سالمند، به‌ویژه افراد ۶۵ ساله و بالاتر، افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن قلبی یا ریوی مانند آسم و افراد دارای ضعف سیستم ایمنی، بیشتر در معرض بیماری شدید قرار دارند.

RSV چگونه منتقل می‌شود؟

RSV بسیار مسری است و از طریق ترشحات تنفسی و تماس منتقل می‌شود.

برای مثال، فرد ممکن است در شرایط زیر آلوده شود:

• قرار گرفتن در معرض قطرات ناشی از عطسه یا سرفه فرد مبتلا
• تماس ترشحات بینی یا دهان فرد آلوده با چشم، بینی یا دهان
• لمس اسباب‌بازی یا سطوحی که فرد مبتلا لمس کرده است
• تماس مستقیم و نزدیک، از جمله بوسیدن فرد مبتلا

ویروس می‌تواند از طریق دست‌ها و اشیای آلوده نیز منتقل شود؛ به همین دلیل شست‌وشوی مرتب دست‌ها نقش مهمی در کاهش انتقال دارد.

RSV چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص RSV در بسیاری از موارد با توجه به علائم، شرح حال و معاینه انجام می‌شود. پزشک همچنین بررسی می‌کند که آیا کودک یا فرد بیمار عوامل خطر ابتلا به بیماری شدید را دارد یا خیر.

در نوزادان و کودکان، پزشک ممکن است درباره موارد زیر سؤال کند:

• تب
• کاهش فعالیت
• کاهش اشتها یا مشکل در شیر خوردن
• کاهش ادرار
• سابقه نارس بودن
• بیماری قلبی یا ریوی

در معاینه نیز مواردی مانند خس‌خس، افزایش تعداد تنفس، باز شدن پره‌های بینی و کاهش سطح اکسیژن بررسی می‌شوند.

آزمایش‌های تشخیصی

اگر بیماری شدید باشد یا فرد در گروه پرخطر قرار داشته باشد، ممکن است آزمایش تشخیصی انجام شود.

آزمایش سریع آنتی‌ژن می‌تواند با نمونه‌گیری از ترشحات بینی انجام شود و معمولاً نتیجه آن در مدت کوتاهی آماده می‌شود.

در کودکان بزرگ‌تر و بزرگسالان، آزمایش‌های مولکولی مانند PCR می‌توانند برای شناسایی RSV استفاده شوند. این آزمایش‌ها معمولاً حساسیت بیشتری نسبت به آزمایش سریع آنتی‌ژن دارند و می‌توانند برخی ویروس‌های تنفسی دیگر را نیز شناسایی کنند.

عکس قفسه سینه معمولاً برای موارد شدیدتر یا زمانی که احتمال عوارض جدی مطرح باشد استفاده می‌شود و برای هر فرد مبتلا به RSV ضرورت ندارد.

درمان RSV چگونه است؟

در حال حاضر برای بیشتر موارد معمول RSV درمانی که ویروس را مستقیماً از بین ببرد وجود ندارد. درمان عمدتاً حمایتی است؛ یعنی هدف، کنترل علائم و کمک به بدن برای عبور از دوره عفونت است.

در موارد خفیف، اقدامات معمول شامل موارد زیر است:

• دریافت مایعات کافی
• استراحت
• کنترل تب طبق توصیه پزشک
• پاک نگه داشتن ترشحات بینی، به‌ویژه در نوزادانی که گرفتگی بینی تغذیه و تنفس آنها را دشوار می‌کند
• زیر نظر گرفتن وضعیت تنفس

در مورد نوزادان، مقدار و روش مناسب مصرف مایعات یا شیر و همچنین داروهای کاهش‌دهنده تب باید با توجه به سن و شرایط کودک تعیین شود.

هرگز به کودک زیر ۱۸ سال آسپرین ندهید؛ زیرا مصرف آن در کودکان با خطر سندرم ری مرتبط است.

چه زمانی بستری لازم می‌شود؟

اگر RSV باعث اختلال قابل توجه در تنفس یا کاهش اکسیژن خون شود، ممکن است بستری شدن ضروری باشد.

در بیمارستان ممکن است اقدامات حمایتی زیر انجام شوند:

• اکسیژن‌درمانی
• تأمین مایعات از طریق لوله بینی-معده‌ای
• سرم داخل وریدی
• در موارد بسیار شدید، استفاده از دستگاه کمک‌تنفسی یا تهویه مکانیکی

بنابراین، شدت بیماری بیشتر از خودِ مثبت بودن آزمایش RSV تعیین می‌کند که چه سطحی از مراقبت لازم است.

چگونه از RSV پیشگیری کنیم؟

از آنجا که RSV به‌راحتی منتقل می‌شود، رعایت اصول بهداشت تنفسی و کاهش تماس با افراد بیمار اهمیت دارد.

اقدامات مؤثر شامل موارد زیر است:

• شستن مرتب و کامل دست‌ها با آب و صابون
• ندادن دست یا تماس نزدیک با افراد بیمار
• به اشتراک نگذاشتن لیوان، قاشق و ظروف غذا
• خودداری از لمس چشم، بینی و دهان با دست‌های نشسته
• تمیز و ضدعفونی کردن سطوحی که مرتب لمس می‌شوند
• پوشاندن دهان و بینی هنگام سرفه و عطسه
• ماندن در خانه هنگام بیماری و کاهش تماس با افراد پرخطر
• دور نگه داشتن نوزاد از دود سیگار و دود دست‌دوم
• محدود کردن حضور نوزادان پرخطر در محیط‌های شلوغ در دوره‌های افزایش بیماری‌های تنفسی، در صورت امکان

افرادی که از نوزاد مراقبت می‌کنند نیز بهتر است پیش از لمس کودک دست‌های خود را بشویند.

واکسن و آنتی‌بادی RSV

پیشگیری از RSV فقط به شست‌وشوی دست‌ها محدود نمی‌شود. واکسن‌ها و آنتی‌بادی‌های پیشگیرانه نیز برای برخی گروه‌ها در دسترس هستند.

واکسن‌های RSV برای گروه‌های سنی مشخصی از بزرگسالان در معرض خطر بیماری شدید و همچنین برای محافظت از نوزاد از طریق واکسیناسیون مادر در دوران بارداری مورد استفاده قرار می‌گیرند. توصیه دقیق به سن، وضعیت سلامت، زمان بارداری و دستورالعمل‌های کشور محل زندگی بستگی دارد.

یکی از روش‌های پیشگیری از بیماری شدید در نوزادان، آنتی‌بادی نیروسیویماب (nirsevimab) است. این دارو با واکسن تفاوت دارد؛ زیرا یک آنتی‌بادی آماده را در اختیار بدن قرار می‌دهد و برای پیشگیری از RSV در گروه‌های واجد شرایط استفاده می‌شود، نه برای درمان عفونتی که از قبل ایجاد شده است.

در مورد نوزادان، واجد شرایط بودن برای دریافت این آنتی‌بادی به عواملی مانند سن، زمان تولد نسبت به فصل RSV و دریافت یا عدم دریافت واکسن RSV توسط مادر در دوران بارداری بستگی دارد.

بنابراین، تصمیم درباره واکسن یا آنتی‌بادی پیشگیرانه باید بر اساس شرایط کودک و توصیه پزشک انجام شود.

آیا بزرگسالان هم به RSV مبتلا می‌شوند؟

بله. RSV محدود به دوران کودکی نیست و بزرگسالان نیز می‌توانند به آن مبتلا شوند.

در بیشتر بزرگسالان سالم، بیماری شبیه سرماخوردگی است؛ اما سالمندان و افراد مبتلا به بیماری‌های قلبی یا ریوی و ضعف سیستم ایمنی ممکن است دچار بیماری شدیدتر شوند.

RSV چقدر مسری است؟

RSV بسیار مسری است و از طریق قطرات تنفسی، تماس مستقیم و لمس سطوح آلوده منتقل می‌شود.

به همین دلیل، اگر فردی دچار علائم تنفسی است، بهتر است از تماس نزدیک با نوزادان، سالمندان و افرادی که خطر بیماری شدید در آنها بیشتر است خودداری کند.

جمع‌بندی

RSV یکی از شایع‌ترین ویروس‌های تنفسی است و در بسیاری از افراد فقط علائمی شبیه سرماخوردگی ایجاد می‌کند. با این حال، در نوزادان، سالمندان و افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای می‌تواند به برونشیولیت یا پنومونی منجر شود.

در نوزادان، مشکل تنفسی، فرورفتگی قفسه سینه، باز شدن پره‌های بینی، کبودی، قطع تنفس یا بی‌حالی شدید از علائم هشدار هستند و نیاز به ارزیابی فوری دارند.

در موارد خفیف، درمان عمدتاً حمایتی است و شامل تأمین مایعات، استراحت، کنترل تب و پایش علائم می‌شود. رعایت بهداشت دست، کاهش تماس با افراد بیمار و استفاده از روش‌های پیشگیری مناسب برای گروه‌های واجد شرایط نیز می‌تواند خطر بیماری شدید را کاهش دهد.