کم‌خونی و سرطان؛ کدام سرطان‌ها می‌توانند هموگلوبین را کاهش دهند؟

کاهش هموگلوبین همیشه به معنای سرطان نیست. کم‌خونی یکی از مشکلات شایع پزشکی است و می‌تواند دلایل بسیار متنوعی از کمبود آهن و ویتامین‌ها گرفته تا بیماری‌های مزمن، خونریزی و عوارض درمان‌ها داشته باشد. بااین‌حال، در برخی سرطان‌ها کم‌خونی بخشی از تابلوی بیماری است و گاهی حتی پیش از تشخیص سرطان دیده می‌شود.

سرطان می‌تواند از مسیرهای مختلفی باعث افت هموگلوبین شود؛ از خونریزی آهسته و اختلال در تولید گلبول قرمز گرفته تا درگیری مغز استخوان، التهاب مزمن یا کمبودهای تغذیه‌ای. بنابراین، خودِ کم‌خونی به‌تنهایی نشانه سرطان نیست، اما کم‌خونی بدون علت مشخص، به‌ویژه در برخی شرایط، نیازمند بررسی دقیق است.

چه سرطان‌هایی بیشتر با کم‌خونی ارتباط دارند؟

سرطان‌های خون و مغز استخوان

برخی سرطان‌ها مستقیماً با سیستم خون‌سازی درگیر هستند و می‌توانند تولید طبیعی گلبول‌های قرمز را مختل کنند.

• لوسمی: تکثیر سریع سلول‌های غیرطبیعی در خون و مغز استخوان می‌تواند فضای لازم برای تولید طبیعی گلبول‌های قرمز و پلاکت‌ها را کاهش دهد.
• لنفوم: در برخی موارد، سلول‌های غیرطبیعی سیستم لنفاوی می‌توانند عملکرد طبیعی مغز استخوان را مختل کنند.
• مولتیپل میلوما: این سرطان از سلول‌های پلاسما منشأ می‌گیرد و می‌تواند عملکرد طبیعی مغز استخوان و تولید سلول‌های خونی را تحت تأثیر قرار دهد.

همچنین بعضی سرطان‌ها ممکن است به استخوان‌ها و مغز استخوان گسترش پیدا کنند. جایگزین شدن بافت طبیعی مغز استخوان با سلول‌های سرطانی می‌تواند توانایی بدن برای ساخت گلبول قرمز را کاهش دهد.

نکته: کم‌خونی فاکونی یک بیماری ژنتیکی نادر است که خودِ سرطان نیست، اما به دلیل اختلال در عملکرد مغز استخوان می‌تواند تولید سلول‌های خونی را کاهش دهد و خطر ابتلا به لوسمی میلوئید حاد و برخی تومورها را افزایش دهد.

سرطان دهانه رحم

کم‌خونی در افراد مبتلا به سرطان دهانه رحم نسبتاً شایع است و در حدود نیمی از بیماران ممکن است هنگام تشخیص وجود داشته باشد. یکی از دلایل مهم، خونریزی از تومور است.

در برخی بیماران، گسترش سرطان به مغز استخوان یا کاهش دریافت مواد غذایی به‌دلیل بی‌اشتهایی نیز می‌تواند در ایجاد کم‌خونی نقش داشته باشد.

سرطان روده بزرگ

یکی از ارتباطات مهم میان کم‌خونی و سرطان، کم‌خونی فقر آهن در سرطان روده بزرگ است.

تومورهای روده ممکن است برای مدت طولانی خونریزی خفیف و مداوم ایجاد کنند؛ خونریزی‌ای که ممکن است با چشم دیده نشود اما در طول زمان ذخایر آهن بدن را کاهش دهد و در نهایت باعث افت هموگلوبین شود.

این مسئله در سرطان‌های قسمت راست روده بزرگ، شامل سکوم، کولون صعودی و بخش‌هایی از کولون عرضی، بیشتر گزارش شده است.

بنابراین، کم‌خونی فقر آهن بدون علت مشخص، به‌خصوص در فردی که احتمال خونریزی گوارشی وجود دارد، نباید صرفاً با مصرف خودسرانه مکمل آهن پوشانده شود و ممکن است نیاز به بررسی علت زمینه‌ای داشته باشد.

سرطان کلیه

کلیه‌ها فقط وظیفه تنظیم آب و مواد زائد بدن را ندارند؛ آنها هورمونی به نام اریتروپویتین نیز تولید می‌کنند که مغز استخوان را برای ساخت گلبول‌های قرمز تحریک می‌کند.

سرطان کلیه، به‌ویژه کارسینوم سلول کلیوی، می‌تواند این فرایند را مختل کند و به کم‌خونی منجر شود. علاوه بر خود بیماری، برخی داروهای مورد استفاده برای درمان سرطان کلیه نیز ممکن است به‌عنوان عارضه جانبی باعث کاهش هموگلوبین شوند.

سرطان پستان

سرطان پستان می‌تواند به استخوان و در برخی موارد به مغز استخوان گسترش پیدا کند. درگیری مغز استخوان ممکن است تولید گلبول‌های قرمز را کاهش دهد و به کم‌خونی منجر شود.

در موارد بسیار نادر، سرطان پستان ممکن است بدون وجود توده اولیه قابل تشخیص در پستان و با تظاهر در بخش دیگری از بدن شناسایی شود. این حالت کمتر از یک درصد موارد سرطان پستان را تشکیل می‌دهد و تشخیص آن دشوار است.

در یک گزارش موردی نیز درگیری پستان با مغز استخوان و ایجاد فیبروز مغز استخوان با کم‌خونی همراه بوده است.

سرطان پروستات

کم‌خونی ممکن است یکی از تظاهرات اولیه سرطان پروستات باشد و در مراحل پیشرفته بیماری نیز نسبتاً شایع است.

اگرچه گسترش سرطان پروستات به مغز استخوان می‌تواند در کاهش تولید گلبول قرمز نقش داشته باشد، در بیماران مبتلا به سرطان پیشرفته، یکی از عوامل مهم دیگر درمان محرومیت از آندروژن (ADT) است که می‌تواند باعث کم‌خونی شود.

سرطان ریه

کم‌خونی در افراد مبتلا به سرطان ریه نیز شایع است. اگر کم‌خونی پیش از شروع درمان وجود داشته باشد، در برخی مطالعات با پیش‌آگهی نامطلوب‌تر همراه بوده است.

علل احتمالی شامل درگیری مغز استخوان و افزایش مواد التهابی موسوم به سیتوکین‌ها است. افزایش مزمن سیتوکین‌ها می‌تواند تولید طبیعی گلبول‌های قرمز را مختل کند.

از طرف دیگر، کم‌خونی می‌تواند میزان اکسیژن‌رسانی به بافت تومور را کاهش دهد. این وضعیت که «هیپوکسی تومور» نام دارد، ممکن است در برخی شرایط پاسخ سرطان ریه به درمان‌هایی مانند شیمی‌درمانی و پرتودرمانی را دشوارتر کند.

سرطان چگونه باعث کاهش هموگلوبین می‌شود؟

کم‌خونی مرتبط با سرطان یک مکانیسم واحد ندارد. بسته به نوع و مرحله سرطان، چند مسیر می‌توانند هم‌زمان در ایجاد آن نقش داشته باشند:

فریتین همیشه به معنای ذخایر کافی آهن نیست

یکی از نکات مهم در ارزیابی کم‌خونی، تفسیر فریتین است. فریتین معمولاً به‌عنوان شاخصی از ذخایر آهن استفاده می‌شود، اما یک پروتئین فاز حاد نیز محسوب می‌شود و التهاب می‌تواند سطح آن را افزایش دهد.

به همین دلیل، در برخی سرطان‌ها مانند سرطان پستان، سرطان دهانه رحم و لنفوم، ممکن است فریتین بالا باشد، درحالی‌که وضعیت متابولیسم آهن و خون‌سازی همچنان غیرطبیعی است.

بنابراین، فقط با نگاه کردن به عدد فریتین نمی‌توان درباره وضعیت آهن یا علت کم‌خونی قضاوت کرد. تفسیر آن باید در کنار سایر شاخص‌های آزمایشگاهی و شرایط بالینی انجام شود.

آیا درمان سرطان هم می‌تواند باعث کم‌خونی شود؟

بله. کم‌خونی فقط ناشی از خود سرطان نیست و درمان نیز می‌تواند در ایجاد یا تشدید آن نقش داشته باشد.

شیمی‌درمانی سلول‌هایی را که سرعت تقسیم بالایی دارند تحت تأثیر قرار می‌دهد. سلول‌های مغز استخوان نیز برای تولید مداوم گلبول‌های سفید، گلبول‌های قرمز و پلاکت‌ها به‌سرعت تقسیم می‌شوند؛ بنابراین برخی داروهای شیمی‌درمانی می‌توانند خون‌سازی را کاهش دهند.

به همین دلیل، شمارش سلول‌های خونی معمولاً پیش از جلسات شیمی‌درمانی بررسی می‌شود. اگر تعداد گلبول‌های قرمز یا هموگلوبین بیش از حد پایین باشد، ممکن است ادامه درمان تا بهبود شرایط به تعویق بیفتد.

برخی درمان‌های هدفمند سرطان نیز می‌توانند با کم‌خونی همراه باشند و در بعضی گزارش‌ها، میزان بروز کم‌خونی با برخی رژیم‌های درمانی بسیار بالا گزارش شده است.

علائم کم‌خونی چیست؟

هموگلوبین وظیفه اصلی حمل اکسیژن از ریه‌ها به بافت‌های بدن را بر عهده دارد. وقتی مقدار آن کاهش پیدا می‌کند، توانایی خون برای رساندن اکسیژن نیز کاهش می‌یابد.

علائم احتمالی کم‌خونی عبارت‌اند از:

• خستگی و ضعف
• تنگی نفس
• سرگیجه یا احساس سبکی سر
• سردرد
• افزایش ضربان قلب
• رنگ‌پریدگی، به‌ویژه در مخاط‌ها
• گزگز یا بی‌حسی دست‌ها و پاها
• افزایش استعداد ابتلا به عفونت
• احساس ضعف مداوم
• پیکا؛ میل غیرمعمول به خوردن موادی که غذا محسوب نمی‌شوند، مانند خاک

بااین‌حال، شدت علائم همیشه با شدت کم‌خونی متناسب نیست و بعضی افراد، به‌خصوص در کم‌خونی تدریجی، ممکن است علائم واضحی نداشته باشند.

کم‌خونی شدید و درمان‌نشده چه عوارضی دارد؟

کم‌خونی شدید و درمان‌نشده می‌تواند در برخی افراد با مشکلاتی مانند اختلالات خلقی، عوارض قلبی از جمله آریتمی و بزرگ‌شدن قلب و افزایش خطر عفونت همراه باشد.

اگر خونریزی متوقف نمی‌شود، درد قفسه سینه، تنگی نفس قابل توجه، ضربان قلب نامنظم یا گیجی و اختلال هوشیاری دارید، نیاز به ارزیابی فوری پزشکی وجود دارد.

کم‌خونی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

آزمایش اصلی برای تشخیص کم‌خونی، شمارش کامل سلول‌های خون (CBC) است. در این آزمایش، هموگلوبین، تعداد گلبول‌های قرمز و هماتوکریت بررسی می‌شوند.

مقادیر ذکرشده در مقاله اصلی برای بزرگسالان عبارت‌اند از:

• تعداد طبیعی گلبول قرمز: حدود ۴٫۳۲ تا ۵٫۷۲ تریلیون سلول در لیتر در مردان و ۳٫۹۰ تا ۵٫۰۳ تریلیون سلول در لیتر در زنان
• هموگلوبین کمتر از ۱۳٫۵ گرم در دسی‌لیتر در مردان و کمتر از ۱۲ گرم در دسی‌لیتر در زنان، پایین در نظر گرفته شده است.
• هماتوکریت طبیعی حدود ۴۲ تا ۵۴ درصد در مردان و ۳۸ تا ۴۶ درصد در زنان گزارش شده است.

بااین‌حال، محدوده مرجع آزمایشگاه و شرایط بالینی فرد نیز باید در تفسیر نتایج در نظر گرفته شود.

برای پیدا کردن علت کم‌خونی، آزمایش‌های دیگری نیز ممکن است مورد نیاز باشند:

• MCV: اندازه متوسط گلبول‌های قرمز را نشان می‌دهد و می‌تواند به افتراق کم‌خونی‌های مختلف کمک کند.
• RDW: میزان تفاوت اندازه گلبول‌های قرمز را بررسی می‌کند.
• MCHC: اطلاعاتی درباره غلظت هموگلوبین داخل گلبول‌های قرمز ارائه می‌دهد.
• بررسی آهن و شاخص‌های مرتبط با متابولیسم آن
• در شرایط خاص، بررسی ویتامین B12 و فولات و سایر آزمایش‌های تکمیلی

در بیماران مبتلا به سرطان نیز وضعیت خون و آهن معمولاً در طول درمان به‌طور دوره‌ای بررسی می‌شود.

آیا کم‌خونی بدون علت می‌تواند نشانه سرطان باشد؟

گاهی اوقات بله، اما کم‌خونی به‌تنهایی نباید به‌عنوان نشانه سرطان تفسیر شود.

کم‌خونی علل بسیار شایع دیگری مانند کمبود آهن، خونریزی قاعدگی، بیماری‌های مزمن، کمبود ویتامین B12 یا فولات، بیماری کلیوی و برخی اختلالات خونی دارد.

بااین‌حال، اگر علت کم‌خونی مشخص نباشد، پزشک ممکن است بر اساس سن، جنسیت، علائم، سابقه خانوادگی و نتایج آزمایش‌ها بررسی‌های بیشتری را برای پیدا کردن علت انجام دهد.

این بررسی‌ها بسته به شرایط فرد ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• آزمایش خون و بررسی برخی نشانگرهای توموری در شرایط منتخب
• آندوسکوپی‌هایی مانند کولونوسکوپی، برونکوسکوپی یا سیستوسکوپی
• تصویربرداری مانند سی‌تی‌اسکن، ام‌آر‌آی یا اسکن استخوان
• نمونه‌برداری از بافت یا در موارد خاص مغز استخوان

نکته مهم: انجام چنین بررسی‌هایی به این معنا نیست که فرد حتماً سرطان دارد؛ هدف، پیدا کردن علت کم‌خونی و رد یا تأیید علل مهم بر اساس احتمال بالینی است.

درمان کم‌خونی در بیماران مبتلا به سرطان

درمان باید دو هدف داشته باشد: پیدا کردن و درمان علت زمینه‌ای و در صورت نیاز، اصلاح خود کم‌خونی.

اصلاح تغذیه

اگر کم‌خونی خفیف و ناشی از دریافت ناکافی آهن باشد، اصلاح رژیم غذایی می‌تواند بخشی از درمان باشد. منابع آهن شامل گوشت قرمز، جگر، حبوبات و برخی غلات غنی‌شده با آهن هستند.

البته در کم‌خونی قابل توجه، اتکا به غذا به‌تنهایی ممکن است برای اصلاح سریع هموگلوبین کافی نباشد و بهبود ذخایر و شمارش گلبول‌های قرمز از طریق رژیم غذایی می‌تواند ماه‌ها طول بکشد.

مکمل آهن

در صورت اثبات یا احتمال بالای کمبود آهن، پزشک ممکن است مکمل آهن تجویز کند. مصرف خودسرانه آهن توصیه نمی‌شود؛ زیرا همه کم‌خونی‌ها ناشی از کمبود آهن نیستند.

در برخی بیماران مبتلا به سرطان، آهن وریدی نیز می‌تواند گزینه مؤثری باشد. مکمل‌های آهن، به‌خصوص انواع خوراکی، ممکن است باعث یبوست شوند و در صورت نیاز پزشک ممکن است برای کنترل آن درمان مناسب پیشنهاد کند.

انتقال خون

در کم‌خونی شدید یا زمانی که کم‌خونی علائم قابل توجه ایجاد کرده است، انتقال خون می‌تواند به‌سرعت تعداد گلبول‌های قرمز را افزایش دهد.

داروهای محرک خون‌سازی

برخی داروها با تحریک مغز استخوان، تولید گلبول قرمز را افزایش می‌دهند. از جمله آنها می‌توان به اپویتین آلفا و دربپوئتین آلفا اشاره کرد.

این داروها برای همه بیماران مناسب نیستند و تصمیم درباره استفاده از آنها به نوع سرطان، درمان در حال انجام، شدت کم‌خونی و شرایط فرد بستگی دارد.

استروئیدها

در برخی موارد خاص، به‌ویژه بعضی انواع کم‌خونی همولیتیک همراه با لنفوم، ممکن است از کورتیکواستروئیدها استفاده شود.

چگونه با خستگی ناشی از کم‌خونی کنار بیاییم؟

خستگی یکی از آزاردهنده‌ترین مشکلات کم‌خونی و همچنین یکی از علائم شایع سرطان و درمان‌های آن است. اگرچه خستگی به‌خودی‌خود همیشه خطرناک نیست، می‌تواند فعالیت‌های روزمره و کیفیت زندگی را به‌شدت محدود کند.

تا زمانی که علت کم‌خونی مشخص و درمان شود، چند اقدام ساده می‌تواند کمک‌کننده باشد:

• فعالیت‌های روزانه را متناسب با سطح انرژی تنظیم کنید.
• کارهای مهم‌تر را در زمان‌هایی انجام دهید که انرژی بیشتری دارید.
• از تلاش برای انجام همه کارها به‌صورت هم‌زمان خودداری کنید.
• هنگام تغییر وضعیت از درازکش به نشسته یا ایستاده، به‌آرامی حرکت کنید تا احتمال افت فشار وضعیتی و سرگیجه کاهش یابد.
• در صورت نیاز از اعضای خانواده یا اطرافیان کمک بگیرید.
• دریافت کافی مایعات و تغذیه مناسب را جدی بگیرید.

چند نکته مهم درباره ارتباط کم‌خونی و سرطان

کم‌خونی مساوی سرطان نیست.
وجود هموگلوبین پایین به‌تنهایی نمی‌تواند سرطان را تشخیص دهد.

نوع کم‌خونی مهم است.
برای مثال، کم‌خونی فقر آهن بدون علت مشخص می‌تواند در برخی افراد نیازمند بررسی خونریزی گوارشی باشد.

فریتین را نباید به‌تنهایی تفسیر کرد.
التهاب می‌تواند فریتین را افزایش دهد و تصویر واقعی وضعیت آهن را پیچیده‌تر کند.

درمان سرطان هم ممکن است هموگلوبین را کاهش دهد.
بنابراین در بیمار مبتلا به سرطان، باید میان کم‌خونی ناشی از خود بیماری و عوارض درمان تفاوت گذاشت.

پرسش‌های متداول

آیا پایین بودن هموگلوبین به معنی سرطان است؟

خیر. کم‌خونی دلایل بسیار متنوع و اغلب غیرسرطانی دارد. تشخیص علت به الگوی آزمایش خون، علائم، سابقه پزشکی و در صورت نیاز بررسی‌های تکمیلی بستگی دارد.

کدام نوع کم‌خونی بیشتر نیاز به بررسی از نظر سرطان دارد؟

کم‌خونی فقر آهن بدون علت مشخص، به‌خصوص در شرایطی که احتمال خونریزی گوارشی مطرح باشد، اهمیت بیشتری دارد. تصمیم برای بررسی سرطان به سن، جنسیت، علائم و عوامل خطر فرد بستگی دارد.

آیا سرطان روده بزرگ می‌تواند بدون خونریزی قابل مشاهده باعث کم‌خونی شود؟

بله. تومورهای روده ممکن است برای مدت طولانی خونریزی بسیار آهسته‌ای ایجاد کنند که با چشم دیده نمی‌شود و به‌مرور باعث کاهش ذخایر آهن و هموگلوبین شود.

آیا مصرف آهن برای هر فردی که هموگلوبین پایینی دارد مناسب است؟

خیر. ابتدا باید علت کم‌خونی مشخص شود. مصرف آهن در فردی که کمبود آهن ندارد نه‌تنها مشکل اصلی را برطرف نمی‌کند، بلکه ممکن است عوارض ایجاد کند یا تشخیص علت واقعی را به تأخیر بیندازد.

جمع‌بندی

سرطان می‌تواند از مسیرهای مختلفی باعث کاهش هموگلوبین شود؛ از خونریزی مزمن و کمبود آهن گرفته تا درگیری مغز استخوان، التهاب، تخریب گلبول‌های قرمز و مشکلات تغذیه‌ای. لوسمی، لنفوم، میلوما، سرطان روده بزرگ، دهانه رحم، کلیه، پستان، پروستات و ریه از جمله سرطان‌هایی هستند که ممکن است با کم‌خونی همراه شوند.

بااین‌حال، مهم‌ترین نکته این است که کم‌خونی یک علامت یا یافته آزمایشگاهی غیر اختصاصی است و به‌تنهایی تشخیص سرطان محسوب نمی‌شود. اگر هموگلوبین پایین است، به‌جای تمرکز صرف بر عدد آزمایش یا شروع خودسرانه مکمل آهن، باید نوع کم‌خونی و علت زمینه‌ای آن مشخص شود.