۴ روش موثر برای جلوگیری از اسهال ناشی از متفورمین

علت بروز اسهال ناشی از متفورمین

متفورمین که با نام تجاری گلوکوفاژ و برندهای دیگر به فروش می‌رسد، یکی از ایمن‌ترین داروها برای کاهش قند خون و مدیریت دیابت نوع ۲ محسوب می‌شود. این دارو به‌دلیل اثربخشی بالا و هزینه‌ی پایین، یکی از پرنسخه‌ترین داروهای ضد دیابت در جهان است. با این حال، تا ۷۵٪ از افرادی که متفورمین مصرف می‌کنند دچار عوارض گوارشی می‌شوند که شدت آن‌ها از خفیف تا شدید متغیر است. شایع‌ترین این عوارض شامل اسهال، حالت تهوع، استفراغ، ناراحتی معده و نفخ می‌باشد که در این میان، اسهال با شیوع ۵۳٪ از همه رایج‌تر است¹. این عوارض می‌توانند در تحمل دارو تأثیر بگذارند و منجر به توقف مصرف یا کاهش دوز توسط بیماران شوند که در نهایت اثربخشی درمان را کاهش می‌دهد².

۴ روش موثر برای جلوگیری از اسهال ناشی از متفورمین

Getty Image / <a href="https://www.gettyimages.com/search/photographer?photographer=Scott%20Olson" target="_blank" rel="noopener" data-component="link" data-source="inlineLink" data-type="externalLink" data-ordinal="1">Scott Olson</a> / Staff

چرا متفورمین باعث اسهال می‌شود

اسهال ناشی از متفورمین ممکن است نتیجه‌ی چندین اثر هم‌زمان این دارو بر سیستم گوارشی باشد. این اثرات نه‌تنها پیچیده، بلکه بر تعامل بین دارو، باکتری‌های روده و فرآیندهای جذب و حرکتی دستگاه گوارش تمرکز دارند. عوامل زیر از جمله مکانیسم‌هایی هستند که به‌عنوان علت اسهال شناخته شده‌اند:

تغییر در باکتری‌های روده: متفورمین در بسیاری از افراد به‌طور موقت تعادل میان باکتری‌های “مفید” مانند گونه‌های Intestinibacter و باکتری‌های “مضر” مانند گونه‌های Escherichia را برهم می‌زند، که این اختلال منجر به التهاب روده و بروز اسهال می‌شود³. این تغییر می‌تواند بر ایمنی و هضم تأثیرگذار باشد و زمینه‌ساز ناراحتی گوارشی شود.
افزایش غلظت اسیدهای صفراوی: اسیدهای صفراوی که برای تجزیه چربی‌ها ضروری هستند، معمولاً پس از فرآیند گوارش بازجذب می‌شوند، اما متفورمین این بازجذب را مختل کرده و باعث تجمع آن‌ها در روده می‌شود⁴. این تجمع موجب افزایش حرکات روده و کشیدن آب از دیواره‌های روده به درون مجرا شده و اسهال ایجاد می‌کند.
اختلال در تجزیه هیستامین: عدم تعادل در باکتری‌های روده می‌تواند تجزیه هیستامین – ماده‌ای ایمنی‌زا که در برخی غذاها وجود دارد – را مختل کند⁵. هیستامین در غلظت‌های بالا، علائمی مانند درد شکم و اسهال مشابه آلرژی غذایی ایجاد می‌کند.
افزایش هورمون GLP-1: GLP-1 یک پپتید گلوکاگون‌مانند است که توسط روده ترشح می‌شود و در تنظیم قند خون نقش دارد¹. متفورمین مانع دفع مناسب GLP-1 می‌شود و با افزایش سطح آن، علائمی مانند تهوع، استفراغ و اسهال را به همراه دارد.
افزایش فعالیت سروتونین در روده: متفورمین باعث افزایش ترشح سروتونین می‌شود؛ نوروترانسمیتری که هم در خلق‌وخو و هم در حرکات روده نقش دارد⁴. وقتی مقدار آن بیش از حد شود، حرکت سریع روده‌ها منجر به اسهال می‌گردد.
افزایش گلوکز در روده: متفورمین جذب گلوکز در دیواره روده را افزایش می‌دهد و این امر موجب ترشح آنزیمی به نام لاکتات می‌شود که اسیدیته محیط روده را تغییر می‌دهد⁶. محیط اسیدی می‌تواند به‌تنهایی عامل تحریک روده و بروز اسهال باشد.

۴ راه برای کاهش خطر اسهال

همه افرادی که متفورمین مصرف می‌کنند دچار اسهال نمی‌شوند، اما این عارضه ممکن است ظرف ۲۴ ساعت پس از شروع درمان یا پس از چند هفته ظاهر شود. تطبیق بدن با دارو به‌مرور زمان می‌تواند شدت عوارض را کاهش دهد، ولی در این بین می‌توان اقدامات پیشگیرانه انجام داد. چهار روش مؤثر برای کاهش یا پیشگیری از اسهال ناشی از متفورمین شامل موارد زیر است:

مصرف متفورمین همراه غذا: مصرف این دارو با غذا تحمل گوارشی را افزایش می‌دهد. اغلب توصیه می‌شود آن را همراه وعده شام مصرف کنید و قرص را به‌طور کامل ببلعید، زیرا خرد یا جویدن آن می‌تواند آزادسازی دارو را مختل کرده و خطر عوارض را افزایش دهد².
رعایت رژیم غذایی سالم: خوردن غذاهای شیرین، چرب، سرخ‌کرده یا فرآوری‌شده احتمال بروز اسهال را بیشتر می‌کند. بنابراین، استفاده از رژیم متعادل شامل فیبر بالا، غلات کامل، پروتئین‌های کم‌چرب، مغزها، حبوبات، چربی‌های سالم و میوه‌جات و سبزیجات تازه توصیه می‌شود⁷.
تنظیم دوز مصرفی: بروز اسهال با دوز مصرفی ارتباط مستقیم دارد و کاهش دوز ممکن است علائم را کنترل‌پذیرتر کند. این تغییر باید تحت نظر پزشک انجام شود و در صورت نیاز، داروهای مکمل برای کنترل قند خون تجویز شود¹. هرگز بدون مشورت با پزشک دوز را تغییر ندهید.
درخواست متفورمین با رهش طولانی: فورتامِت (Fortamet) نام تجاری متفورمین با رهش طولانی است که دارو را به‌آهستگی در دستگاه گوارش آزاد می‌کند. تحقیقات نشان داده‌اند تنها ۱۷٪ از مصرف‌کنندگان Fortamet دچار اسهال می‌شوند، در حالی که این عدد برای متفورمین معمولی تا ۵۳٪ است⁸.

چگونه اسهال را در طول درمان کنترل کنیم

در بسیاری از موارد، اسهال ناشی از متفورمین خفیف است و به‌مرور زمان کاهش می‌یابد. اما در برخی موارد شدت آن به‌گونه‌ای است که نیاز به بررسی پزشکی دارد تا نسبت سود و ضرر درمان سنجیده شود. از جمله نگرانی‌ها، خطر کم‌آبی مزمن و کاهش جذب دارو است که می‌تواند اثربخشی متفورمین را کاهش دهد. در صورت بروز اسهال خفیف تا متوسط، راهکارهای زیر ممکن است مفید باشند:

هیدراته‌ماندن: نوشیدن آب کافی و مایعات حاوی الکترولیت‌ها از جمله آبگوشت، نوشیدنی‌های ورزشی یا محلول‌های خوراکی مانند پدیالیت ضروری است. برای هر بار دفع اسهالی، دست‌کم یک لیوان مایع بنوشید⁹.
رعایت تغذیه هوشمندانه: رژیم BRAT (شامل موز، برنج، سس سیب و نان تست) سال‌هاست که به‌عنوان درمان خانگی برای اسهال شناخته می‌شود¹⁰. گرچه این رژیم برای مدت کوتاه قابل استفاده است، اما از نظر تغذیه‌ای کامل نیست؛ بنابراین مصرف غذاهای امن مانند تخم‌مرغ آب‌پز، لبنیات کم‌چرب، سبزیجات پخته‌شده و گوشت‌های بدون چربی نیز باید در نظر گرفته شود⁹.
پرهیز از برخی غذاها: علاوه بر غذاهای چرب، باید از غذاهای نفاخ مانند کلم بروکلی، کلم سفید و نوشابه‌های گازدار نیز دوری کرد. لبنیات پرچرب، الکل و کافئین موجود در قهوه، چای سیاه و شکلات نیز می‌توانند علائم را تشدید کنند⁹.
استفاده از داروهای ضداسهال بدون نسخه: داروهایی مانند لوپرامید (Imodium) و بیسموت ساب‌سالیسیلات (Pepto-Bismol) می‌توانند برای کاهش اسهال حاد مفید باشند. این داروها نباید در نوزادان، کودکان یا افرادی با مدفوع خونی یا تب استفاده شوند¹¹.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد

در اغلب موارد، عوارض گوارشی متفورمین با گذشت زمان کاهش می‌یابند، اما در برخی شرایط مراجعه به پزشک ضروری است. شناخت این شرایط می‌تواند از عوارض جدی‌تر جلوگیری کند. در موارد زیر به مراقبت پزشکی نیاز دارید:

اگر اسهال ناشی از متفورمین پس از چند هفته همچنان ادامه داشته یا تشدید شود¹.
اگر اسهال شدید بیش از دو روز ادامه داشته باشد و درمان خانگی مؤثر نباشد¹¹.
اگر به‌دلیل علائم گوارشی مداوم دچار کاهش وزن شوید¹.
اگر نتوانید از نظر جسمی یا روانی علائم را تحمل کنید.

نکات کلیدی

بر اساس مطالعات، تقریباً نیمی از افرادی که متفورمین مصرف می‌کنند دچار مدفوع شل یا آبکی می‌شوند که در برخی موارد منجر به توقف درمان می‌شود. کنترل این عارضه با اتخاذ راهکارهایی چون مصرف دارو همراه غذا، کاهش دوز، اجتناب از غذاهای چرب و استفاده از نوع رهش‌طولانی دارو ممکن است. در صورت بروز اسهال، نوشیدن مایعات فراوان به‌ویژه نوشیدنی‌های حاوی الکترولیت بسیار مهم است. همچنین استفاده از رژیم BRAT و داروهای ضداسهال بدون نسخه می‌تواند به کنترل علائم کمک کند و از کم‌آبی بدن جلوگیری نماید.

واحد محتوای علمی rdiet.ir

گردآوری، ترجمه و تدوین محتوای علمی در حوزه سلامت عمومی

تمام مقالات توسط دکتر فرزاد روشن‌ضمیر بازبینی علمی می‌شوند.

اگر از رژیم‌های تکراری نتیجه نگرفته‌اید، فقط یک دوره با دکتر روشن ضمیر داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانه‌دار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.

جهت ارتباط در پیام‌رسان‌ها به شماره زیر پیام دهید

09304881654

برای دریافت آموزش‌های روزانه عضو کانال بله شوید: