۶ عامل پنهانی که می‌توانند کلسترول خوب را کاهش دهند

وقتی صحبت از چربی خون می‌شود، معمولاً تمرکز اصلی روی کلسترول بالا و به‌ویژه LDL است؛ اما HDL یا همان «کلسترول خوب» نیز بخشی از ارزیابی وضعیت قلب و عروق است. با این حال، پایین بودن HDL همیشه نتیجه انتخاب‌های غذایی یا سبک زندگی نیست و ژنتیک، بعضی بیماری‌ها و حتی برخی داروها نیز می‌توانند در آن نقش داشته باشند.

نکته مهم‌تر این است که امروزه HDL را نمی‌توان فقط با یک عدد آزمایشگاهی تفسیر کرد. مقدار HDL مهم است، اما عملکرد و کیفیت ذرات HDL نیز اهمیت دارد و در افراد در معرض خطر بیماری‌های قلبی، تمرکز اصلی درمان معمولاً بر کاهش LDL و سایر عوامل خطر قلبی-عروقی است.

۱. ژنتیک می‌تواند نقش مهمی داشته باشد

ژنتیک یکی از عوامل اصلی تعیین‌کننده سطح پایه HDL در افراد است. برآوردها نشان می‌دهند که حدود ۴۰ تا ۶۰ درصد تفاوت سطح پایه HDL میان افراد می‌تواند با عوامل ژنتیکی مرتبط باشد.

در موارد بسیار نادر، برخی اختلالات ارثی باعث پایین بودن شدید HDL می‌شوند. یکی از این موارد، کمبود خانوادگی HDL است که می‌تواند با کاهش شدید HDL و بروز زودرس بیماری‌های قلبی-عروقی همراه باشد.

برخی از این اختلالات در نتیجه جهش در ژن‌هایی مانند ABCA1 یا APOA1 ایجاد می‌شوند. این ژن‌ها در ساخت پروتئین‌هایی نقش دارند که برای تشکیل ذرات HDL ضروری هستند.

HDL دقیقاً چیست؟

اصطلاح «کلسترول HDL» کمی گمراه‌کننده است. HDL در واقع یک نوع ذره حامل چربی در خون است و کلسترول بخشی از موادی است که این ذرات حمل می‌کنند.

برخی ذرات HDL می‌توانند کلسترول اضافی را از دیواره عروق جمع‌آوری و به کبد منتقل کنند تا از بدن دفع یا متابولیزه شود. به همین دلیل، HDL در گذشته به‌سادگی «کلسترول خوب» نامیده می‌شد.

اما امروزه مشخص شده است که داستان پیچیده‌تر از صرفاً بالا یا پایین بودن عدد HDL است. عملکرد ذرات HDL نیز اهمیت دارد و افزایش مصنوعی عدد HDL لزوماً به کاهش خطر بیماری قلبی منجر نمی‌شود.

۲. سیگار کشیدن

سیگار یکی از عوامل شناخته‌شده‌ای است که با کاهش HDL ارتباط دارد.

در یک مطالعه در سال ۲۰۲۴ که بیش از ۵۰۰۰ فرد سالم ۳۵ تا ۷۰ ساله را بررسی کرد، پس از در نظر گرفتن عواملی مانند سن، سطح فعالیت بدنی و شاخص توده بدنی، احتمال پایین بودن HDL در افراد سیگاری فعلی تقریباً سه برابر افرادی بود که هرگز سیگار نکشیده بودند.

خبر خوب این است که ترک سیگار می‌تواند به بهبود HDL کمک کند و این تغییر ممکن است نسبتاً سریع اتفاق بیفتد؛ در برخی پژوهش‌ها افزایش HDL تنها طی چند هفته پس از ترک سیگار مشاهده شده است.

البته مزیت ترک سیگار بسیار فراتر از افزایش HDL است. کاهش خطر بیماری قلبی، سکته مغزی، بیماری‌های ریوی و بسیاری از عوارض دیگر، اهمیت بسیار بیشتری از تغییر یک شاخص آزمایشگاهی دارد.

۳. کم‌تحرکی

نداشتن فعالیت بدنی منظم نیز با HDL پایین‌تر ارتباط دارد.

فعالیت هوازی منظم می‌تواند به بهبود HDL کمک کند. در افراد کم‌تحرک، شروع فعالیتی که فرد بتواند به‌طور پایدار انجام دهد، معمولاً از تلاش برای یافتن یک «ورزش خاص برای افزایش HDL» مهم‌تر است.

فعالیت‌هایی مانند پیاده‌روی تند، دویدن، دوچرخه‌سواری یا شنا می‌توانند بخشی از برنامه فعالیت هوازی باشند. افزایش تدریجی شدت و مدت فعالیت، متناسب با وضعیت جسمی فرد، اهمیت دارد.

اگر فرد اضافه‌وزن یا چاقی داشته باشد، ترکیب فعالیت بدنی با یک رژیم غذایی مناسب و کاهش وزن نیز می‌تواند به بهبود HDL کمک کند.

نکته کاربردی: هدف فقط بالا بردن HDL نیست. فعالیت بدنی منظم هم‌زمان می‌تواند فشار خون، حساسیت به انسولین، وزن بدن، تری‌گلیسرید و آمادگی قلبی-تنفسی را نیز بهبود دهد؛ بنابراین فواید آن بسیار گسترده‌تر از تغییر HDL است.

۴. رژیم غذایی نامناسب

الگوی غذایی نیز می‌تواند بر HDL و سایر شاخص‌های چربی خون اثر بگذارد.

مصرف زیاد کربوهیدرات‌های تصفیه‌شده مانند نان و غلات تصفیه‌شده، شیرینی‌ها، دسرها و نوشیدنی‌های شیرین و همچنین مصرف چربی‌های ترانس با وضعیت نامطلوب چربی خون و کاهش HDL ارتباط دارد.

در مقابل، اصلاح الگوی غذایی می‌تواند وضعیت چربی خون و سلامت قلب را بهبود دهد.

الگوی غذایی مدیترانه‌ای

رژیم مدیترانه‌ای یکی از الگوهای غذایی است که بیشترین شواهد درباره ارتباط آن با سلامت قلب و عروق وجود دارد. این الگو بر مصرف بیشتر موارد زیر تأکید می‌کند:

• سبزیجات و میوه‌ها
• غلات کامل
• حبوبات
• ماهی
• روغن زیتون فرابکر
• مغزها و سایر منابع غذایی گیاهی

در مقابل، مصرف موارد زیر محدود می‌شود:

• قندهای افزوده
• غذاهای شور و فوق‌فرآوری‌شده
• کربوهیدرات‌های تصفیه‌شده
• چربی‌های اشباع، به‌ویژه در صورت مصرف زیاد

بنابراین برای بهبود وضعیت چربی خون، بهتر است به جای تمرکز روی یک ماده غذایی، کل الگوی غذایی اصلاح شود.

۵. بعضی داروها

گاهی پایین بودن HDL ارتباطی با رژیم غذایی یا میزان فعالیت فرد ندارد و می‌تواند یکی از عوارض بعضی داروها باشد.

از جمله داروهایی که ممکن است HDL را کاهش دهند می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• برخی بتابلوکرها
• برخی داروهای گروه بنزودیازپین‌ها
• بعضی درمان‌های هورمونی، از جمله دانازول
• برخی پروژستین‌های موجود در داروهای ضدبارداری خوراکی

البته پایین آمدن HDL به‌تنهایی به این معنا نیست که باید داروی موردنظر قطع شود.

اگر آزمایش خون نشان دهد که HDL کاهش یافته است و فرد دارویی مصرف می‌کند که احتمالاً در این تغییر نقش دارد، پزشک باید مجموع فواید و خطرات دارو را بررسی کند و در صورت لزوم درباره ادامه، تغییر دوز یا جایگزینی آن تصمیم بگیرد.

هرگز داروی تجویزی را صرفاً برای افزایش HDL خودسرانه قطع نکنید.

۶. برخی بیماری‌ها و اختلالات متابولیک

HDL پایین گاهی یکی از پیامدهای یک مشکل زمینه‌ای است. بیماری‌ها و شرایط مختلفی می‌توانند با کاهش HDL همراه باشند، از جمله:

• مقاومت به انسولین و دیابت نوع ۲
• چاقی
• افزایش تری‌گلیسرید خون
• بیماری مزمن کلیه
• برخی بیماری‌های خودایمنی

در چنین شرایطی، درمان مشکل اصلی ممکن است به بهبود وضعیت HDL نیز کمک کند.

برای مثال، اگر HDL پایین در کنار تری‌گلیسرید بالا، افزایش وزن و اختلال قند خون دیده شود، بررسی وضعیت متابولیک فرد اهمیت بیشتری از تلاش برای بالا بردن جداگانه HDL دارد.

از کجا بفهمیم HDL پایین است؟

با یک آزمایش ساده خون می‌توان HDL را اندازه‌گیری کرد.

به‌طور معمول، HDL کمتر از ۴۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر در مردان و کمتر از ۵۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر در زنان پایین در نظر گرفته می‌شود.

اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد: HDL پایین را نباید به‌تنهایی معیار خطر قلبی یا هدف اصلی درمان قرار داد.

چرا LDL اهمیت بیشتری دارد؟

ذرات LDL می‌توانند کلسترول را به دیواره عروق منتقل کنند و نقش مهمی در شکل‌گیری پلاک‌های آترواسکلروتیک دارند. تجمع این پلاک‌ها در دیواره عروق می‌تواند جریان خون را مختل کند و خطر سکته قلبی و مغزی و سایر بیماری‌های قلبی-عروقی را افزایش دهد.

در مقابل، پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند که صرفاً بالا بودن مقدار HDL الزاماً به معنای محافظت بیشتر از قلب نیست. آنچه اهمیت دارد، کیفیت، ترکیب و عملکرد ذرات HDL نیز هست.

به همین دلیل، اگر فرد در معرض خطر بیماری قلبی-عروقی باشد، پزشک معمولاً ارزیابی کلی خطر را در نظر می‌گیرد و به‌ویژه روی کنترل LDL و سایر عوامل خطر تمرکز می‌کند، نه اینکه صرفاً تلاش کند عدد HDL را بالا ببرد.

آیا باید برای بالا بردن HDL مکمل مصرف کرد؟

صرف پایین بودن HDL به این معنا نیست که فرد به مکملی برای افزایش آن نیاز دارد. مهم‌تر از بالا بردن عدد HDL، اصلاح عواملی است که خطر بیماری قلبی را افزایش می‌دهند.

ترک سیگار، فعالیت بدنی منظم، کنترل وزن در صورت اضافه‌وزن یا چاقی و داشتن یک الگوی غذایی سالم می‌توانند هم‌زمان چندین عامل خطر قلبی-عروقی را بهبود دهند.

همچنین اگر HDL پایین به‌صورت غیرمنتظره یا همراه با سایر اختلالات چربی خون مشاهده شود، بررسی تری‌گلیسرید، LDL، قند خون، وضعیت وزن و بیماری‌های زمینه‌ای می‌تواند بسیار مفیدتر از تمرکز صرف بر HDL باشد.

پرسش‌های متداول

آیا HDL هرچه بالاتر باشد بهتر است؟

نه لزوماً. HDL پایین می‌تواند با افزایش خطر قلبی-عروقی همراه باشد، اما شواهد جدید نشان می‌دهند که صرفاً افزایش عدد HDL الزاماً خطر بیماری قلبی را کاهش نمی‌دهد. عملکرد ذرات HDL و وضعیت کلی عوامل خطر اهمیت بیشتری دارند.

بهترین راه طبیعی برای افزایش HDL چیست؟

ترک سیگار، فعالیت بدنی منظم، اصلاح رژیم غذایی و در افراد دارای اضافه‌وزن یا چاقی، کاهش وزن می‌توانند به بهبود HDL کمک کنند. با این حال، هدف اصلی باید بهبود سلامت قلب و متابولیسم باشد، نه صرفاً افزایش یک عدد آزمایشگاهی.

آیا HDL پایین به معنای گرفتگی رگ‌هاست؟

خیر. HDL پایین به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که فرد دچار گرفتگی عروق شده است. خطر آترواسکلروز به مجموعه‌ای از عوامل مانند LDL، فشار خون، دیابت، سیگار، سن، سابقه خانوادگی و سایر عوامل بستگی دارد.

اگر HDL پایین باشد ولی LDL هم طبیعی باشد، جای نگرانی هست؟

تفسیر آزمایش به شرایط فرد بستگی دارد. HDL پایین می‌تواند یکی از عوامل مؤثر در ارزیابی خطر قلبی باشد، اما به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست. بهتر است کل پروفایل چربی و سایر عوامل خطر قلبی-عروقی در کنار هم بررسی شوند.

جمع‌بندی

پایین بودن HDL همیشه نتیجه تغذیه نامناسب نیست. ژنتیک، سیگار، کم‌تحرکی، رژیم غذایی نامناسب، بعضی داروها و بیماری‌هایی مانند دیابت نوع ۲، چاقی و افزایش تری‌گلیسرید همگی می‌توانند در کاهش HDL نقش داشته باشند.

با این حال، رویکرد امروزی به کلسترول با تصور قدیمی «هرچه HDL بالاتر، بهتر» تفاوت دارد. HDL فقط یک عدد نیست و عملکرد ذرات آن نیز اهمیت دارد. بنابراین تلاش برای افزایش مصنوعی HDL نباید جایگزین کنترل LDL، فشار خون، قند خون، وزن، سیگار و سایر عوامل خطر شود.

اگر در آزمایش خون HDL پایینی دیده می‌شود، سؤال اصلی فقط این نیست که «چطور HDL را بالا ببرم؟»؛ بلکه باید پرسید چرا پایین است و وضعیت کلی خطر قلبی-عروقی من چگونه است؟ این نگاه، مسیر منطقی‌تری برای پیشگیری از بیماری قلبی فراهم می‌کند.