خشکی چشم چرا ایجاد می‌شود؟ علل، علائم و راه‌های پیشگیری

خشکی چشم فقط به معنای «کمبود آب چشم» نیست. این مشکل زمانی ایجاد می‌شود که چشم اشک کافی تولید نکند یا اشک خیلی سریع تبخیر یا تخلیه شود. نتیجه می‌تواند سوزش، احساس وجود جسم خارجی، قرمزی و حتی تاری دید باشد.

خشکی چشم گاهی موقتی و ناشی از عواملی مانند کار طولانی با صفحه‌نمایش یا هوای خشک است، اما در بعضی افراد به یک مشکل مزمن تبدیل می‌شود و نیاز به بررسی علت زمینه‌ای دارد.

چرا چشم خشک می‌شود؟

برای سالم ماندن سطح چشم، غدد اطراف چشم اشک تولید می‌کنند. هنگام پلک زدن، لایه‌ای از اشک روی سطح چشم پخش می‌شود و علاوه بر مرطوب نگه داشتن آن، به محافظت از چشم و حفظ کیفیت دید کمک می‌کند. سپس اشک از طریق مجاری اشکی در گوشه داخلی چشم تخلیه می‌شود.

اگر تولید اشک کاهش پیدا کند، تبخیر آن بیش از حد باشد یا سیستم تخلیه اشک دچار اختلال شود، خشکی چشم ایجاد می‌شود.

چه عواملی احتمال خشکی چشم را افزایش می‌دهند؟

افزایش سن و تغییرات هورمونی

با افزایش سن، تولید اشک می‌تواند کاهش پیدا کند. همچنین تغییرات هورمونی، به‌ویژه در دوران بارداری و یائسگی، ممکن است احتمال خشکی چشم را افزایش دهد.

بیماری‌های خودایمنی

برخی بیماری‌های خودایمنی می‌توانند غدد تولیدکننده اشک را تحت تأثیر قرار دهند. یکی از نمونه‌های مهم، سندروم شوگرن است که در آن سیستم ایمنی به غدد تولیدکننده مایعات بدن، از جمله غدد اشکی، حمله می‌کند.

اگر خشکی چشم همراه با خشکی قابل توجه دهان یا سایر علائم سیستمیک باشد، بررسی بیماری‌های زمینه‌ای اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

بعضی داروها

برخی داروها می‌توانند تولید اشک را کاهش دهند یا علائم خشکی چشم را تشدید کنند. از جمله:

• بعضی آنتی‌هیستامین‌ها
• برخی داروهای ضداحتقان
• بعضی داروهای کنترل فشار خون
• برخی داروهای دیگر که روی سیستم عصبی یا غدد ترشحی اثر می‌گذارند

اگر خشکی چشم پس از شروع یک داروی جدید ایجاد شده است، بهتر است موضوع با پزشک یا داروساز مطرح شود و دارو بدون نظر متخصص قطع نشود.

دیابت

دیابت می‌تواند از طریق آسیب عصبی و تغییر عملکرد غدد تولیدکننده اشک، احتمال خشکی چشم را افزایش دهد.

جراحی‌های چشم

پس از برخی جراحی‌های چشمی، ممکن است برای مدتی تولید یا پایداری اشک تغییر کند و علائم خشکی ایجاد شود.

استفاده طولانی از صفحه‌نمایش

هنگام تمرکز روی صفحه‌نمایش، تعداد دفعات پلک زدن معمولاً کاهش می‌یابد. در نتیجه لایه اشکی به اندازه کافی روی سطح چشم پخش نمی‌شود و تبخیر اشک می‌تواند افزایش پیدا کند.

به همین دلیل، افرادی که ساعت‌های طولانی با کامپیوتر یا تلفن همراه کار می‌کنند ممکن است بیشتر دچار خشکی و تحریک چشم شوند.

عوامل محیطی

هوای خشک، باد، گرمای زیاد، دود و برخی مواد محرک یا آلرژن‌ها می‌توانند تبخیر اشک را افزایش دهند یا سطح چشم را تحریک کنند.

علائم خشکی چشم چیست؟

خشکی چشم همیشه فقط با احساس «خشکی» همراه نیست. علائم می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• سوزش یا احساس گزگز و خراشیدگی
• احساس وجود شن یا جسم خارجی در چشم
• قرمزی چشم
• اشک‌ریزش
• وجود ترشحات یا مخاط
• حساسیت به نور
• تاری دید
• احساس تحریک یا ناراحتی مداوم

جالب اینکه اشک‌ریزش بیش از حد نیز می‌تواند در خشکی چشم دیده شود. تحریک سطح چشم ممکن است باعث تولید ناگهانی اشک شود، اما این اشک الزاماً کیفیت و ترکیب مناسبی برای حفظ طولانی‌مدت سطح چشم ندارد.

برای کاهش خشکی چشم چه کارهایی می‌توان انجام داد؟

رطوبت محیط را افزایش دهید

اگر هوای خانه یا محل کار خشک است، استفاده از دستگاه بخور یا مرطوب‌کننده هوا می‌تواند به کاهش تبخیر اشک کمک کند.

با این حال، رطوبت بیش از حد و دستگاهی که به‌خوبی تمیز نمی‌شود می‌تواند مشکلات دیگری ایجاد کند؛ بنابراین نگهداری صحیح دستگاه اهمیت دارد.

هنگام کار با صفحه‌نمایش بیشتر پلک بزنید

اگر ساعت‌های زیادی با موبایل یا کامپیوتر کار می‌کنید، آگاهانه پلک زدن را بیشتر کنید و در فواصل منظم به نقطه‌ای دورتر نگاه کنید.

کاهش زمان غیرضروری استفاده از صفحه‌نمایش نیز می‌تواند به کاهش تحریک چشم کمک کند.

از چشم‌ها در برابر باد و نور شدید محافظت کنید

عینک آفتابی مناسب، به‌خصوص عینکی که پوشش جانبی بهتری دارد، می‌تواند تماس مستقیم چشم با باد و نور شدید را کاهش دهد.

در محیط‌های خشک و بادخیز نیز محافظت از چشم اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

هنگام تحریک چشم، لنز تماسی را کنار بگذارید

لنزهای تماسی ممکن است علائم خشکی را تشدید کنند. اگر چشم‌ها خشک، قرمز یا تحریک‌شده هستند، بهتر است تا بهبود علائم از لنز استفاده نشود و در صورت تکرار مشکل، با چشم‌پزشک مشورت شود.

خواب کافی داشته باشید

خواب مناسب برای سلامت عمومی و سلامت چشم اهمیت دارد. برای بسیاری از بزرگسالان، حدود ۷ تا ۸ ساعت خواب شبانه توصیه می‌شود.

کمپرس گرم و ماساژ ملایم پلک

کمپرس گرم و ماساژ مناسب پلک‌ها ممکن است در برخی افراد به بهبود عملکرد غدد لبه پلک و کاهش التهاب کمک کند، به‌خصوص زمانی که اختلال غدد میبومین در خشکی چشم نقش داشته باشد.

البته روش صحیح انجام این کار مهم است و در صورت وجود بیماری چشمی یا التهاب قابل توجه، بهتر است با متخصص چشم مشورت شود.

آیا نوشیدن آب زیاد خشکی چشم را برطرف می‌کند؟

هیدراته ماندن برای سلامت بدن ضروری است، اما خشکی چشم همیشه ناشی از کمبود آب بدن نیست.

بنابراین توصیه‌ای مانند «حتماً هر روز مقدار ثابتی آب بنوشید تا خشکی چشم برطرف شود» برای همه افراد قابل تعمیم نیست. نیاز به آب به شرایط فرد، آب‌وهوا، فعالیت بدنی، رژیم غذایی و وضعیت سلامت بستگی دارد.

اگر علت خشکی چشم کاهش تولید اشک، اختلال غدد پلکی، بیماری خودایمنی یا مصرف یک دارو باشد، صرفاً افزایش مصرف آب مشکل اصلی را برطرف نمی‌کند.

آیا مکمل‌های ویتامینی برای خشکی چشم مفیدند؟

ویتامین A برای سلامت سطح چشم اهمیت دارد و کمبود شدید آن می‌تواند مشکلات چشمی ایجاد کند. اسیدهای چرب امگا ۳ نیز در سلامت عمومی نقش دارند و درباره اثر آنها بر علائم خشکی چشم مطالعاتی انجام شده است.

با این حال، مصرف خودسرانه مکمل‌ها برای همه افراد ضروری نیست.

دوز بالای ویتامین A می‌تواند مسمومیت ایجاد کند. بنابراین بهتر است قبل از مصرف مکمل‌های ویتامینی یا روغن‌های حاوی اسیدهای چرب، به‌خصوص در دوزهای بالا، نیاز واقعی فرد و احتمال تداخل با داروها بررسی شود.

قطره اشک مصنوعی چه زمانی کمک می‌کند؟

اشک مصنوعی یکی از درمان‌های رایج برای کاهش موقت علائم خشکی چشم است.

اگر قرار است قطره‌های چشمی به‌طور مکرر استفاده شوند، محصولات بدون نگهدارنده ممکن است برای بعضی افراد مناسب‌تر باشند؛ زیرا استفاده مکرر از برخی مواد نگهدارنده می‌تواند سطح چشم را تحریک کند.

انتخاب نوع قطره به علت و شدت خشکی چشم بستگی دارد.

در مواردی که درمان‌های ساده کافی نیستند، چشم‌پزشک ممکن است درمان‌های تخصصی‌تری را پیشنهاد کند؛ از جمله برخی قطره‌های تجویزی که التهاب سطح چشم را کنترل می‌کنند یا در شرایط خاص، روش‌هایی برای کاهش تخلیه اشک از مجاری اشکی.

چه زمانی باید به چشم‌پزشک مراجعه کرد؟

اگر خشکی چشم مکرراً اتفاق می‌افتد، برای مدت طولانی ادامه دارد یا با تغییرات بینایی همراه است، بهتر است ارزیابی پزشکی انجام شود.

به‌ویژه در صورت:

• تاری دید مکرر یا مداوم
• درد قابل توجه چشم
• قرمزی شدید
• حساسیت شدید به نور
• کاهش یا تغییر ناگهانی بینایی
• ترشح غیرطبیعی
• علائم مداوم با وجود استفاده از اشک مصنوعی

باید بررسی تخصصی انجام شود.

گاهی خشکی چشم نشانه یک مشکل زمینه‌ای است و درمان مؤثر آن به شناسایی علت اصلی نیاز دارد.

جمع‌بندی

خشکی چشم می‌تواند نتیجه کاهش تولید اشک، تبخیر سریع اشک یا اختلال در عملکرد سیستم اشکی باشد. افزایش سن، تغییرات هورمونی، برخی بیماری‌های خودایمنی، دیابت، بعضی داروها، جراحی چشم، استفاده طولانی از صفحه‌نمایش و شرایط محیطی از عوامل مهم مرتبط با آن هستند.

برای کاهش علائم، پلک زدن منظم هنگام کار با صفحه‌نمایش، کاهش تماس چشم با باد و هوای خشک، استفاده مناسب از مرطوب‌کننده هوا، کنار گذاشتن موقت لنزهای تماسی هنگام تحریک چشم و استفاده از اشک مصنوعی در صورت نیاز می‌توانند مفید باشند.

اگر خشکی چشم مداوم یا همراه با تغییرات بینایی است، بهتر است به‌جای درمان خودسرانه طولانی‌مدت، علت آن توسط چشم‌پزشک بررسی شود.