رادیکال‌های آزاد چیستند و چه ارتباطی با سرطان دارند؟

رادیکال‌های آزاد مولکول‌ها یا اتم‌های ناپایداری هستند که می‌توانند در واکنش‌های شیمیایی بدن نقش داشته باشند. افزایش بیش از حد گونه‌های واکنش‌پذیر می‌تواند به سلول‌ها و ماده ژنتیکی آسیب برساند و در صورت تداوم، در ایجاد یا پیشرفت برخی بیماری‌ها از جمله سرطان نقش داشته باشد.

اما یک نکته مهم اغلب در این بحث نادیده گرفته می‌شود: رادیکال‌های آزاد و گونه‌های فعال اکسیژن همیشه دشمن بدن نیستند. بدن به مقدار مشخصی از این مولکول‌ها برای انجام برخی فرایندهای طبیعی نیاز دارد و سیستم‌های آنتی‌اکسیدانی داخلی نیز آنها را کنترل می‌کنند.

مشکل زمانی ایجاد می‌شود که تولید گونه‌های واکنش‌پذیر از ظرفیت سیستم‌های دفاعی بدن بیشتر شود؛ وضعیتی که به آن استرس اکسیداتیو گفته می‌شود.

رادیکال آزاد چیست؟

رادیکال آزاد به اتم یا مولکولی گفته می‌شود که یک یا چند الکترون جفت‌نشده دارد. این ویژگی باعث می‌شود مولکول واکنش‌پذیرتر باشد و برای رسیدن به وضعیت پایدارتر، با مولکول‌های دیگر واکنش نشان دهد.

این واکنش‌ها می‌توانند زنجیره‌ای از واکنش‌های شیمیایی ایجاد کنند و در شرایطی به اجزای سلول، از جمله پروتئین‌ها، چربی‌های غشای سلولی و DNA آسیب بزنند.

آسیب به DNA اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا DNA اطلاعات لازم برای ساخت پروتئین‌ها و تنظیم بسیاری از فرایندهای سلولی را در خود دارد. اگر آسیب DNA به‌درستی ترمیم نشود، ممکن است برخی جهش‌ها ایجاد شوند.

آیا همه گونه‌های فعال اکسیژن مضر هستند؟

خیر.

بخش قابل توجهی از بحث درباره رادیکال‌های آزاد به گونه‌های فعال اکسیژن (ROS) مربوط می‌شود. برخی از این ترکیبات می‌توانند در شرایط خاص به سلول آسیب بزنند، اما در عین حال، مقادیر کنترل‌شده آنها در عملکرد طبیعی بدن نیز نقش دارند.

برای مثال، گونه‌های فعال اکسیژن در برخی فرایندهای سلولی و دفاع ایمنی بدن مشارکت می‌کنند.

بنابراین هدف بدن این نیست که تمام ROS را از بین ببرد؛ بلکه باید تعادل مناسبی بین تولید و خنثی‌سازی آنها برقرار باشد.

رادیکال‌های آزاد از کجا می‌آیند؟

بدن حتی در شرایط کاملاً طبیعی نیز رادیکال‌های آزاد و گونه‌های واکنش‌پذیر تولید می‌کند.

۱. فرایندهای طبیعی بدن

هنگام تبدیل مواد غذایی به انرژی و انجام واکنش‌های متابولیک، مقداری از گونه‌های واکنش‌پذیر تولید می‌شود.

این مسئله بخشی طبیعی از فعالیت سلول‌هاست و بدن برای کنترل آن، سیستم‌های دفاع آنتی‌اکسیدانی مختلفی در اختیار دارد.

۲. عوامل محیطی

برخی عوامل خارجی نیز می‌توانند تولید گونه‌های واکنش‌پذیر را افزایش دهند. از جمله:

• دود دخانیات
• اشعه فرابنفش خورشید
• گاز رادون
• برخی مواد شیمیایی و آلاینده‌های محیطی و شغلی
• آلودگی هوا
• برخی ویروس‌ها
• پرتوهای مورد استفاده در پزشکی

البته مواجهه با این عوامل لزوماً به معنای ابتلا به سرطان نیست؛ خطر سرطان به مجموعه‌ای از عوامل ژنتیکی، محیطی، رفتاری و زیستی بستگی دارد.

استرس اکسیداتیو چیست؟

بدن به‌طور مداوم رادیکال‌های آزاد و سایر ترکیبات واکنش‌پذیر تولید می‌کند و هم‌زمان سیستم‌های دفاعی آن‌ها را کنترل می‌کنند.

وقتی تولید این ترکیبات از ظرفیت سیستم‌های دفاعی بدن بیشتر شود، استرس اکسیداتیو ایجاد می‌شود.

در چنین شرایطی، مولکول‌های واکنش‌پذیر می‌توانند با گرفتن یا انتقال الکترون از سایر مولکول‌ها، واکنش‌های زنجیره‌ای ایجاد کنند.

اگر این وضعیت شدید یا طولانی‌مدت باشد، احتمال آسیب به ساختارهای سلولی افزایش پیدا می‌کند؛ از جمله:

• DNA
• پروتئین‌ها
• چربی‌های غشای سلولی

آسیب اکسیداتیو به DNA می‌تواند باعث ایجاد تغییراتی شود که در شرایط خاص، در روند شکل‌گیری بیماری‌ها نقش دارند.

رادیکال‌های آزاد چگونه می‌توانند در سرطان نقش داشته باشند؟

آسیب به DNA به‌تنهایی به معنای ایجاد سرطان نیست.

سلول‌های بدن سیستم‌های مختلفی برای شناسایی و ترمیم آسیب DNA دارند. علاوه بر این، سلول‌هایی که آسیب شدیدی دیده‌اند ممکن است از طریق فرایندی به نام آپوپتوز یا مرگ برنامه‌ریزی‌شده سلولی از بین بروند.

یکی از مشکلات زمانی ایجاد می‌شود که آسیب‌های ژنتیکی در طول زمان تجمع پیدا کنند و برخی ژن‌های مهم تنظیم‌کننده رشد و بقای سلول دچار تغییر شوند.

از جمله این ژن‌ها، ژن‌های مهارکننده تومور هستند. این ژن‌ها در کنترل تقسیم سلولی، ترمیم DNA و حذف سلول‌های آسیب‌دیده نقش دارند.

بنابراین، شکل‌گیری سلول سرطانی معمولاً حاصل یک تغییر منفرد نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از تغییرات ژنتیکی و سلولی در طول زمان می‌تواند زمینه را برای تبدیل یک سلول طبیعی به سلول سرطانی فراهم کند.

به همین دلیل، بهتر است رادیکال‌های آزاد را یک «علت مستقیم و مستقل سرطان» در نظر نگیریم؛ آنها می‌توانند یکی از عوامل مؤثر در آسیب سلولی و فرایندهای مرتبط با سرطان باشند.

آنتی‌اکسیدان‌ها چه کاری انجام می‌دهند؟

آنتی‌اکسیدان‌ها گروهی از ترکیبات هستند که می‌توانند به کنترل واکنش‌های اکسیداتیو و خنثی‌سازی برخی گونه‌های واکنش‌پذیر کمک کنند.

بدن خودش مجموعه‌ای از سیستم‌های آنتی‌اکسیدانی دارد. علاوه بر آن، برخی ترکیبات موجود در غذاها نیز خاصیت آنتی‌اکسیدانی دارند.

از جمله ترکیباتی که در غذاها یافت می‌شوند می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ویتامین E
• کاروتنوئیدهایی مانند بتاکاروتن
• برخی ترکیبات پلی‌فنولی
• آنتوسیانین‌ها
• ترکیباتی مانند EGCG موجود در چای سبز

میوه‌ها، سبزیجات، حبوبات، مغزها، چای و سایر غذاهای گیاهی می‌توانند منابع مختلفی از این ترکیبات باشند.

آیا هرچه آنتی‌اکسیدان بیشتر، بهتر؟

لزوماً نه.

این تصور که باید مقدار بسیار زیادی آنتی‌اکسیدان مصرف کنیم تا تمام رادیکال‌های آزاد بدن از بین بروند، از نظر علمی ساده‌سازی بیش از حد موضوع است.

بدن به تعادل نیاز دارد و گونه‌های فعال اکسیژن نیز در برخی عملکردهای طبیعی نقش دارند. بنابراین هدف تغذیه‌ای، «صفر کردن» آنها نیست.

از سوی دیگر، شواهد مربوط به فواید یک رژیم غذایی سرشار از مواد گیاهی را نباید با مصرف دوز بالای مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی یکسان دانست.

آیا مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی از سرطان پیشگیری می‌کنند؟

شواهد موجود از چنین نتیجه‌گیری ساده‌ای حمایت نمی‌کنند.

رژیم‌های غذایی سرشار از میوه‌ها، سبزیجات و سایر غذاهای گیاهی با سلامت بهتر و در مطالعات جمعیتی با خطر کمتر برخی بیماری‌های مزمن همراه بوده‌اند. اما این موضوع به این معنا نیست که مصرف یک مکمل آنتی‌اکسیدانی می‌تواند همان اثر را ایجاد کند.

در برخی مطالعات، حتی نتایج غیرمنتظره‌ای مشاهده شده است.

برای مثال، در پژوهش‌هایی که مصرف مکمل بتاکاروتن را بررسی کردند، افراد سیگاری که مکمل بتاکاروتن دریافت می‌کردند نه‌تنها از کاهش خطر سرطان ریه سود نبردند، بلکه در برخی مطالعات خطر بالاتری برای سرطان ریه داشتند.

این یافته‌ها یک پیام مهم دارند: اثر یک ماده مغذی در قالب غذا لزوماً با اثر همان ماده در قالب مکمل و دوز بالا یکسان نیست.

آیا افراد مبتلا به سرطان باید مکمل آنتی‌اکسیدانی مصرف کنند؟

این موضوع اهمیت ویژه‌ای دارد.

در طول شیمی‌درمانی، پرتودرمانی یا سایر درمان‌های سرطان، مصرف خودسرانه مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی می‌تواند تصمیم مناسبی نباشد.

برخی درمان‌های سرطان تا حدی از طریق ایجاد آسیب اکسیداتیو به سلول‌های سرطانی عمل می‌کنند. بنابراین این نگرانی مطرح است که مصرف برخی مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی با دوز بالا بتواند در بعضی شرایط با اثر درمان تداخل داشته باشد.

برخی مطالعات نیز ارتباط مصرف مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی با پیامدهای نامطلوب‌تر را در بعضی گروه‌های مبتلا به سرطان گزارش کرده‌اند؛ بااین‌حال، نتایج به نوع سرطان، نوع درمان و نوع مکمل بستگی دارد.

بنابراین اگر فردی تحت درمان سرطان است، نباید صرفاً بر اساس این تصور که «آنتی‌اکسیدان‌ها ضد سرطان هستند» مکمل مصرف کند.

هر مکمل و دوز آن باید با پزشک یا تیم درمان سرطان هماهنگ شود.

در مقابل، مصرف یک رژیم غذایی متعادل و متنوع که به‌طور طبیعی شامل میوه‌ها، سبزیجات و سایر غذاهای مغذی است، معمولاً بخش مهمی از تغذیه مناسب در دوران درمان محسوب می‌شود؛ البته نیازهای تغذیه‌ای فرد باید متناسب با شرایط و درمان او تعیین شود.

چگونه مواجهه با استرس اکسیداتیو را کاهش دهیم؟

نمی‌توان تمام رادیکال‌های آزاد را از بدن حذف کرد و چنین هدفی نیز منطقی نیست. اما می‌توان برخی عوامل قابل‌تغییر را مدیریت کرد.

از منابع شناخته‌شده مواد سرطان‌زا فاصله بگیرید

ترک سیگار و پرهیز از دود دخانیات، کاهش مواجهه غیرضروری با آلاینده‌ها و رعایت اصول ایمنی در محیط‌های شغلی می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد.

محافظت مناسب در برابر اشعه فرابنفش نیز یکی از اقدامات مهم برای کاهش آسیب پوستی ناشی از نور خورشید است.

رژیم غذایی متنوع داشته باشید

به‌جای تمرکز روی یک «سوپرفود» یا مکمل آنتی‌اکسیدانی، بهتر است انواع مختلف غذاهای گیاهی را در رژیم غذایی قرار دهید.

مصرف متنوع:

• میوه‌ها
• سبزیجات
• حبوبات
• مغزها و دانه‌ها
• غلات کامل
• چای و سایر منابع طبیعی ترکیبات گیاهی

می‌تواند مجموعه متنوعی از ویتامین‌ها، مواد معدنی و ترکیبات زیست‌فعال را در اختیار بدن قرار دهد.

مکمل را جایگزین غذا نکنید

مصرف بیشتر یک آنتی‌اکسیدان خاص لزوماً به معنای محافظت بیشتر در برابر بیماری نیست. دوز، شکل مصرف، وضعیت سلامت فرد و حتی شرایطی که ماده مغذی در آن مصرف می‌شود، می‌تواند نتیجه را تغییر دهد.

جمع‌بندی

رادیکال‌های آزاد بخشی از شیمی طبیعی بدن هستند و وجود آنها به‌خودی‌خود نشانه بیماری نیست. بدن به‌طور طبیعی سیستم‌های آنتی‌اکسیدانی مختلفی دارد که این ترکیبات را کنترل می‌کنند.

مشکل زمانی اهمیت پیدا می‌کند که تولید گونه‌های واکنش‌پذیر از ظرفیت دفاعی بدن بیشتر شود و استرس اکسیداتیو ایجاد کند. آسیب اکسیداتیو می‌تواند به DNA و سایر اجزای سلول آسیب برساند و در کنار عوامل متعدد دیگر، در فرایندهای مرتبط با بیماری‌هایی مانند سرطان نقش داشته باشد.

از نظر تغذیه‌ای، شواهد بیشتر از یک الگوی غذایی متنوع و غنی از غذاهای گیاهی حمایت می‌کنند، نه از مصرف خودسرانه دوزهای بالای مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی.

و اگر فردی به سرطان مبتلاست یا تحت درمان قرار دارد، نباید مکمل آنتی‌اکسیدانی را بدون هماهنگی با تیم درمان شروع کند. در این شرایط، «بیشتر» همیشه به معنای «بهتر» نیست.