یافتههای یک مطالعه جدید نشان میدهد که تغییرات ساختاری مغز انسان یک روند ثابت و تدریجی نیست، بلکه در طول عمر، بازآراییهای عصبی مجزا و مهمی در نقاط عطف مشخصی رخ میدهند. این تحقیق بر اساس تصاویر MRI مغزی، چهار نقطه عطف عمده در سیمکشی مغز را در سنین ۹، ۳۲، ۶۶ و ۸۳ سالگی شناسایی کرده است. درک این نقاط عطف میتواند به دانشمندان کمک کند تا زمانهایی را که سیمکشی مغز در برابر اختلال و بیماری آسیبپذیرتر است، تعیین کنند¹.
یک محقق علوم اعصاب اظهار داشت که مغز در طول زندگی با یک الگوی خطی و ثابت رشد نمیکند، بلکه شیوه تغییر مغز با افزایش سن در نوسان است. بسیاری از این نقاط عطف با مراحل مهم رشد همسو هستند؛ به عنوان مثال، اولین نقطه عطف ساختاری مغز در حدود ۹ سالگی، همزمان با شروع بلوغ، رخ میدهد. نقطه عطف دیگر، ۶۶ سالگی است که همزمان با افزایش چشمگیر خطر ابتلا به زوال عقل اتفاق میافتد.
اهمیت درک تغییرات مغزی مرتبط با سن
درک شفافتر چگونگی تغییرات ساختاری مغز میتواند در آینده به متخصصان سلامت کمک کند تا تغییراتی را که نشاندهنده بیماری هستند، بهتر شناسایی نمایند. این دانش پایه برای توسعه درمانهایی است که علل زمینهای اختلالات عصبی را هدف قرار میدهند.
یک محقق ارشد در این مطالعه توضیح داد که هرچه بیشتر درباره تغییرات مورد انتظار در ارتباطات مغزی در طول عمر بیاموزیم، بهتر میتوانیم تغییرات سالم یا طبیعی را از نشانههای مرتبط با یک بیماری یا اختلال خاص تشخیص دهیم². این تفکیک میان تغییرات طبیعی و آسیبشناسی، گام مهمی در تشخیص زودهنگام بیماریها محسوب میشود.
پنج دوره متمایز در ساختار مغز
دانشمندان واحد علوم شناختی و مغزی MRC کمبریج، اسکنهای MRI مغزی نزدیک به ۴۰۰۰ نفر را در محدوده سنی ۰ تا ۹۰ سال مورد بررسی قرار دادند. این اسکنها با استفاده از تکنیک تصویربرداری انتشار، مسیرهای عصبی را با ردیابی حرکت مولکولهای آب در بافت مغز ترسیم میکنند. مقایسه این اسکنها، پنج دوره اصلی ساختار مغز و چهار نقطه عطف را نشان داد که طی آنها مغز ما برای پشتیبانی از شیوههای مختلف تفکر که با رشد، بلوغ و کاهش عملکرد رخ میدهند، خود را دوباره سیمکشی میکند.
۱. دوران کودکی (۰ تا ۹ سالگی)
در این دوره، مغز یک مرحله «تثبیت شبکه» را پشت سر میگذارد. مغز ابتدا تعداد زیادی ارتباط (سیناپس) بین نورونها تولید میکند، سپس اتصالات فعالتر را حفظ کرده و بقیه را حذف مینماید. این فرآیند تثبیت و پالایش از بدو تولد تا حدود ۹ سالگی با یک الگوی ثابت انجام میشود.
۲. دوران نوجوانی (۹ تا ۳۲ سالگی)
در این مرحله، حجم ماده سفید (شبکهای بزرگ از رشتههای عصبی که به انتقال اطلاعات بین نواحی مختلف مغز کمک میکند) به رشد خود ادامه میدهد. افزایش کارایی این مسیرهای ماده سفید باعث میشود که مغز در هماهنگی و به اشتراکگذاری اطلاعات برای حمایت از عملکرد شناختی بهتر و آگاهی، توانمندتر شود³. این فاز گذار از کودکی به بزرگسالی، که معمولاً تا اواسط دهه ۲۰ زندگی تصور میشد، در سطح ساختار مغز زمان طولانیتری را در بر میگیرد⁴.
بر اساس معماری عصبی، تغییرات ساختاری مغز شبیه به نوجوانی تا حدود اوایل دهه ۳۰ زندگی ادامه مییابد و الگوی بازآرایی مغز بین سنین ۹ تا ۳۲ سالگی ثابت است. در حالی که عملکرد شناختی در این مرحله به طور کلی بهبود مییابد، خطر اختلالات سلامت روان نیز افزایش مییابد⁵. این همزمانی افزایش خطر اختلالات روانی (که اغلب قبل از ۲۵ سالگی ظهور میکنند) و تغییرات ساختاری، فرضیهای منطقی را برای ارتباط این بازآراییها با آسیبپذیری سلامت روان ایجاد میکند.
۳. دوران بزرگسالی (۳۲ تا ۶۶ سالگی)
در مقایسه با بلوغ سریع دورههای پیشین، رشد شبکه مغزی در این مرحله کند میشود و این طولانیترین بازه زمانی بدون تغییرات عمده ساختاری است. این دوره از ثبات در ساختار مغز با ثبات در هوش و ویژگیهای شخصیتی نیز همخوانی دارد. اگرچه این موضوع در مطالعه بررسی نشده است، اما این پایداری ساختاری با زمانی در زندگی متناظر است که فرد برای پذیرش مسئولیتهای بزرگسالان آمادگی بیشتری دارد.
یک عصبشناس که در این مطالعه شرکت نداشته است، توضیح داد که با وجود عدم مشاهده «جهشهای رشد» شناختی در این دههها، ثبات مغز از نوع کارایی ذهنی مورد نیاز برای مدیریت شغل، والدینی، روابط و سایر وظایف روزمره بزرگسالی پشتیبانی میکند. این پایداری ساختاری باعث میشود که افراد اغلب دهههای ۳۰ تا ۵۰ زندگی خود را به عنوان سالهایی که در آنها بیشترین اعتماد به نفس و توانمندی ذهنی را دارند، توصیف کنند.
۴. دوران پیری زودرس (۶۶ تا ۸۳ سالگی)
در این مرحله، برخی از اتصالات در مغز ضعیف میشوند و ساختار مغز به سمت تفکیک بیشتر به گروههای کوچک و متصل از نواحی، در مقایسه با اوایل زندگی، پیش میرود. هنوز مشخص نیست که آیا این بازآرایی ساختاری با زوال بالقوه مغز ارتباط دارد یا خیر، اما ممکن است افزایش خطر زوال عقل در این سن را توضیح دهد. این دوره همچنین با تغییراتی در سلامت جسمانی هماهنگ است؛ به عنوان مثال، احتمال ابتلا به فشار خون بالا در این سنین افزایش مییابد و فشار خون بالا مزمن با کاهش شناختی، تسریع پیری مغز و خطر بیشتر زوال عقل مرتبط است⁶.
تغییرات مغزی در این مرحله ممکن است به تغییراتی در تواناییهای فکری تبدیل شوند. متخصصان بر این باورند که افراد در این سن ممکن است اطلاعات را کمی کندتر پردازش کنند، برای یادگیری مطالب جدید نیاز به تکرار بیشتری داشته باشند یا برای به خاطر آوردن نامها اندکی بیشتر وقت بگذارند. این موارد به عنوان تغییرات طبیعی مرتبط با سن در نظر گرفته میشوند و نشانههای بیماری جدی نیستند.
۵. دوران پیری متأخر (۸۳ تا ۹۰ سالگی)
ساختار مغز وارد آخرین دوره خود میشود که در آن ارتباطات عصبی کاهش بیشتری مییابند. یک تغییر قابل توجه در نواحی مغز دیده میشود که از پردازش «جهانی» (درک تصویر کلی) به سمت پردازش «موضعی» (تمرکز بر اجزای خاص یا جزئیات) متمایل میشود.
مرحله «نوجوانی» مغز تا ۳۲ سالگی پایان نمییابد
این تحقیق جدید روش و به ویژه زمانبندی دقیق «جهشهای رشد» مغز را که تاکنون به خوبی تعریف نشده بودند، روشن میسازد. یکی از یافتههای غیرمنتظره این مطالعه، طولانی بودن دوره «نوجوانی» مغز بود.
یک پروفسور روانشناسی اظهار داشت که از اینکه دوره رشد نوجوانی تا سنین گسترده ۹ تا ۳۲ سالگی گسترش مییابد، شگفتزده شده است. وی افزود که با توجه به تغییرات عاطفی، شناختی و سبک زندگی فراوانی که در این بازه زمانی رخ میدهد، انتظار میرفته است که این دوره تغییرات ساختاری بیشتری را شامل شود.
سبک زندگی سالم میتواند مغز را «جوان» نگه دارد
یکی از محدودیتهای اصلی این تحقیق این بود که مطالعه افراد مختلف در سنین متفاوت انجام شده و یک گروه را در طول زمان دنبال نکرده است. بنابراین، دانشمندان نتوانستند ماهیت نقاط عطف را در یک فرد خاص در طول زندگی او بررسی کنند.
متخصصان تأکید میکنند که این الگوهای عمومی همیشه به طور کامل با تجربه فردی هر شخص از پیری مطابقت ندارند. مغزها به شدت متغیر هستند و تحت تأثیر عوامل متعددی از جمله سلامت عمومی، سبک زندگی، استرس و تجربیات زندگی قرار میگیرند. اگرچه مغز دارای نقاط عطف طبیعی است، اما باید به خاطر داشت که ما میتوانیم بر عملکرد و احساس خود در هر سنی تأثیر بگذاریم. ثابت شده است که ورزش منظم، رژیم غذایی سالم، خواب با کیفیت مداوم و درگیری ذهنی به حفظ و ارتقای سلامت مغز کمک میکنند.
- Shen X et al. Nonlinear Dynamics of Multi-omics Profiles During Human Aging. Nature Aging. August 14, 2024.
- Mousely A et al. Topological Turning Points Across the Human Lifespan. Nature Communications. November 25, 2025.
- White Matter Disease. Cleveland Clinic. May 4, 2022.
- The Promise of Adolescence: Realizing Opportunity for All Youth. Adolescent Development. 2019.
- Mental Health of Adolescents. World Health Organization. September 1, 2025.
- High Blood Pressure and the Risk of Dementia. Alzheimer’s Society.
- https://www.everydayhealth.com/healthy-living/you-dont-get-your-adult-brain-until-your-30s/
گردآوری، ترجمه و تدوین محتوای علمی در حوزه سلامت عمومی
تمام مقالات توسط دکتر فرزاد روشنضمیر بازبینی علمی میشوند.
اگر از رژیمهای تکراری نتیجه نگرفتهاید، فقط یک دوره با دکتر روشن ضمیر داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانهدار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیامرسانها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
