نحوه تشخیص علائم گزش مار

سالانه حدود ۷۰۰۰ نفر در ایالات متحده توسط مارهای سمی گزیده می‌شوند و متأسفانه پنج نفر از این افراد جان خود را از دست می‌دهند. گزش مار می‌تواند باعث درد شدید، تورم و جای نیش شود. نکته حیاتی این است که تمام موارد گزش مار نیازمند مراقبت فوری پزشکی هستند تا از عوارض جدی جلوگیری شود. علائم گزش مار ممکن است شامل درد شدید، تورم و خونریزی باشد و در صورت عدم درمان سریع، گزش‌های سمی می‌توانند عوارض تهدیدکننده حیات ایجاد نمایند.

انواع گزش مار

دو نوع اصلی گزش مار وجود دارد که تشخیص آن‌ها برای درمان مناسب ضروری است¹:

۱. گزش مار سمی (Venomous Snake Bites)

مکانیسم اثر: هنگامی که مارهای سمی نیش می‌زنند، می‌توانند یک ماده سمی به نام زهر (Venom) را به پوست تزریق کنند². گزش مار سمی که به آن انومیشن (Envenomation) یا مسمومیت با زهر نیز گفته می‌شود، می‌تواند بسیار شدید باشد³.
شدت: این نوع گزش‌ها اغلب تهدیدکننده زندگی هستند و نیاز به مراقبت‌های اورژانسی فوری برای درمان دارند⁴.

۲. گزش مار غیر سمی (Non-venomous Snake Bites)

خطر مسمومیت: گزش مارهای غیر سمی، سمی نیستند، اما همچنان می‌توانند باعث آسیب جدی شوند، به ویژه در کودکان⁵.
آسیب فیزیکی: این نوع گزش‌ها که شایع‌تر هستند، می‌توانند باعث زخم‌های سوراخ‌کننده (Puncture Wounds) کوچک شوند که برای پیشگیری از عفونت و عوارض، نیاز به مراقبت و درمان اورژانسی دارند⁶.

نشانه‌هایی که باید به آن‌ها توجه کرد

علائم گزش مار بسته به نوع مار، محل گزش، اندازه مار، میزان زهر تزریق شده و سمی بودن یا نبودن گزش، می‌تواند بسیار متفاوت باشد. عوامل دیگری مانند سن، قد و وضعیت سلامتی فرد نیز بر ظهور علائم تأثیرگذار هستند². علائم رایج گزش مار عبارتند از⁵’⁷:

درد و تورم: درد شدید، حساسیت به لمس و تورم قابل توجه در ناحیه گزش.
علائم فیزیکی: خونریزی و مشاهده جای نیش (Fang Marks) روی پوست.
مشکلات عصبی و عضلانی: تشنج، بی‌حسی و گزگز، ضعف یا لرزش عضلانی.
حواس و سیستم گوارش: تاری دید، احساس طعم فلز، نعناع یا لاستیک در دهان، تهوع و استفراغ، و اسهال.
مشکلات حیاتی: ضربان قلب سریع و دشوار شدن تنفس.
واکنش‌های سیستمیک: افزایش تعریق یا ترشح بزاق.

علل گزش مار و عوامل خطر

گزش مار سمی زمانی اتفاق می‌افتد که زهر مار (که ترکیبی از سموم است) از طریق دندان‌های شیاردار یا توخالی آن (نیش‌ها) به بدن تزریق می‌شود. این نیش‌ها از طریق یک مجرا به غدد زهر در هر طرف فک بالا متصل هستند. لازم به ذکر است که یک مار سمی لزوماً در هنگام گزش، زهر آزاد نمی‌کند؛ با این حال، حتی بدون تزریق زهر نیز، مراجعه به پزشک برای جلوگیری از عوارض جانبی ضروری است⁸.

🍏

اگر به دنبال رژیم متناسب با شرایط خودتان هستید...

اطلاعات این مقاله جنبه آموزشی دارد؛ اما برنامه غذایی هر فرد بهتر است متناسب با شرایط، هدف و نیازهای خودش تنظیم شود.

آشنایی با رژیم تخصصی دکتر روشن‌ضمیر ←

گزش غیر سمی توسط مارهایی رخ می‌دهد که فاقد نیش هستند. دندان‌های مارهای غیر سمی معمولاً ردیف‌های متعددی از خراش‌های کوچک را به جا می‌گذارند، در حالی که نیش مارهای سمی معمولاً یک تا دو زخم سوراخ‌کننده بزرگ باقی می‌گذارد³. با این وجود، گزش توسط مار غیر سمی نیز نیاز به مراقبت پزشکی دارد تا از بروز عفونت و سایر عوارض جلوگیری شود².

عوامل خطر گزش مار

هر فردی ممکن است توسط مار گزیده شود، اما برخی افراد احتمال بیشتری برای تماس با مارها دارند. این افراد شامل کسانی هستند که در مناطق روستایی کشورهای گرمسیری به کشاورزی، ماهیگیری، دامداری و شکار مشغول هستند⁸.

گروه پرخطر: مردان ۱۰ تا ۴۰ ساله در این محیط‌ها بالاترین میزان گزش مار را دارند.
سایر عوامل خطر شامل پابرهنه کشاورزی کردن، استفاده از توالت‌های بیرونی، خوابیدن روی زمین، پیاده‌روی در مناطق بلند و علفزار، باتلاق‌ها و آبگیرها، و دست زدن یا آزار دادن مار است⁸’¹. همچنین، نگهداری مار سمی به عنوان حیوان خانگی نیز یک عامل خطر محسوب می‌شود.

نحوه تشخیص و اقدامات تشخیصی

در صورت گزش مار، باید در اسرع وقت به دنبال مراقبت‌های پزشکی باشید. در بیمارستان، پزشک محل گزش را معاینه کرده و سمی یا غیر سمی بودن آن را ارزیابی می‌کند. پزشک می‌تواند با بررسی ظاهر جای نیش و توصیف شما از مار، نوع آن را مشخص کند³. برای برخی گزش‌ها، ممکن است مشاهده در بیمارستان ضروری باشد، زیرا بروز برخی علائم ۶ تا ۸ ساعت طول می‌کشد تا به طور کامل ظاهر شوند.

پزشک همچنین ممکن است آزمایش‌هایی را برای تشخیص دقیق و درک تأثیر احتمالی زهر بر بدن شما تجویز کند⁹’¹⁰’¹¹:

تست عملکرد الکترولیت: این آزمایش سطح الکترولیت‌ها را در بدن اندازه‌گیری می‌کند، زیرا ناهنجاری در سطح الکترولیت‌ها اغلب پس از گزش مار رخ می‌دهد.
تست عملکرد کلیه: از آنجایی که برخی افراد ممکن است دچار آسیب حاد کلیوی شوند، این آزمایش نمونه خون را برای تعیین کارایی عملکرد کلیه‌ها بررسی می‌کند.
رادیوگرافی قفسه سینه: این تست تصویربرداری از اشعه ایکس برای ایجاد تصاویری از قلب و ریه‌ها استفاده می‌کند تا هرگونه ناهنجاری در این اندام‌ها بررسی شود.

درمان‌های گزش مار

برای جلوگیری از عوارض تهدیدکننده حیات، ضروری است که با اورژانس (۱۱۵ یا ۹۱۱) تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین مرکز اورژانس مراجعه کنید. طرح درمانی شما به شدت گزش و علائم شما بستگی دارد و ممکن است ترکیبی از اقدامات اولیه، ضدزهر (Antivenom) و سایر رویکردهای اورژانسی باشد.

اقدامات اولیه (First Aid)

کمک‌های اولیه اولین خط درمان قبل از اجرای سایر مداخلات پزشکی است. این اقدامات که ممکن است لازم باشد توسط خود فرد یا همراه او انجام شود، معمولاً شامل موارد زیر است¹²:

ایمن‌سازی: مکانی امن برای انجام کمک‌های اولیه پیدا کنید.
حذف فشار: لباس‌های تنگ، ساعت و انگشتر را از ناحیه گزش بردارید تا از تورم جلوگیری شود.
مراقبت از زخم: به زخم فشار وارد کنید، آن را با آب و صابون بشویید و با گاز یا باند تمیز بپوشانید.
بالا نگه داشتن: اندام آسیب‌دیده (مانند بازو یا پا) را تا زمان دریافت درمان پزشکی بالا نگه دارید.

توصیه‌های منع شده: همچنین مهم است که از مکیدن زهر برای خارج کردن آن خودداری شود، از قرار دادن کیسه یخ پرهیز کنید و زخم را بیشتر برش ندهید. مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها (CDC) همچنین توصیه می‌کنند از مصرف مسکن‌ها یا استفاده از گارو (Tourniquet) خودداری نمایید¹².

ضدزهر (Antivenom)

ضدزهر که به عنوان پادزهر زهر نیز شناخته می‌شود، درمانی است که حاوی آنتی‌بادی‌هایی است و به خنثی کردن اثرات سمی زهر کمک می‌کند. پس از تجویز ضدزهر توسط پزشک، بالا نگه داشتن اندام آسیب‌دیده برای کمک به کاهش تورم در آن ناحیه حائز اهمیت است³.

درمان‌های اورژانسی

گزش‌های شدید مار می‌توانند منجر به افت فشار خون (Hypotension) شوند³. در این صورت، ممکن است پزشک نیاز به تزریق مایعات به بدن به صورت وریدی یا از طریق کاتتر داشته باشد⁵’¹. بسته به شدت علائم، پزشک ممکن است تزریق‌های اضافی ضدزهر، انتقال پلاکت (برای کمک به تشکیل لخته خون) یا پلاسمای تازه منجمد را توصیه کند. این درمان‌ها به کنترل خونریزی و بهبود زخم کمک می‌کنند³.

پیشگیری از گزش مار

گرچه گزش مار همیشه قابل پیشگیری نیست، اما راه‌هایی وجود دارد که می‌توانید خطر گزیده شدن توسط مار را کاهش دهید. راهکارهای پیشگیری شامل موارد زیر است¹⁵:

هوشیاری در فضای باز: هنگام فعالیت در فضای باز مراقب حضور مارها باشید.
دوری از مار: از برداشتن، بازی کردن، تحریک یا آزار رساندن به هر ماری خودداری کنید.
ابزار کمکی: هنگام پیاده‌روی یا در مناطقی که پاهایتان را نمی‌بینید، از عصای کوهنوردی استفاده کنید.
مرتب نگه داشتن محیط: محوطه حیاط خود را تمیز نگه دارید تا مارها جذب خانه‌تان نشوند.
پوشش مناسب: هنگام پیاده‌روی در مناطقی که محل زندگی مارها هستند، شلوار بلند و چکمه بپوشید.
حیوانات خانگی: از نگهداری مار به عنوان حیوان خانگی خودداری کنید.
ایمنی شغلی: اگر در فضای باز کار می‌کنید، از دستکش‌های محافظ استفاده نمایید.

عوارضی که باید مراقب آن‌ها بود

اگر گزش مار به موقع درمان نشود، می‌تواند منجر به عوارض جدی یا تهدیدکننده حیات شود. برخی از عوارضی که ممکن است رخ دهند عبارتند از¹⁰’¹³’¹⁴:

عفونت‌ها: عفونت‌های استاف و سپسیس (Sepsis) یا عفونت خون.
مشکلات کلیوی: آسیب حاد کلیوی و بیماری مزمن کلیه.
مشکلات ریوی: ادم ریوی (Pulmonary edema) یا تجمع مایع اضافی در ریه‌ها و خونریزی ریوی (Pulmonary hemorrhages).
لخته شدن خون: ترومبوز (Thrombosis) یا لخته‌های خونی که جریان خون را محدود می‌کنند.

سؤالات متداول (FAQ)

آیا ممکن است توسط مار گزیده شده باشید و متوجه آن نشوید؟

بله، این احتمال وجود دارد که توسط مار گزیده شوید و متوجه آن نشوید، به ویژه اگر در علف‌های بلند یا آب گزیده شده باشید. با این حال، برخی علائم و نشانه‌ها پس از گزش، مانند درد شدید، دو جای نیش، قرمزی یا تورم در اطراف زخم، و ضربان سریع قلب، وجود گزش مار را نشان می‌دهند¹⁵.

چقدر طول می‌کشد تا اثرات گزش مار احساس شود؟

اثرات گزش مار بسته به عوامل مختلفی از جمله نوع مار و مقدار زهر تزریق شده می‌تواند متفاوت باشد². علائم ممکن است از بلافاصله تا هشت ساعت پس از گزش ظاهر شوند، که این موضوع اهمیت مشاهده طولانی‌مدت در بیمارستان را تأکید می‌کند³.

آیا بدون درمان می‌توان از گزش مار جان سالم به در برد؟

تمام گزش‌های مار نیاز به توجه پزشکی دارند⁷. عدم درمان گزش مار سمی می‌تواند تهدیدکننده حیات باشد. با این حال، گزش‌های مار غیر سمی نیز می‌توانند منجر به عوارض جدی مانند عفونت شوند و بنابراین، مراقبت پزشکی فارغ از نوع مار، همیشه توصیه می‌شود⁸’¹⁴.

واحد محتوای علمی rdiet.ir

گردآوری، ترجمه و تدوین محتوای علمی در حوزه سلامت عمومی

تمام مقالات توسط دکتر فرزاد روشن‌ضمیر بازبینی علمی می‌شوند.

اگر از رژیم‌های تکراری نتیجه نگرفته‌اید، فقط یک دوره با دکتر روشن ضمیر داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانه‌دار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.

جهت ارتباط در پیام‌رسان‌ها به شماره زیر پیام دهید

09304881654

برای دریافت آموزش‌های روزانه عضو کانال بله شوید: