نوسانات خلقی با روش‌های هورمونی پیشگیری از بارداری؛ چرا اتفاق می‌افتد و چه باید کرد؟

تغییرات خلقی، تحریک‌پذیری، اضطراب یا احساس غمگینی از جمله علائمی هستند که بعضی افراد پس از شروع روش‌های هورمونی پیشگیری از بارداری تجربه می‌کنند. این تغییرات لزوماً به معنای نامناسب بودن روش انتخاب‌شده نیستند و در بسیاری از افراد ممکن است با گذشت زمان کاهش پیدا کنند؛ بااین‌حال، اگر علائم شدید باشند، زندگی روزمره را مختل کنند یا ادامه‌دار شوند، نباید نادیده گرفته شوند.

قرص‌های ضدبارداری تنها روش هورمونی نیستند. آی‌یودی هورمونی، ایمپلنت زیرپوستی، آمپول‌های ضدبارداری، چسب پوستی و حلقه واژینال نیز می‌توانند هورمون‌های مصنوعی را وارد بدن کنند. از آنجا که هورمون‌های جنسی با عملکرد مغز و سیستم‌های مرتبط با تنظیم خلق ارتباط دارند، تغییرات هورمونی می‌تواند در برخی افراد با تغییرات خلقی همراه شود.

چرا روش‌های هورمونی می‌توانند روی خلق‌وخو اثر بگذارند؟

روش‌های هورمونی پیشگیری از بارداری با استفاده از شکل‌های مصنوعی هورمون‌هایی مانند استروژن و پروژستین، عمدتاً با جلوگیری از تخمک‌گذاری و ایجاد تغییرات دیگری در دستگاه تولیدمثل از بارداری پیشگیری می‌کنند.

هورمون‌های جنسی فقط بر تخمدان‌ها و رحم اثر نمی‌گذارند. آن‌ها با مغز و مسیرهای عصبی و شیمیایی مرتبط با خلق نیز ارتباط دارند. بنابراین تغییر در محیط هورمونی بدن می‌تواند در بعضی افراد با تغییراتی مانند:

• تحریک‌پذیری
• اضطراب
• احساس غمگینی
• گریه‌کردن آسان‌تر
• احساس بی‌تفاوتی یا کاهش هیجانات
• تغییرات کلی در ثبات خلق

همراه شود.

البته این رابطه برای همه افراد یکسان نیست. برخی افراد هیچ تغییر قابل‌توجهی احساس نمی‌کنند و حتی ممکن است علائم خلقی آن‌ها پس از شروع یک روش هورمونی بهتر شود.

چرا واکنش افراد به یک روش ضدبارداری متفاوت است؟

یک روش ضدبارداری ممکن است برای یک فرد بدون مشکل خاصی باشد، اما فرد دیگری با همان روش تغییرات خلقی را تجربه کند. تفاوت در پاسخ بدن و مغز می‌تواند به عوامل مختلفی مربوط باشد، از جمله:

• ژنتیک
• سن
• سبک زندگی
• شرایط محیطی
• سابقه پزشکی
• سابقه مشکلات روان‌پزشکی
• حساسیت فرد به تغییرات هورمونی

به همین دلیل، نمی‌توان صرفاً بر اساس تجربه یک فرد درباره مناسب یا نامناسب بودن یک روش برای شخص دیگری نتیجه‌گیری کرد.

افرادی که سابقه افسردگی، اضطراب یا اختلال دوقطبی دارند، بهتر است پیش از انتخاب روش هورمونی درباره سابقه خود با پزشک یا ماما صحبت کنند تا انتخاب روش با شرایط فردی آن‌ها هماهنگ شود.

در ماه‌های اول شروع روش ضدبارداری چه علائمی را باید زیر نظر گرفت؟

عوارض بسیاری از داروها و روش‌های هورمونی ممکن است در ابتدای مصرف محسوس‌تر باشند و سپس کاهش پیدا کنند. در مورد تغییرات خلقی نیز در برخی افراد علائم در ماه‌های ابتدایی بیشتر دیده می‌شوند.

برخی عوارض جسمی نیز ممکن است هم‌زمان ایجاد شوند؛ از جمله:

• اختلال خواب یا بی‌خوابی
• خستگی
• سردرد
• نفخ
• آکنه
• تغییر وزن
• تغییر اشتها

البته وجود این علائم به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که علت آن‌ها روش ضدبارداری است؛ خواب، استرس، بیماری‌های زمینه‌ای، تغییرات سبک زندگی و عوامل متعدد دیگر نیز می‌توانند در خلق و وضعیت جسمی نقش داشته باشند.

بهتر است چه چیزهایی را ثبت کنیم؟

اگر پزشک ادامه مصرف روش فعلی را بی‌خطر دانسته است، ثبت علائم طی حدود ۲ تا ۳ چرخه قاعدگی می‌تواند اطلاعات مفیدی در اختیار شما و پزشک قرار دهد.

به این موارد توجه کنید:

• نوع تغییر خلق: تحریک‌پذیری، غمگینی، اضطراب، گریه بیشتر یا احساس بی‌تفاوتی
• زمان بروز علائم: هر روز، در روزهای خاصی از ماه یا در هفته مصرف قرص‌های بدون هورمون
• تغییرات هم‌زمان مانند اختلال خواب، سردرد، نفخ، آکنه، خستگی یا تغییر اشتها
• روند علائم: آیا در حال بهتر شدن هستند، ثابت مانده‌اند یا شدیدتر شده‌اند؟

این ثبت ساده می‌تواند به تشخیص الگوی علائم کمک کند و مشخص کند که آیا احتمالاً بدن در حال سازگاری است یا لازم است روش پیشگیری تغییر کند.

چه زمانی باید سریع‌تر با پزشک تماس گرفت؟

اگر یکی از شرایط زیر وجود دارد، بهتر است منتظر ماندن برای پایان دوره سازگاری را به تعویق نیندازید:

• تغییرات خلقی شدید یا ناگهانی
• اختلال قابل‌توجه در کار، تحصیل، خواب یا روابط
• تشدید واضح افسردگی یا اضطراب قبلی
• بدتر شدن علائم در فردی که سابقه اختلال خلقی دارد
• ادامه علائم بدون روند بهبودی پس از دوره ابتدایی سازگاری
• تمایل به قطع روش ضدبارداری به دلیل تغییرات خلقی

در صورت بروز افکار خودآسیب‌رسان یا خودکشی، ارزیابی فوری پزشکی و دریافت کمک اورژانسی اهمیت دارد.

برای کاهش نوسانات خلقی چه کارهایی می‌توان انجام داد؟

اگر علائم خفیف باشند و پزشک ادامه روش فعلی را مناسب بداند، برخی اقدامات ساده می‌توانند به مدیریت شرایط کمک کنند. این اقدامات جایگزین ارزیابی پزشکی نیستند، اما می‌توانند در کنار آن مفید باشند.

۱. خواب و مراقبت از خود را جدی بگیرید

کمبود خواب و فشار روانی می‌توانند تغییرات خلقی را تشدید کنند. داشتن خواب منظم، فعالیت‌های لذت‌بخش، ارتباط با دوستان و خانواده و اختصاص زمان برای سرگرمی‌ها می‌تواند به مدیریت استرس و خلق کمک کند.

فعالیت‌های هنری نیز در برخی پژوهش‌ها با کاهش استرس همراه بوده‌اند؛ بنابراین فعالیت‌هایی مانند نقاشی، موسیقی یا سایر سرگرمی‌های مورد علاقه می‌توانند بخشی از برنامه مراقبت از خود باشند.

۲. استرس را مدیریت کنید

استرس مزمن می‌تواند بر سلامت روان و جسم اثر بگذارد و با افزایش مشکلات خلقی همراه باشد.

روش‌هایی مانند:

• تمرینات آرام‌سازی
• تنفس و فعالیت‌های ذهن‌آگاهی
• فعالیت بدنی منظم
• داشتن حمایت اجتماعی
• صحبت با متخصص سلامت روان در صورت نیاز

می‌توانند به مدیریت استرس کمک کنند.

۳. خواب، تغذیه و فعالیت بدنی را بهبود دهید

یک الگوی زندگی سالم می‌تواند زمینه مناسب‌تری برای ثبات خلق فراهم کند.

داشتن تغذیه متعادل، فعالیت بدنی منظم و خواب کافی اهمیت بیشتری از تمرکز روی یک ماده غذایی یا مکمل خاص دارد. همچنین اگر متوجه شده‌اید مصرف زیاد کافئین یا الکل علائم اضطراب، بی‌قراری یا اختلال خواب را تشدید می‌کند، کاهش آن‌ها می‌تواند مفید باشد.

غذاهای بسیار فرآوری‌شده و سرشار از قند افزوده نیز بهتر است بخش کوچکی از الگوی غذایی باشند، نه پایه رژیم غذایی.

آیا تغییر نوع یا روش ضدبارداری می‌تواند کمک کند؟

بله، در صورت ارتباط احتمالی علائم با روش فعلی، یکی از گزینه‌هایی که پزشک ممکن است بررسی کند، تغییر فرمول یا تغییر روش پیشگیری است.

برای مثال، روش‌های حاوی استروژن و پروژستین با روش‌های صرفاً پروژستینی یکسان نیستند و پاسخ خلقی افراد نیز متفاوت است. برخی منابع احتمال بروز علائم خلقی را با روش‌های صرفاً پروژستینی بیشتر می‌دانند، به‌ویژه در افرادی که سابقه اضطراب یا افسردگی دارند؛ بااین‌حال، نمی‌توان این موضوع را به همه افراد تعمیم داد.

اگر علائم ادامه پیدا کنند، پزشک ممکن است گزینه‌هایی مانند روش‌های هورمونی با دوز متفاوت یا روش‌های غیرهورمونی را مطرح کند.

روش‌های غیرهورمونی شامل مواردی مانند:

• آی‌یودی مسی
• کاندوم
• روش‌های دائمی پیشگیری از بارداری
• روش‌های مبتنی بر شناخت چرخه قاعدگی

هستند. هرکدام از این روش‌ها مزایا، محدودیت‌ها و میزان اثربخشی متفاوتی دارند و انتخاب آن‌ها باید با شرایط و هدف فرد هماهنگ شود.

نکته مهم: صرفاً به دلیل بروز نوسانات خلقی، خودسرانه روش ضدبارداری را قطع یا جایگزین نکنید. اگر قصد تغییر روش دارید، باید هم‌زمان به نیاز خود برای پیشگیری از بارداری نیز توجه کنید.

آیا تغییرات خلقی معمولاً با گذشت زمان بهتر می‌شوند؟

در برخی افراد بله، اما این اتفاق برای همه رخ نمی‌دهد.

علائم ممکن است پس از چند ماه کاهش پیدا کنند، در حالی که برخی افراد همچنان با تغییرات خلقی مواجه می‌شوند و ممکن است به روش دیگری نیاز داشته باشند.

حتی در افرادی که از قبل افسردگی داشته‌اند، پاسخ یکسان نیست. بر اساس داده‌ای که در مقاله منبع گزارش شده، حدود ۲۵٪ از زنان مبتلا به افسردگی، بدتر شدن علائم خلقی را با روش‌های هورمونی گزارش کرده‌اند، درحالی‌که حدود ۱۴٪ بهبود علائم را تجربه کرده‌اند.

این اعداد نشان می‌دهند که پاسخ خلقی به پیشگیری هورمونی می‌تواند دوطرفه و فردمحور باشد و نمی‌توان گفت روش‌های هورمونی در همه افراد موجب بدتر شدن افسردگی می‌شوند.

چه کسانی ممکن است نیاز به پایش دقیق‌تری داشته باشند؟

افرادی که سابقه اختلالات روان‌پزشکی یا مشکلات خلقی دارند، بهتر است پیش از شروع روش هورمونی، سابقه خود را با پزشک در میان بگذارند.

این موضوع به‌ویژه برای افرادی اهمیت دارد که:

• سابقه افسردگی دارند
• با اضطراب قابل‌توجه مواجه‌اند
• مبتلا به اختلال دوقطبی هستند
• پس از شروع روش‌های هورمونی قبلی دچار تغییرات خلقی شده‌اند
• بیماری زمینه‌ای دارند که می‌تواند بر خلق و خواب اثر بگذارد

بر اساس داده‌های گزارش‌شده در مقاله منبع، بیش از ۶۰٪ از زنانی که سابقه مشکلات روان‌پزشکی داشته‌اند، هنگام استفاده از روش‌های هورمونی تغییرات خلقی بیشتری را تجربه کرده‌اند. بااین‌حال، این رقم نباید به‌عنوان احتمال قطعی برای هر فرد دارای سابقه روان‌پزشکی تفسیر شود؛ نوع مطالعه و ویژگی‌های جمعیت مورد بررسی اهمیت زیادی دارد.

همچنین بیماری‌هایی مانند سندرم تخمدان پلی‌کیستیک، برخی بیماری‌های خودایمنی، سرطان و اختلالات خواب می‌توانند بر خلق اثر بگذارند. بنابراین همیشه نباید تمام تغییرات خلقی پس از شروع ضدبارداری را مستقیماً به هورمون‌ها نسبت داد.

چه زمانی تغییر یا قطع روش ضدبارداری منطقی است؟

اگر تغییرات خلقی شدید، طولانی‌مدت یا مختل‌کننده زندگی هستند، ادامه دادن یک روش صرفاً برای «عادت کردن بدن» لزوماً تصمیم مناسبی نیست.

مواردی که می‌توانند زمینه گفت‌وگو با پزشک درباره تغییر روش را فراهم کنند عبارت‌اند از:

• احساس اینکه وضعیت روانی شما به‌طور واضح تغییر کرده است
• عوارضی که زندگی روزمره را مختل می‌کنند
• علائم شدید یا ماندگار
• بدتر شدن یک مشکل خلقی قبلی
• نگرانی مداوم درباره تغییرات ایجادشده

طبق داده‌های گزارش‌شده در مقاله منبع، عوارض یکی از دلایل مهم قطع روش‌های پیشگیری از بارداری هستند و علائم خلقی و روان‌شناختی در میان دلایل مطرح‌شده قرار دارند.

اما تصمیم به قطع یا تغییر باید با درنظرگرفتن اثربخشی روش جایگزین و نیاز فرد به پیشگیری از بارداری انجام شود.

اگر تصمیم به قطع ضدبارداری گرفتیم، چگونه این کار را انجام دهیم؟

تغییرات خلقی پس از قطع روش‌های هورمونی در برخی افراد گزارش شده است، اما شواهد درباره این موضوع محدود است و نمی‌توان وجود یک «سندرم قطعی پس از قطع ضدبارداری» را برای همه افراد پذیرفت.

در مورد قرص‌های ضدبارداری، معمولاً امکان قطع مصرف در زمان‌های مختلف چرخه وجود دارد؛ بااین‌حال، تمام کردن بسته فعلی در برخی شرایط می‌تواند پیگیری چرخه قاعدگی را ساده‌تر کند. مهم‌تر از زمان دقیق قطع، این است که فرد بداند پس از قطع روش، چه زمانی و با چه روشی باید از بارداری پیشگیری کند.

بنابراین اگر قصد قطع یا تغییر روش دارید، بهتر است ابتدا با پزشک یا ماما درباره روش جایگزین و زمان مناسب انتقال صحبت کنید.

جمع‌بندی

تغییرات خلقی پس از شروع روش‌های هورمونی پیشگیری از بارداری ممکن است رخ دهد، اما شدت و جهت این تغییرات از فردی به فرد دیگر متفاوت است. برخی افراد با گذشت چند ماه بهتر می‌شوند، برخی تغییر قابل‌توجهی تجربه نمی‌کنند و در بعضی افراد نیز ممکن است علائم خلقی تشدید شوند.

سابقه افسردگی، اضطراب یا اختلال دوقطبی می‌تواند اهمیت پایش علائم را بیشتر کند، اما به‌تنهایی به این معنا نیست که فرد نمی‌تواند از روش هورمونی استفاده کند.

بهترین رویکرد، ثبت علائم در ماه‌های ابتدایی، توجه به خواب و استرس، بررسی بیماری‌های زمینه‌ای و گفت‌وگو با پزشک در صورت تداوم یا شدت گرفتن علائم است. اگر روش فعلی مناسب نباشد، گزینه‌های هورمونی و غیرهورمونی متعددی وجود دارند و می‌توان روش پیشگیری را متناسب با شرایط فرد تغییر داد.

مهم این است که تغییرات خلقی جدی گرفته شوند، اما هر علامتی نیز به‌طور خودکار به هورمون‌های ضدبارداری نسبت داده نشود.