هموگلوبین چیست؟
هموگلوبین پروتئینی است که در گلبول‌های قرمز خون وجود دارد و مسئول انتقال اکسیژن از ریه‌ها به بافت‌های مختلف بدن است. زمانی که سطح این پروتئین کاهش می‌یابد، فرآیند اکسیژن‌رسانی به سلول‌ها و اندام‌ها دچار اختلال می‌شود و این می‌تواند منجر به بروز مشکلات متعددی در عملکرد طبیعی بدن شود.
برای اینکه بدن شما اکسیژن کافی دریافت کند، لازم است که سطح هموگلوبین در محدوده نرمال باشد. کاهش سطح هموگلوبین معمولاً از طریق آزمایش خون تشخیص داده می‌شود، به‌ویژه آزمایشی به نام شمارش کامل سلول‌های خونی یا CBC که پارامترهای مختلف خون را ارزیابی می‌کند.²
Yoshiyoshi Hirokawa / Getty Images
محدوده نرمال هموگلوبین چقدر است؟
اگرچه مقادیر نرمال ممکن است اندکی بین آزمایشگاه‌ها متفاوت باشد، اما معمولاً محدوده استاندارد سطح هموگلوبین برای بزرگسالان به‌صورت زیر تعریف می‌شود:³
- مردان بزرگسال: 13.8 تا 17.2 گرم در دسی‌لیتر (معادل 138 تا 172 گرم در لیتر)
- زنان بزرگسال: 12.1 تا 15.1 گرم در دسی‌لیتر (معادل 121 تا 151 گرم در لیتر)
هر عددی که پایین‌تر از این بازه‌ها باشد، به‌عنوان هموگلوبین پایین تلقی می‌شود و نشان می‌دهد که بدن شما اکسیژن کافی دریافت نمی‌کند. سطح ناکافی هموگلوبین می‌تواند در درازمدت منجر به بروز کم‌خونی و سایر مشکلات متابولیکی شود.
آیا هموگلوبین پایین خطرناک است؟
در همه موارد هموگلوبین پایین به‌معنای فوریت پزشکی نیست، اما در برخی شرایط، کاهش شدید سطح آن می‌تواند بسیار خطرناک باشد. به‌عنوان مثال، زمانی که سطح هموگلوبین کمتر از 5.0 گرم در دسی‌لیتر باشد، ممکن است به نارسایی قلبی یا حتی مرگ منجر شود.¹
در صورتی که سطح هموگلوبین به زیر 6.5 گرم در دسی‌لیتر برسد، ممکن است به‌عنوان یک وضعیت تهدیدکننده حیات در نظر گرفته شود.⁴ این سطح بحرانی نیازمند مداخله فوری پزشکی و گاهی درمان‌های پیشرفته مانند تزریق خون یا بستری در بیمارستان است.
علل هموگلوبین پایین چیست؟
هموگلوبین پایین اغلب با بیماری کم‌خونی ارتباط دارد، وضعیتی که در آن سطح گلبول‌های قرمز سالم در بدن کمتر از حد نرمال است. شایع‌ترین علت این نوع کم‌خونی، کمبود آهن است که برای ساخت هموگلوبین حیاتی است.⁵
انواع دیگر کم‌خونی شامل کم‌خونی پرنیشیوز (ناشی از عدم جذب ویتامین B12 در روده) و کم‌خونی همولیتیک (که در آن گلبول‌های قرمز سریع‌تر از میزان تولیدشان از بین می‌روند) هستند.¹
سایر علل بالقوه هموگلوبین پایین شامل موارد زیر هستند:¹³
- خونریزی و از دست دادن خون
- برخی سرطان‌ها مانند لوسمی، لنفوم، مولتیپل میلوما یا سرطان‌هایی که به مغز استخوان گسترش می‌یابند
- بیماری مزمن کلیوی
- کمبود فولات یا ویتامین B12
- کم‌کاری تیروئید
- بیماری کبد
- سوءتغذیه
- سندرم میلودیسپلاستیک (MDS)
- سارکوئیدوز
- بیماری سلول داسی‌شکل و دیگر بیماری‌های ژنتیکی مؤثر بر هموگلوبین
- لوپوس سیستمیک (SLE)
- تالاسمی، یک بیماری ارثی که باعث کاهش هموگلوبین در بدن می‌شود
- تجمع بیش از حد آب در بدن
درمان‌های سرطان مانند شیمی‌درمانی و پرتودرمانی نیز می‌توانند سطح هموگلوبین را کاهش دهند، به‌ویژه در افراد بالای ۶۵ سال.³ این اثر به‌دلیل تخریب مغز استخوان یا کاهش تولید گلبول‌های قرمز ایجاد می‌شود.
علائم هموگلوبین پایین چگونه ظاهر می‌شوند؟
برخی افراد با هموگلوبین پایین ممکن است علائمی نداشته باشند، به‌خصوص اگر سطح هموگلوبین تنها اندکی کمتر از حد نرمال باشد. با این حال، اگر این وضعیت ادامه یابد یا شدیدتر شود، علائم آشکاری ممکن است بروز پیدا کنند.
علائم شایع هموگلوبین پایین عبارت‌اند از:⁶
- سرگیجه یا احساس غش
- ضعف عضلانی
- خستگی مفرط
- رنگ‌پریدگی پوست
- سردرد
این علائم معمولاً ناشی از کمبود اکسیژن در سلول‌های بدن هستند و در صورت عدم درمان، ممکن است شدت یابند و عملکرد روزمره فرد را مختل کنند.
درمان هموگلوبین پایین چگونه انجام می‌شود؟
درمان هموگلوبین پایین بستگی به علت اصلی آن دارد و اولین قدم، تشخیص دقیق عامل زمینه‌ای توسط پزشک است. بر اساس تشخیص، نوع درمان انتخاب می‌شود و می‌تواند شامل روش‌های مختلفی باشد.⁷
برخی از گزینه‌های درمانی عبارت‌اند از:
- انتقال خون: اگر هموگلوبین پایین ناشی از از دست دادن شدید خون باشد، معمولاً نیاز به انتقال خون از طریق تزریق وریدی وجود دارد.
- مکمل‌های ویتامینی: در صورتی که کمبود مواد مغذی عامل مشکل باشد، مکمل‌هایی شامل آهن، فولات و ویتامین B12 تجویز می‌شوند. معمولاً پس از ۶ تا ۸ هفته استفاده، سطح هموگلوبین افزایش می‌یابد.
- تزریق وریدی: افرادی که نیاز به افزایش سریع سطح آهن یا B12 دارند، ممکن است به تزریق وریدی این مواد نیاز پیدا کنند.
- پیوند مغز استخوان: در مواردی که سطح هموگلوبین به‌دلیل سرطان‌ها کاهش یافته است، پیوند مغز استخوان ممکن است ضرورت داشته باشد.
در مواردی که بیماری مزمن مانند نارسایی کلیه یا لوپوس عامل کاهش هموگلوبین باشد، تمرکز درمان بر کنترل آن بیماری زمینه‌ای خواهد بود.
آیا می‌توان از هموگلوبین پایین پیشگیری کرد؟
پیشگیری از هموگلوبین پایین بسته به علت آن ممکن است امکان‌پذیر یا غیرممکن باشد. برای مثال، خونریزی ناشی از تصادف یا جراحی خارج از کنترل فرد است، اما می‌توان با تغذیه مناسب از کاهش هموگلوبین ناشی از کمبود مواد مغذی جلوگیری کرد.
برای افزایش سطح هموگلوبین، مصرف آهن و ویتامین B12 از طریق غذاهای روزانه اهمیت زیادی دارد. منابع حیوانی این مواد مغذی از جمله مؤثرترین گزینه‌ها برای بدن هستند.
اگر از رژیم غذایی گیاه‌خواری یا وگان پیروی می‌کنید، باید اطمینان حاصل کنید که از منابع گیاهی نیز آهن و B12 کافی دریافت می‌کنید.⁸
غذاهایی که به افزایش سطح هموگلوبین کمک می‌کنند شامل موارد زیر هستند:⁹
- پروتئین‌های حیوانی مانند گوشت گاو، ماهی‌های چرب، مرغ و بوقلمون
- سبزیجات برگ‌دار تیره مانند کلم‌پیچ، اسفناج، چغندر برگی و کلم‌برگ
- میوه‌های خشک مانند زردآلو خشک‌شده
- غذاهای غنی‌شده با آهن مانند غلات صبحانه، نان و ماکارونی
- حبوباتی مانند لوبیا و عدس
- محصولات سویا مانند توفو
برای جذب بهتر آهن گیاهی، آن را همراه با غذاهای حاوی ویتامین C مصرف کنید.⁹
- مرکبات مانند پرتقال و گریپ‌فروت
- انواع توت‌ها
- گوجه‌فرنگی
مکمل‌های غذایی نیز می‌توانند گزینه‌ای برای تأمین این نیازها باشند. قبل از استفاده از هر نوع مکمل، با پزشک مشورت کنید تا مناسب‌ترین گزینه با توجه به شرایط بدنی‌تان انتخاب شود. ممکن است مکمل آهن، ویتامین B12 یا فولات برای شما تجویز شود.⁶
لازم به ذکر است که مکمل‌ها به‌صورت محدود توسط سازمان FDA نظارت می‌شوند و اثربخشی آن‌ها می‌تواند در افراد مختلف متفاوت باشد. عواملی مانند نوع مکمل، دوز مصرفی، دفعات مصرف، و تداخل با داروهای دیگر در اثربخشی آن‌ها نقش دارند، بنابراین حتماً قبل از شروع، با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
مرور سریع
هموگلوبین پروتئینی است در گلبول‌های قرمز که وظیفه آن رساندن اکسیژن به نقاط مختلف بدن است. زمانی که سطح هموگلوبین کاهش یابد، اکسیژن‌رسانی به سلول‌ها دچار اختلال می‌شود و ممکن است علائمی مانند سرگیجه، خستگی، تپش قلب، اختلال تمرکز یا حتی غش بروز کند.
اگر آزمایش خون نشان دهد که سطح هموگلوبین شما پایین است، پزشک به دنبال یافتن علت آن خواهد بود. پس از تشخیص علت اصلی، درمان‌های متعددی در دسترس هستند که می‌توانند موجب بهبود وضعیت و بازیابی سلامت شما شوند.
آردایت برای اطمینان از صحت محتوای خود، که در سیاست ویراستاری ما ذکر شده است، از دستورالعملهای سختگیرانهای در زمینه منبعیابی پیروی می‌کند . ما فقط از منابع معتبر، از جمله مطالعات بررسیشده توسط همتایان، متخصصان پزشکی دارای مجوز، بیماران با تجربه عملی و اطلاعات از مؤسسات برتر، استفاده میکنیم.
- Hemoglobin level. Nursing Critical Care. 2020;15(4):34-35. doi:10.1097/01.CCN.0000660408.76985.53
- MedlinePlus. Hemoglobin test.
- MedlinePlus. Hemoglobin.
- Badireddy M, Baradhi KM. Chronic anemia. In: StatPearls. StatPearls Publishing;2023.
- MedlinePlus. Anemia.
- American Cancer Society. Anemia in people with cancer.
- Turner J, Parsi M, Badireddy M. Anemia. In: StatPearls. StatPearls Publishing; 2022.
- National Heart, Lung, and Blood Institute. Anemia: Causes and risk factors.
- American Cancer Society. Low red blood cell counts (anemia).
- https://www.health.com/low-hemoglobin-7108717
گردآوری، ترجمه و تدوین محتوای علمی در حوزه سلامت عمومی
تمام مقالات توسط دکتر فرزاد روشن‌ضمیر بازبینی علمی می‌شوند.
اگر از رژیم‌های تکراری نتیجه نگرفته‌اید، فقط یک دوره با دکتر روشن ضمیر داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانه‌دار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیام‌رسان‌ها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
