چرا حس چشایی از بین می‌رود؟ علل و راه‌های درمان

تغییر یا کاهش حس چشایی می‌تواند تجربه غذا خوردن را به‌طور محسوسی تغییر دهد، اما همیشه به معنای وجود مشکل در خود زبان یا جوانه‌های چشایی نیست. در بسیاری از موارد، اختلال بویایی ناشی از سرماخوردگی، گرفتگی بینی یا آلرژی باعث می‌شود غذاها بی‌مزه به نظر برسند؛ بااین‌حال، داروها، افزایش سن، بیماری‌های عصبی، مشکلات دهان و دندان و برخی بیماری‌های زمینه‌ای نیز می‌توانند در تغییر حس چشایی نقش داشته باشند.

از آنجا که حس بویایی و چشایی در اشتها، دریافت مواد مغذی و تشخیص برخی خطرات محیطی نقش دارند، تغییر غیرمنتظره یا پایدار این حواس بهتر است نادیده گرفته نشود. تشخیص علت، به‌ویژه در موارد طولانی‌مدت، می‌تواند از مشکلات تغذیه‌ای و عوارض ناشی از یک بیماری زمینه‌ای جلوگیری کند.

اختلال حس چشایی چیست؟

اختلالات چشایی انواع مختلفی دارند و همیشه به معنای از بین رفتن کامل توانایی چشیدن نیستند. برخی افراد کاهش حس چشایی دارند، بعضی مزه‌ها را به‌صورت متفاوت یا ناخوشایند احساس می‌کنند و در موارد نادر، حس چشایی کاملاً از بین می‌رود.

یکی از اختلالات شناخته‌شده، حس چشایی کاذب است که در آن فرد بدون وجود غذا یا محرک واقعی، مزه‌ای مانند تلخی یا مزه فلزی را در دهان احساس می‌کند. کاهش حس چشایی، تغییر یا اشتباه در درک مزه‌ها و از دست دادن کامل حس چشایی نیز از دیگر انواع اختلالات هستند.

کاهش موقت یا دائمی حس چشایی

برخی عوامل مانند سرماخوردگی، آلرژی یا عوارض بعضی داروها معمولاً موجب تغییر موقتی حس چشایی می‌شوند و پس از برطرف شدن عامل اصلی، وضعیت بهبود پیدا می‌کند. تغییر حس چشایی پس از عفونت کووید نیز در بسیاری از افراد موقتی است، اما برخی بیماری‌های مزمن یا اختلالات عصبی می‌توانند تغییرات طولانی‌مدت ایجاد کنند.

علاوه بر اختلالات مستقیم چشایی، عوامل مختلفی می‌توانند در تغییر این حس نقش داشته باشند:

• اختلالات عصبی یا مغزی: سکته مغزی، آسیب مغزی ناشی از ضربه و برخی تومورهای مغزی می‌توانند حس چشایی یا بویایی را تحت تأثیر قرار دهند.
• بیماری‌های خودایمنی: بیماری‌هایی مانند لوپوس و سندرم شوگرن ممکن است با اختلال در حس چشایی همراه باشند.
• عفونت‌ها و مشکلات ساختاری: گلودرد استرپتوکوکی، مشکلات سینوسی، گرفتگی بینی و پولیپ‌های بینی از عوامل احتمالی هستند.
• عوامل سبک زندگی: سیگار کشیدن و برخی کمبودهای تغذیه‌ای می‌توانند در تغییر حس چشایی نقش داشته باشند.
• مواجهه با مواد شیمیایی: تماس با برخی مواد شیمیایی، از جمله بعضی حشره‌کش‌ها، ممکن است حس چشایی را مختل کند.
• مشکلات دهان و دندان: بهداشت نامناسب دهان یا پروتزهای دندانی نامناسب می‌توانند تجربه چشایی را تغییر دهند.
• عوارض درمان‌ها: برخی درمان‌ها، از جمله پرتودرمانی ناحیه سر و گردن، ممکن است موجب تغییر حس چشایی شوند.
• آلرژی‌ها: آلرژی، به‌خصوص زمانی که موجب گرفتگی بینی شود، می‌تواند به‌طور غیرمستقیم درک طعم غذا را کاهش دهد.
• تغییرات هورمونی: برای مثال، تغییرات هورمونی دوران بارداری در برخی افراد با احساس مداوم مزه فلزی یا ترش در دهان همراه است.
• اختلالات متابولیک و رفلاکس اسید معده: این مشکلات نیز می‌توانند در تغییر مزه دهان نقش داشته باشند.
• مشکلات تنفسی: گرفتگی بینی، سرماخوردگی و عفونت‌های تنفسی مانند کووید می‌توانند حس بویایی و در نتیجه تجربه چشایی را مختل کنند.

برخی داروها نیز ممکن است توانایی چشیدن را تغییر دهند، از جمله داروهایی از گروه‌های زیر:

• آنتی‌بیوتیک‌ها
• آنتی‌هیستامین‌ها
• داروهای ضدالتهاب
• داروهای شیمی‌درمانی
• برخی داروهای گوارشی
• داروهای تیروئید
• داروهای ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای

نکته مهم: اگر تغییر حس چشایی پس از شروع یک دارو ایجاد شده است، نباید دارو را خودسرانه قطع کرد. بهتر است احتمال ارتباط دارو با این عارضه با پزشک یا داروساز بررسی شود.

افزایش سن چگونه حس چشایی را تغییر می‌دهد؟

افزایش سن یکی از عوامل طبیعی مؤثر بر کاهش حس چشایی است. انسان در ابتدای زندگی تعداد زیادی گیرنده چشایی دارد، اما با افزایش سن، به‌ویژه پس از حدود ۶۰ سالگی، تعداد و اندازه برخی از جوانه‌های چشایی کاهش پیدا می‌کند و حساسیت به مزه‌ها ممکن است کمتر شود.

البته کاهش حس چشایی در سالمندی همیشه فقط نتیجه افزایش سن نیست و عواملی مانند مصرف چندین دارو، خشکی دهان، مشکلات دندانی، بیماری‌های مزمن و کاهش حس بویایی نیز می‌توانند هم‌زمان در این مسئله نقش داشته باشند. بنابراین، هر تغییر جدید و قابل‌توجهی را نباید صرفاً به سن نسبت داد.

حس چشایی چگونه کار می‌کند؟

آنچه ما به‌عنوان «طعم غذا» تجربه می‌کنیم، حاصل همکاری چند سیستم حسی است و حس چشایی به‌تنهایی مسئول تمام این تجربه نیست. گیرنده‌های بویایی در قسمت بالایی بینی و سلول‌های چشایی در دهان، به‌ویژه زبان و بخش‌هایی از گلو، اطلاعات حسی را دریافت و به مغز منتقل می‌کنند.

هنگام جویدن غذا، ترکیبات معطر آن به سمت حفره بینی حرکت می‌کنند و سیستم بویایی را تحریک می‌کنند، درحالی‌که ترکیبات محلول در بزاق گیرنده‌های چشایی را فعال می‌کنند. به همین دلیل است که هنگام سرماخوردگی و گرفتگی بینی، حتی اگر جوانه‌های چشایی سالم باشند، غذا ممکن است بسیار کم‌طعم‌تر از حالت عادی احساس شود.

آیا هر قسمت زبان مزه خاصی را تشخیص می‌دهد؟

این تصور قدیمی که هر بخش از زبان فقط مسئول تشخیص یک مزه مشخص است، دقیق نیست. جوانه‌های چشایی در قسمت‌های مختلف زبان و دهان قرار دارند و بیشتر آن‌ها می‌توانند به انواع مختلف مزه پاسخ دهند، هرچند میزان حساسیت ممکن است متفاوت باشد.

پنج مزه اصلی که در تجربه چشایی نقش دارند عبارت‌اند از:

• شیرین
• ترش
• تلخ
• شور
• اومامی یا مزه خوشایند و گوشتی غذا

تجربه نهایی طعم غذا تنها از این پنج مزه تشکیل نمی‌شود، بلکه بو، بافت، دما و ویژگی‌های فیزیکی غذا نیز در آن نقش دارند. به همین دلیل، کاهش بویایی می‌تواند باعث شود فرد تصور کند حس چشایی خود را از دست داده است، درحالی‌که مشکل اصلی ممکن است در سیستم بویایی باشد.

کاهش حس چشایی چقدر شایع است؟

بسیاری از افرادی که به دلیل ناتوانی در چشیدن غذا به پزشک مراجعه می‌کنند، در واقع با نوعی اختلال بویایی مواجه هستند. این موضوع نشان می‌دهد که بررسی هم‌زمان بویایی و چشایی برای پیدا کردن علت مشکل اهمیت زیادی دارد.

اختلال در حس چشایی یا بویایی نسبتاً شایع است و درصد قابل‌توجهی از بزرگسالان در مقطعی از زندگی خود نوعی تغییر در این حواس را تجربه می‌کنند. با این حال، بسیاری از افراد برای این مشکل به پزشک مراجعه نمی‌کنند، به‌خصوص اگر تغییر ایجادشده خفیف و موقتی باشد.

از دست دادن ناگهانی حس بویایی یا چشایی می‌تواند در برخی موارد با عفونت کووید مرتبط باشد. اگر این تغییر همراه با علائم سازگار با عفونت‌های تنفسی ایجاد شده باشد، ارزیابی مناسب برای تشخیص علت عفونت اهمیت دارد.

چه زمانی باید برای کاهش حس چشایی به پزشک مراجعه کرد؟

هرگونه کاهش یا تغییر غیرمنتظره حس چشایی، به‌خصوص اگر بدون علت مشخص ایجاد شده یا ادامه‌دار باشد، بهتر است ارزیابی پزشکی شود. دلیل این موضوع آن است که اختلال چشایی گاهی می‌تواند نشانه بیماری زمینه‌ای یا عارضه یک دارو باشد.

حس بویایی و چشایی در دریافت کافی غذا و مواد مغذی اهمیت دارند و کاهش طولانی‌مدت آن‌ها ممکن است اشتها و دریافت انرژی را کاهش دهد. در نتیجه، برخی افراد ممکن است دچار کاهش وزن ناخواسته یا دریافت ناکافی مواد مغذی شوند.

حس بویایی همچنین می‌تواند در تشخیص برخی خطرات محیطی مانند دود، مواد شیمیایی یا نشت گاز نقش داشته باشد. بنابراین، کاهش قابل‌توجه بویایی نیز موضوعی است که نباید در صورت پایدار بودن نادیده گرفته شود.

برای بررسی اختلال چشایی چه پزشکی باید مراجعه کرد؟

پزشک متخصص گوش، حلق و بینی می‌تواند در صورت کاهش یا تغییر قابل‌توجه حس چشایی، ارزیابی تخصصی انجام دهد. معاینه ممکن است شامل بررسی گوش، بینی و گلو، وضعیت مخاط، وجود التهاب یا عفونت، مشکلات ساختاری و همچنین وضعیت بهداشت دهان باشد.

در صورت نیاز، آزمایش‌های اختصاصی بویایی و چشایی نیز انجام می‌شوند. در آزمون چشایی، فرد ممکن است مزه‌های مختلف را در غلظت‌های متفاوت دریافت کند تا توانایی تشخیص و تمایز مزه‌ها ارزیابی شود.

آیا از دست دادن حس چشایی قابل درمان است؟

درمان به علت اصلی بستگی دارد و هیچ درمان واحدی برای تمام موارد کاهش حس چشایی وجود ندارد. اگر علت، عفونت، آلرژی، برخی داروها، مشکلات دهان و دندان یا گرفتگی بینی باشد، درمان عامل زمینه‌ای می‌تواند به بازگشت حس طبیعی کمک کند.

برای مثال، پولیپ‌های بینی در برخی افراد با درمان یا جراحی قابل برطرف شدن هستند و با رفع انسداد ممکن است حس بویایی و در نتیجه تجربه چشایی بهتر شود. بااین‌حال، برخی آسیب‌های عصبی، سکته مغزی، آسیب شدید سر، مواجهه با مواد شیمیایی یا عوارض پرتودرمانی ممکن است تغییرات ماندگارتری ایجاد کنند.

مواردی که ممکن است با درمان بهبود پیدا کنند

برخی علل اختلال چشایی معمولاً قابلیت درمان بیشتری دارند، از جمله:

• عفونت‌های حاد مانند گلودرد استرپتوکوکی که پس از درمان و بهبود عفونت برطرف می‌شوند
• آلرژی‌ها که با درمان مناسب می‌توانند علائم بویایی و چشایی را کاهش دهند
• سیگار کشیدن که با ترک آن، حس چشایی و بویایی در بسیاری از افراد بهبود پیدا می‌کند

تغییر حس بویایی و چشایی ناشی از کووید نیز در بسیاری از افراد به‌صورت خودبه‌خود برطرف می‌شود، اما در برخی افراد ممکن است مدت بیشتری باقی بماند. در موارد پایدار، تمرین بویایی تحت نظر متخصص می‌تواند یکی از گزینه‌های مورد بررسی باشد و استفاده از داروهایی مانند کورتیکواستروئیدها باید بر اساس علت و نظر پزشک انجام شود.

خشکی دهان چه ارتباطی با کاهش حس چشایی دارد؟

بزاق فقط برای مرطوب نگه داشتن دهان نیست و در انتقال و حل شدن مواد شیمیایی مرتبط با مزه نیز نقش دارد. بنابراین، خشکی دهان می‌تواند توانایی فرد برای درک طبیعی مزه‌ها را کاهش دهد.

اگر خشکی دهان پس از شروع یک دارو ایجاد شده باشد، پزشک می‌تواند احتمال تغییر دارو یا تنظیم درمان را بررسی کند. مصرف آب کافی و استفاده از آدامس بدون قند، به‌ویژه انواع حاوی زایلیتول، می‌تواند در برخی افراد با تحریک تولید بزاق به کاهش خشکی دهان کمک کند.

توجه: مصرف آب و آدامس بدون قند برای کاهش خشکی دهان، جایگزین بررسی علت اصلی نیست؛ به‌خصوص اگر خشکی دهان شدید، مداوم یا همراه با سایر علائم باشد.

پرسش‌های متداول

آیا از دست دادن حس چشایی همیشه به معنی مشکل زبان است؟

خیر. بسیاری از افراد در واقع دچار کاهش حس بویایی هستند و به همین دلیل طعم غذا را کمتر احساس می‌کنند، زیرا بویایی بخش مهمی از تجربه طعم را تشکیل می‌دهد. سرماخوردگی، آلرژی و گرفتگی بینی نمونه‌های شایع این وضعیت هستند.

آیا کمبود ویتامین می‌تواند باعث کاهش حس چشایی شود؟

برخی کمبودهای تغذیه‌ای ممکن است با تغییر حس چشایی همراه باشند، اما هر تغییر در مزه را نباید به کمبود ویتامین نسبت داد. اگر علائم پایدار باشند، بررسی رژیم غذایی، سابقه پزشکی و در صورت لزوم آزمایش‌های مناسب می‌تواند به پیدا کردن علت کمک کند.

آیا افزایش سن باعث از بین رفتن کامل حس چشایی می‌شود؟

افزایش سن می‌تواند حساسیت چشایی را کاهش دهد، به‌ویژه پس از ۶۰ سالگی، اما از بین رفتن کامل حس چشایی پیامد طبیعی و اجتناب‌ناپذیر سالمندی نیست. مصرف داروها، خشکی دهان، مشکلات دندانی و کاهش بویایی نیز باید در افراد مسن بررسی شوند.

اگر بعد از بیماری حس چشایی‌ام تغییر کرد، چه کار کنم؟

اگر تغییر حس چشایی پس از یک عفونت تنفسی ایجاد شده باشد، ممکن است با برطرف شدن بیماری به‌تدریج بهتر شود. اگر این مشکل شدید است، مدت زیادی ادامه پیدا کرده یا همراه با علائم دیگری است، ارزیابی پزشکی برای مشخص شدن علت توصیه می‌شود.

آیا قطع یک دارو می‌تواند حس چشایی را برگرداند؟

اگر یک دارو عامل اختلال باشد، تغییر درمان ممکن است به بهبود حس چشایی کمک کند، اما این کار باید با نظر پزشک یا داروساز انجام شود. قطع خودسرانه دارو، به‌خصوص داروهای ضروری برای بیماری‌های مزمن، می‌تواند خطرناک باشد.

جمع‌بندی

کاهش یا تغییر حس چشایی دلایل متنوعی دارد و از سرماخوردگی و آلرژی گرفته تا داروها، مشکلات دهان و دندان، افزایش سن و برخی بیماری‌های عصبی را شامل می‌شود. نکته مهم این است که بسیاری از مواردی که فرد آن‌ها را «از دست دادن چشایی» می‌داند، در واقع به کاهش حس بویایی مربوط هستند.

اگر تغییر حس چشایی موقتی و هم‌زمان با یک بیماری مشخص باشد، ممکن است پس از برطرف شدن علت اصلی بهبود پیدا کند؛ اما تغییر غیرمنتظره، شدید یا پایدار نیازمند بررسی پزشکی است. شناسایی علت نه‌تنها می‌تواند به بازگشت حس چشایی کمک کند، بلکه در صورت وجود بیماری زمینه‌ای، از کاهش اشتها، دریافت ناکافی مواد مغذی و سایر پیامدهای طولانی‌مدت جلوگیری خواهد کرد.