برخی داروهای رایج دارای اثرات بالقوه آسیبزا بر کلیهها هستند و این ویژگی که «نفروتوکسیسیتی» نامیده میشود، میتواند عملکرد کلیه را به مرور یا بهطور ناگهانی مختل کند. این آسیبها در برخی شرایط خاص مانند کمآبی بدن، استفاده همزمان با داروهای دیگر یا وجود بیماریهای زمینهای بیشتر بروز پیدا میکنند و آگاهی بیماران و پزشکان از آنها اهمیت بالایی دارد.
مطالعات نشان دادهاند که داروهایی نظیر برخی آنتیبیوتیکها، تثبیتکننده خلق لیتیوم و داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) از جمله عواملی هستند که در صورت مصرف نادرست یا در شرایط مستعدکننده، میتوانند باعث آسیب کلیوی شوند. درک این موضوع و شناسایی علائم اولیه میتواند به پیشگیری از پیشرفت آسیب و حفظ عملکرد کلیهها کمک کند.
۱. مهارکنندههای ACE و مسدودکنندههای گیرنده آنژیوتانسین (ARBs)
مهارکنندههای آنزیم مبدل آنژیوتانسین (ACE inhibitors) و مسدودکنندههای گیرنده آنژیوتانسین (ARBs) از رایجترین داروهایی هستند که برای درمان فشار خون بالا و برخی بیماریهای قلبی تجویز میشوند. مهارکنندههای ACE معمولاً با پسوند «پریل» شناخته میشوند، مانند زستریل (لیزینوپریل) و آلتاس (رامیپریل)، و داروهای ARB با پسوند «سارتان» مانند دیووان (لوزارتان) و بنیکار (اولمزارتان) پایان مییابند.
این داروها حتی در بیماران مبتلا به بیماری کلیوی نیز استفاده میشوند زیرا میتوانند به محافظت از کلیه کمک کنند، اما ترکیب آنها با داروهایی مانند NSAIDs یا دیورتیکهای حلقهای و یا کمآبی بدن میتواند خطر بروز آسیب حاد کلیه (AKI) را افزایش دهد. آسیب حاد کلیوی که پیشتر «نارسایی حاد کلیه» نامیده میشد، طی چند ساعت تا چند روز رخ میدهد و مانع دفع مؤثر مواد زائد از خون میشود.
Uma Shankar sharma / Getty Images
۲. دیورتیکها
دیورتیکها یا «قرصهای ادرارآور» معمولاً برای درمان نارسایی قلبی، فشار خون بالا و تجمع مایعات در بدن (ادم) تجویز میشوند. این داروها با کاهش جریان خون در کلیهها میتوانند ظرفیت تصفیه خون را محدود کنند و در صورت استفاده نادرست، به کمبود اکسیژن و آسیب بافت کلیوی منجر شوند.
تحقیقات نشان دادهاند که دیورتیکهای حلقهای مانند تورسماید یا لازیکس (فوروزماید) خطر بیشتری برای ایجاد AKI نسبت به دیورتیکهای تیازیدی دارند. این خطر زمانی بیشتر میشود که دیورتیک با داروهای دیگر مصرف شود یا بیمار دچار بیماریهایی مثل فشار خون بالا، کمخونی، نارسایی قلبی یا ذاتالریه باشد.
۳. برخی آنتیبیوتیکها
آنتیبیوتیکها از علل شایع آسیب کلیوی ناشی از دارو هستند و میتوانند به فیلترهای کوچک کلیه (گلومرولها) یا لولههای کلیوی آسیب برسانند و حتی باعث انسداد آنها شوند. این انسداد میتواند دفع ضایعات را مختل کرده و به التهاب یا عفونت کلیوی منجر شود.
در برخی موارد، آنتیبیوتیکها میتوانند واکنش آلرژیک ایجاد کنند که به التهاب بینابینی حاد کلیه (AIN) منجر میشود. نمونههایی از آنتیبیوتیکهای مرتبط با آسیب کلیوی عبارتاند از: آمینوگلیکوزیدها (جنتامایسین)، بکترم (تریمتوپریم/سولفامتوکسازول)، بتالاکتامها مانند پنیسیلین، فلوروکینولونها مانند سیپرو (سیپروفلوکساسین) یا لووفلوکساسین، تتراسایکلینها مانند داکسیسایکلین یا مینوکین (مینوسایکلین) و وانکومایسین.
- آمینوگلیکوزیدها مانند جنتامایسین
- بکترم (تریمتوپریم/سولفامتوکسازول)
- بتالاکتامها مانند پنیسیلین
- فلوروکینولونها مانند سیپرو (سیپروفلوکساسین) یا لووفلوکساسین
- تتراسایکلینها مانند داکسیسایکلین یا مینوکین (مینوسایکلین)
- وانکومایسین
۴. مهارکنندههای پمپ پروتون (PPIs)
PPIs داروهایی هستند که اغلب بدون نسخه یا به شکل نسخهای برای درمان مشکلات گوارشی مانند سوزش معده و زخم معده استفاده میشوند. نمونههایی از آنها شامل نکسیوم (ازومپرازول) و پریلوسک (امپرازول) هستند.
با وجود اثرات درمانی، مصرف طولانیمدت PPIs میتواند خطر ابتلا به AKI، AIN و بیماری مزمن کلیه را افزایش دهد. پزشکان معمولاً هنگام تجویز این داروها، به ویژه برای بیماران با سابقه بیماری کلیوی، مزایا و خطرات را به دقت ارزیابی میکنند.
۵. داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs)
NSAIDs شامل داروهای نسخهای و بدون نسخه برای درمان تب، درد و التهاب هستند. از نمونههای رایج میتوان به ایبوپروفن (آدویل یا موترین)، ناپروکسن (الیو)، آسپرین و ملوکسیکام (موبیک) اشاره کرد.
مصرف مکرر NSAIDs با مشکلاتی مانند AKI و بیماری مزمن کلیوی ارتباط دارد و استفاده همزمان آنها با دیورتیکها یا مهارکنندههای ACE و ARBs میتواند خطر آسیب کلیه را افزایش دهد. توصیه میشود مصرفکنندگان منظم این داروها با پزشک درباره جایگزینهای ایمنتر مشورت کنند.
۶. لیتیوم
لیتیوم برای درمان برخی بیماریهای روانپزشکی مانند اختلال دوقطبی تجویز میشود و میتواند مشکلاتی مانند بیماری حاد یا مزمن کلیه و کیستهای کلیوی ایجاد کند. این دارو همچنین ممکن است باعث بروز دیابت بیمزه نفروژنیک شود که نوعی اختلال در کنترل تعادل مایعات بدن است.
در این نوع دیابت، کلیهها به هورمونهای تنظیمکننده مایعات پاسخ نمیدهند و بیمار دچار تشنگی و ادرار بیش از حد میشود. پایش منظم سطح لیتیوم و عملکرد کلیهها توسط پزشک در این بیماران ضروری است.
۷. برخی داروهای HIV
برخی داروهای ضد HIV مانند ویراد (تنوفوویر دیزوپروکسیل فومارات – TDF) با خطر نفروتوکسیسیتی همراه هستند. داروهای دیگری مانند افاویرنز، ایندیناویر و آتازاناویر نیز میتوانند مشکلات کلیوی ایجاد کنند.
در مقابل، فرم تنوفوویر آلفنامید (TAF) که در داروی وملیدی وجود دارد، برای کلیهها ایمنتر محسوب میشود. پزشکان معمولاً در بیماران پرخطر این فرم دارویی را ترجیح میدهند.
۸. مهارکنندههای کلسینورین
این داروها پس از پیوند عضو برای جلوگیری از رد پیوند استفاده میشوند و شامل سیکلوسپورین و تاکرولیموس (پروگراف) هستند. مصرف بیش از حد این داروها حتی در مقادیر اندک میتواند به نارسایی کلیه منجر شود.
مهارکنندههای کلسینورین با تنگ کردن عروق کلیوی، جریان خون و اکسیژن را کاهش میدهند و در بلندمدت باعث اسکار و کوچکشدن بافت کلیه میشوند. مطالعات نشان میدهد بیشتر بیماران پیوند کلیه ظرف ۱۰ سال علائم آسیب کلیوی ناشی از این داروها را تجربه میکنند.
چگونه داروها باعث آسیب کلیوی میشوند
داروهای مضر برای کلیه معمولاً از طریق تغییر جریان خون، آسیب مستقیم به سلولها، ایجاد التهاب، انسداد فیلترهای کلیه با کریستالها یا تخریب بافت عضلانی که کلیهها را مسدود میکند، اثر میگذارند. همچنین برخی داروها ممکن است لختههای ریز خونی ایجاد کنند که عملکرد کلیه را مختل میکند.
شرایطی مانند کمآبی بدن، دوز یا مدت مصرف بالا، عدم تعادل الکترولیت، دیابت، سن بالا و سابقه مشکلات کلیوی میتوانند خطر آسیب را افزایش دهند. آگاهی از این عوامل برای پیشگیری حیاتی است.
محافظت از کلیهها در برابر آسیب دارویی
بیماران باید تمام بیماریها، سوابق خانوادگی، آلرژیها و داروهای مصرفی خود (شامل داروهای نسخهای و بدون نسخه، ویتامینها و مکملها) را به پزشک اطلاع دهند. شروع مصرف هر داروی جدید باید تنها پس از مشورت با پزشک انجام شود، حتی اگر دارو بدون نسخه باشد.
برای کاهش خطر آسیب کلیوی، توصیه میشود نسخههای دارویی را از یک داروخانه دریافت کنید تا داروساز بتواند تداخلات را بررسی کند. همچنین تهیه فهرست بهروز از داروهای مصرفی و توجه به علائم کمآبی بدن اهمیت دارد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد
برخی مشکلات کلیوی بدون علامت هستند، بنابراین پایبندی به ویزیتهای دورهای و آزمایشها اهمیت زیادی دارد. علائمی مانند درد پهلو، وجود خون در ادرار، درد قفسه سینه، گیجی، خستگی، تب، کاهش اشتها، تهوع، تورم پاها، تنگی نفس و تغییر رنگ ادرار میتوانند نشانه مشکلات جدی باشند.
در صورت بروز هر یک از این علائم باید فوراً با پزشک تماس گرفت. تشخیص و مداخله سریع میتواند از آسیب دائمی جلوگیری کند.
نتیجهگیری
برخی داروهای رایج شامل مهارکنندههای ACE و ARBs، دیورتیکها، برخی آنتیبیوتیکها، PPIs، NSAIDs، لیتیوم، برخی داروهای HIV و مهارکنندههای کلسینورین میتوانند باعث آسیب کلیوی شوند. آگاهی و مصرف صحیح داروها میتواند به کاهش این خطر کمک کند.
همیشه داروها را در دوز توصیهشده مصرف کنید و در صورت مشاهده علائم نگرانکننده با پزشک مشورت نمایید. مدیریت صحیح مصرف دارو، بخشی اساسی از حفظ سلامت کلیهها است.
آردایت برای اطمینان از صحت محتوای خود، که در سیاست ویراستاری ما ذکر شده است، از دستورالعملهای سختگیرانهای در زمینه منبعیابی پیروی میکند . ما فقط از منابع معتبر، از جمله مطالعات بررسیشده توسط همتایان، متخصصان پزشکی دارای مجوز، بیماران با تجربه عملی و اطلاعات از مؤسسات برتر، استفاده میکنیم.
- Al-Naimi MS, Rasheed HA, Hussien NR, et al. Nephrotoxicity: role and significance of renal biomarkers in the early detection of acute renal injury. J Adv Pharm Technol Res. 2019;10(3):95-99. doi:10.4103/japtr.JAPTR_336_18
- National Kidney Foundation. ACE Inhibitors and ARBs.
- Feidakis A, Panagiotou MR, Tsoukakis E, et al. Impact of angiotensin-converting enzyme inhibitors or angiotensin receptor blockers on acute kidney injury in emergency medical admissions. J Clin Med. 2021;10(3):412. doi:10.3390/jcm10030412
- Schoolwerth AC, Sica DA, Ballermann BJ, et al. Renal considerations in angiotensin converting enzyme inhibitor therapy: a statement for healthcare professionals from the Council on the Kidney in Cardiovascular Disease and the Council for High Blood Pressure Research of the American Heart Association. Circulation. 2001;104(16):1983-1992. doi:10.1161/hc4101.096153
- National Kidney Foundation. Acute kidney injury (AKI).
- The Texas Heart Institute. Diuretics.
- Zhang R, Liu Y, Cao J, et al. The incidence and risk factors analysis of acute kidney injury in hospitalized patients received diuretics: A single-center retrospective study. Front Pharmacol. 2022;13:924173. doi:10.3389/fphar.2022.924173
- Campbell RE, Chen CH, Edelstein CL. Overview of antibiotic-induced nephrotoxicity. Kidney Int Rep. 2023;8(11):2211-2225. doi:10.1016/j.ekir.2023.08.010.
- MedlinePlus. Proton pump inhibitors.
- Parmar MP, Kaleem S, Samuganathan P, et al. Impact of proton pump inhibitors on kidney function and chronic kidney disease progression: a systematic review. Cureus. 2023;15(12):e49883. doi:10.7759/cureus.49883
- American Academy of Orthopedic Surgeons. What are NSAIDs?
- Drożdżal S, Lechowicz K, Szostak B, et al. Kidney damage from nonsteroidal anti-inflammatory drugs-myth or truth? Review of selected literature. Pharmacol Res Perspect. 2021;9(4):e00817. doi:10.1002/prp2.817
- National Kidney Foundation. Lithium and chronic kidney disease.
- Wearne N, Davidson B, Blockman M, et al. HIV, drugs and the kidney. Drugs Context. 2020;9:2019-11-1. doi:10.7573/dic.2019-11-1
- Karolin A, Escher G, Rudloff S, et al. Nephrotoxicity of calcineurin inhibitors in kidney epithelial cells is independent of NFAT signaling. Front Pharmacol. 2022;12:789080. doi:10.3389/fphar.2021.789080
- Kwiatkowska E, Domański L, Dziedziejko V, et al. The mechanism of drug nephrotoxicity and the methods for preventing kidney damage. Int J Mol Sci. 2021;22(11):6109. doi:10.3390/ijms22116109
- Awdishu L, Mehta RL. The 6R’s of drug induced nephrotoxicity. BMC Nephrol. 2017;18:124. doi:10.1186/s12882-017-0536-3
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Keeping kidneys safe: smart choices about medicines.
- Morgan Medical Center. When is a kidney issue an emergency?
- https://www.verywellhealth.com/top-drugs-that-can-cause-kidney-damage-11788946
گردآوری، ترجمه و تدوین محتوای علمی در حوزه سلامت عمومی
تمام مقالات توسط دکتر فرزاد روشنضمیر بازبینی علمی میشوند.
اگر از رژیمهای تکراری نتیجه نگرفتهاید، فقط یک دوره با دکتر روشن ضمیر داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانهدار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیامرسانها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
