باقیماندههای آنتیبیوتیک ممکن است در محصولات حیوانی یافت شوند، اما وجود این مواد در زنجیره غذایی بهطور دقیق تحت نظارت قرار دارد.
نکات کلیدی
-
سازمانهای فدرال بر گوشت، مرغ و محصولات لبنی نظارت و آزمایشهای منظم انجام میدهند تا از ورود باقیماندههای ناایمن آنتیبیوتیک به زنجیره غذایی جلوگیری شود.
-
تحقیقات درباره اینکه باقیماندههای آنتیبیوتیک چه تأثیری بر سلامت انسان دارند محدود است، اما خطرات مستند بسیار نادر هستند.
-
مصرف آنتیبیوتیکها برای درمان عفونتهای باکتریایی میتواند گاهی دستگاه گوارش شما را مختل کند. در حالی که این داروها باکتریهای مضر را هدف قرار میدهند، ممکن است باکتریهای مفید را نیز از بین ببرند.
اگر به دنبال رژیم متناسب با شرایط خودتان هستید...اطلاعات این مقاله جنبه آموزشی دارد؛ اما برنامه غذایی هر فرد بهتر است متناسب با شرایط، هدف و نیازهای خودش تنظیم شود.آشنایی با رژیم تخصصی دکتر روشنضمیر ←
ممکن است نگرانیهایی شنیده باشید مبنی بر اینکه آنتیبیوتیکها میتوانند در غذاهایی مانند گوشت، تخممرغ و لبنیات وجود داشته باشند.
همانند انسانها، حیوانات نیز گاهی بیمار میشوند و به داروهای نسخهای از جمله آنتیبیوتیکها نیاز دارند. در گذشته، برخی آنتیبیوتیکها حتی به خوراک دام اضافه میشدند تا رشد را افزایش دهند، هرچند که این روش در ایالات متحده محدود شده است.
با وجود مقررات سختگیرانه و آزمایشهای متعدد، سطح باقیمانده آنتیبیوتیکها در زنجیره غذایی ایالات متحده بهطور کلی بسیار پایین است.
از آگوست ۲۰۲۴، «سرویس ایمنی و بازرسی مواد غذایی» (FSIS) از شرکتها خواسته است ادعاهای مربوط به «پرورش بدون آنتیبیوتیک» را روی برچسبهای گوشت و مرغ اثبات کنند، ترجیحاً با گواهینامههای شخص ثالث.
JJ Gouin / Getty Images
نظارت و مقررات دولتی
زمانی که حیوانات برای تولید غذا استفاده میشوند، سازمانهای فدرال به دقت بر مصرف آنتیبیوتیکها نظارت میکنند. FSIS و سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) قوانین و الزامات آزمایشی سختی وضع کردهاند تا از ورود سطح ناایمن آنتیبیوتیکها به زنجیره غذایی جلوگیری کنند.
برای مثال، کشاورزان موظفند مصرف آنتیبیوتیک در طیور و دام را ثبت کنند و گوشتهایی که آزمایشها نشاندهنده مقادیر غیرقابل قبول باقیمانده باشند، اجازه فروش پیدا نمیکنند. در موارد نادر نقض مقررات، تولیدکنندگان ممکن است با جریمههای جدی روبهرو شوند.
تأثیر بر سلامت انسان
پژوهشگران همچنان در حال بررسی این موضوع هستند که باقیماندههای آنتیبیوتیک چگونه میتوانند بر سلامت انسان اثر بگذارند، از جمله تأثیرات احتمالی بر میکروبیوم روده. با این حال، بیشتر مطالعات موجود در محیط آزمایشگاهی انجام شدهاند و شواهد قطعی در انسان هنوز محدود است.
تعداد کمی از موارد واکنش آلرژیک در افرادی که حساسیت بالایی به آنتیبیوتیکها دارند گزارش شده است. با این وجود، تدابیر نظارتی باعث میشوند که خطر کلی بسیار پایین باقی بماند.
وضعیت در ایران: تحقیقات و واقعیتها
۱. باقیماندههای آنتیبیوتیک در محصولات طیوری
مطالعهای سیستماتیک و متاآنالیز در ایران نشان داده که در گوشت طیور، بسته به روش بررسی، شیوع باقیمانده آنتیبیوتیکها بهصورت زیر است:
-
روش Four-Plate Test (FPT): حدود 39.4 % نمونهها مثبت بودند؛
-
HPLC: حدود 5.4 %؛
-
ELISA: تنها حدود 0.3 % مثبت یافت شدند؛
-
میانگین مقدار آنتیبیوتیک: تقریباً 70 ppb (میلیاردم گرم در گرم) بود که در کبد بیشتر یکپارچه دیده شد. PubMed
اگرچه این میزان بهطور کلی پایین خوانده شده و خطرات سلامتی خاصی گزارش نشده، محققان بر لزوم تقویت نظارت و پایش تأکید کردهاند. PubMed
۲. باقیمانده آنتیبیوتیک در لبنیات
بر اساس یک بررسی و متاآنالیز روی ۴۰ مطالعه درباره لبنیات خام و پاستوریزه در ایران:
-
شیوع آنتیبیوتیک در شیر خام: تقریباً ۲۶ % (با بازه اطمینان ۲۰–۳۳ %)؛
-
در شیر پاستوریزه: حدود ۲۱ % (۱۵–۲۷ %) AIMS Press
این نتایج نشان میدهد که اقدامات کنترلی در مراکز جمعآوری شیر و کارخانههای لبنیات هنوز بهاندازه کافی اثربخش نیستند. AIMS Press
۳. گوشت گاو و گوسفند
یک مطالعه در سال ۲۰۲۵ گزارش میدهد:
-
شیوع باقیمانده داروها در گوشت گاو حدود ۲۲.۸ % و در گوشت گوسفند حدود ۱۴ % بوده است. ResearchGate
شرایط ایران در مقایسه با ایالات متحده
| موضوع | ایالات متحده | ایران |
|---|---|---|
| سطح نظارت | بسیار سازمانیافته (FDA، FSIS، مقررات MRL) | نظارتهای پراکنده، نیاز به تقویت در اجرا |
| شیوع آنتیبیوتیک در گوشت طیور | بسیار پایین | بین ۰.۳ تا ۳۹ % بسته به روش تحلیل |
| شیوع در لبنیات | نادر و معمولاً زیر حد خطر | ۲۱–۲۶ % (نسبتاً بالاتر) |
| شیوع در گوشت قرمز | گزارش کمتر یا قابل توجه نیست | حدود ۱۵–۲۳ % |
توصیهها برای ایران:
-
تقویت نظارت ملی: سازمانهای نظارتی باید سیستم HACCP و اجرای قوانین MRL (حدود مجاز باقیماندهها) را تقویت کنند.
-
گزارشگیری دقیقتر: مستندسازی مصرف آنتیبیوتیک در دام و طیور و پیگیری دورهی عاری بودن (withdrawal period) پس از درمان حیاتی است.
-
آگاهسازی و آموزش: تولیدکنندگان، دامداران و مصرفکنندگان باید درباره خطرات و نحوه کاهش باقیماندهها آموزش ببینند.
-
افزایش تحقیقات منطقهای: بسیاری از استانها مطالعاتی ندارند؛ لازم است پوشش پژوهشی در سراسر کشور گستردهتر شود.
نکات کلیدی درباره باقیمانده آنتیبیوتیک در غذای ایران
-
ایران در مقایسه با آمریکا سطح نظارت ضعیفتری دارد و نتایج مطالعات نشان میدهد شیوع باقیمانده آنتیبیوتیک در شیر خام و پاستوریزه (۲۱–۲۶٪)، گوشت قرمز (۱۴–۲۳٪) و طیور (۰.۳–۳۹٪) بالاتر از حد انتظار است.
-
استانداردهای ملی (ISIRI) برای حدود مجاز باقیمانده (MRL) وجود دارد، اما اجرای آن در سطح مزارع و مراکز جمعآوری شیر/کشتارگاهها همیشه کامل نیست.
-
مهمترین مشکل ایران عدم رعایت دوره پرهیز دارویی (withdrawal period) است؛ یعنی دامداران گاهی قبل از دفع کامل دارو، محصول را وارد زنجیره غذایی میکنند.
-
خطر اصلی برای سلامت مردم ایجاد مقاومت آنتیبیوتیکی است، نه مسمومیت مستقیم. این موضوع میتواند درمان عفونتها را در سطح جامعه سختتر کند.
توصیهها برای مصرفکنندگان
-
ترجیحاً گوشت و شیر دارای نشان استاندارد و پروانه بهداشتی مصرف کنید.
-
مصرف شیر فلهای و محصولات دامی غیرپاستوریزه یا فاقد مجوز بهداشتی میتواند پرخطر باشد.
-
پخت کامل گوشت و مرغ میتواند بخشی از باقیماندهها را کاهش دهد، اما حذف کامل تضمینشده نیست.
-
حمایت از محصولات با برچسب “بدون آنتیبیوتیک” یا “ارگانیک” (در صورت معتبر بودن گواهی) انتخاب مطمئنتری است.
جدول مقایسهای باقیمانده آنتیبیوتیکها در مواد غذایی: ایران و آمریکا
| محور مقایسه | ایالات متحده 🇺🇸 | ایران 🇮🇷 |
|---|---|---|
| نهادهای نظارتی اصلی | FDA (سازمان غذا و دارو آمریکا)، FSIS (سرویس ایمنی و بازرسی غذا) | سازمان دامپزشکی کشور، سازمان ملی استاندارد (ISIRI) |
| قوانین حدود مجاز (MRL) | کاملاً مشخص و بهروز، هماهنگ با کدکس آلمنتاریوس | وجود دارد اما در برخی موارد قدیمی یا کماجرا |
| شیوع در شیر خام | حدود ۲۶٪ | |
| شیوع در شیر پاستوریزه | بسیار نادر ( | حدود ۲۱٪ |
| شیوع در گوشت قرمز | موارد نادر و کنترلشده | ۱۴–۲۳٪ |
| شیوع در مرغ و طیور | ۰.۳–۳۹٪ (بسته به روش آزمایش) | |
| نظارت میدانی | مستندسازی کامل مصرف آنتیبیوتیک، جریمه شدید در نقض | پراکنده، بازرسی محدود و ضعف در اجرای دوره پرهیز دارویی |
| ریسک سلامت عمومی | بسیار پایین، عمدتاً تئوریک | متوسط تا بالا، با خطر تقویت مقاومت آنتیبیوتیکی در جامعه |
| اعتماد مصرفکننده | بالاتر به علت شفافیت و گزارشهای عمومی | پایینتر، بهویژه در شیر فلهای و محصولات بدون پروانه |
توصیههای بالینی برای متخصصان تغذیه در ایران
-
آموزش بیماران:
به بیماران توصیه شود از مصرف شیر فلهای و محصولات دامی فاقد برچسب استاندارد خودداری کنند.
توضیح داده شود که خطر اصلی نه مسمومیت، بلکه افزایش مقاومت آنتیبیوتیکی در سطح جامعه است. -
رژیم غذایی بیماران آسیبپذیر:
برای بیماران با ضعف سیستم ایمنی (دیابتیها، بیماران سرطانی، سالمندان) مصرف محصولات لبنی پاستوریزه با تأییدیه بهداشتی الزامی است. -
حمایت از محصولات جایگزین:
مصرفکنندگان را به استفاده از محصولات دارای برچسب “ارگانیک” یا “بدون آنتیبیوتیک” (با گواهی معتبر) تشویق کنید. -
نقش تغذیهدرمانی:
توصیه به مصرف مواد غذایی حاوی پروبیوتیکها (ماست پروبیوتیک، کفیر) برای حمایت از میکروبیوم روده در برابر اثرات احتمالی باقیماندههای آنتیبیوتیک. -
هشدار بالینی:
در بیماران با آلرژی دارویی شناختهشده به آنتیبیوتیکها، باید احتمال واکنش آلرژیک به باقیماندهها در لبنیات یا گوشت در نظر گرفته شود، هرچند بسیار نادر است.
خلاصه
باقیمانده آنتیبیوتیکها در مواد غذایی در ایران وجود دارد و گاهی شیوع آنقدر بالا است که نگرانیهایی را برمیانگیزد—به ویژه در مقایسه با ایالات متحده که کنترلها شدیدتر و مؤثرتر هستند. وضعیت ایران متفاوت است و نشان میدهد که نیاز به اقدامات جدیتر و نظارت دقیقتر برای تضمین سلامت زنجیره غذایی داریم.
آردایت برای اطمینان از صحت محتوای خود، که در سیاست ویراستاری ما ذکر شده است، از دستورالعملهای سختگیرانهای در زمینه منبعیابی پیروی میکند . ما فقط از منابع معتبر، از جمله مطالعات بررسیشده توسط همتایان، متخصصان پزشکی دارای مجوز، بیماران با تجربه عملی و اطلاعات از مؤسسات برتر، استفاده میکنیم.
- Dahiya D, Nigam PS. Antibiotic-therapy-induced gut dysbiosis affecting gut microbiota-brain axis and cognition: restoration by intake of probiotics and synbiotics. Int J Mol Sci. 2023;24(4):3074. doi:10.3390/ijms24043074
- U.S. Food and Drug Administration. Fact sheet: Veterinary feed directive final rule and next steps.
- U.S. Department of Agriculture. National Residue Program.
- The Food & Drug Administration. Drug Residues.
- Bacanlı MG. The two faces of antibiotics: an overview of the effects of antibiotic residues in foodstuffs. Arch Toxicol. 2024;98(6):1717-1725. doi:10.1007/s00204-024-03760-z
- Graham F, Paradis L, Bégin P, Paradis J, Babin Y, Des Roches A. Risk of allergic reaction and sensitization to antibiotics in foods. Annals of Allergy, Asthma & Immunology. 2014;113(3):329-330. doi:10.1016/j.anai.2014.06.029
- https://www.verywellhealth.com/antibiotic-residues-in-food-11803061
گردآوری، ترجمه و تدوین محتوای علمی در حوزه سلامت عمومی
تمام مقالات توسط دکتر فرزاد روشنضمیر بازبینی علمی میشوند.
اگر از رژیمهای تکراری نتیجه نگرفتهاید، فقط یک دوره با دکتر روشن ضمیر داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانهدار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیامرسانها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
