آیا بیماری کرون خطر سنگ کلیه را افزایش می‌دهد؟ بررسی ارتباط و راهکارهای پیشگیری

بیماری کرون (Crohns Disease) خطر ابتلا به سنگ کلیه را در افراد مبتلا به طور قابل توجهی افزایش می‌دهد؛ سنگ‌های کلیه توده‌هایی از کریستال‌ها هستند که در کلیه‌ها از مواد موجود در ادرار تشکیل شده و از طریق مثانه و مجرای ادرار حرکت می‌کنند¹،². این سنگ‌ها می‌توانند باعث درد شدید شوند که معمولاً شایع‌ترین علامت است. بر اساس یک بررسی تحقیقاتی، داشتن بیماری التهابی روده (IBD) خطر سنگ کلیه را در طول عمر به ۱۸ تا ۲۰ درصد افزایش می‌دهد. خطر ابتلا به سنگ کلیه در جمعیت عمومی حدود ۱۰ درصد در طول عمر است، و افراد مبتلا به کرون در مقایسه با کولیت اولسراتیو، در معرض خطر بالاتری قرار دارند⁴،³. پرهیز از این درد کافی است، اما این پیشگیری در بیماران کرون از اهمیت مضاعفی برخوردار است؛ زیرا سنگ‌های کلیه می‌توانند شانس بروز عوارضی مانند بیماری مزمن کلیه را افزایش دهند².

ارتباط بین بیماری کرون و سنگ کلیه چیست؟

مجموعه‌ای از عوامل مرتبط با بیماری کرون، از جمله سابقه جراحی روده، استفاده قبلی از داروهای استروئیدی، یا تغییر در نحوه تجزیه ترکیباتی به نام اگزالات (Oxalate) توسط بدن، می‌توانند احتمال تشکیل سنگ کلیه را افزایش دهند⁵. به گفته متخصصان گوارش، نوع بیماری کرون که روده کوچک را درگیر می‌کند، نسبت به سایر انواع، خطر بالاتری برای ایجاد سنگ کلیه دارد⁶.

تغییرات روده بستر را برای سنگ‌های اگزالات و اسید اوریک فراهم می‌کند

به طور خاص، دو نوع سنگ با بیماری کرون مرتبط هستند: سنگ‌های اگزالات کلسیم و سنگ‌های اسید اوریک⁵. هنگامی که غذاهایی حاوی اگزالات، که عمدتاً ترکیباتی گیاهی هستند، خورده می‌شوند، این ترکیبات می‌توانند انباشته شده، با کلسیم در بدن ترکیب شده و سنگ اگزالات کلسیم را تشکیل دهند⁷.

در بیماران مبتلا به کرون، سطح اگزالات در روده می‌تواند بسیار بالا باشد⁸. برخی از افراد مبتلا به کرون دارای سطوح پایین‌تری از باکتری‌ها و الکترولیت‌هایی هستند که به طور طبیعی اگزالات را تجزیه کرده یا به آن متصل می‌شوند، بنابراین بدن آن‌ها این ترکیب را جذب نمی‌کند⁹،¹⁰،⁵. در نتیجه، اگزالات آزاد و هضم‌نشده به جریان خون جذب شده و در کلیه متمرکز می‌شود، که در آنجا باعث تشکیل سنگ‌های اگزالات می‌گردد⁵ .

برخلاف اگزالات، بیشتر اسید اوریک در خون حل می‌شود، اما کم‌آبی بدن ناشی از اسهال مزمن در بیماران کرون، می‌تواند باعث شود این ماده دفعی در جریان خون غلیظ‌تر شود³. این غلظت بالا سپس باعث تشکیل سنگ در کلیه‌ها می‌شود¹¹. علاوه بر این، تغییر در اسیدیته ادرار ناشی از کم‌آبی نیز به تشکیل سنگ‌های اسید اوریک کمک می‌کند.

جراحی، خطر سنگ کلیه را در کرون افزایش می‌دهد

برای درمان کرون، گاهی اوقات جراحی برای برداشتن بخش‌های آسیب‌دیده روده توصیه می‌شود، اما این جراحی نیز خطر سنگ کلیه را افزایش می‌دهد¹²،⁵. به گفته متخصصان، ناحیه برداشته‌شده می‌تواند نوع سنگ کلیه ایجاد شده را تحت تأثیر قرار دهد⁶.

بیمارانی که جراحی برداشتن روده کوچک، به ویژه سندروم روده کوتاه، داشته‌اند، بیشتر مستعد ابتلا به سنگ‌های اگزالات کلسیم هستند¹³،¹⁴. در مقابل، افرادی که کولون خود را برداشته‌اند، در معرض خطر بالاتری برای تشکیل سنگ‌های اسید اوریک قرار می‌گیرند⁶.

استروئیدها بر کلسیم تأثیر گذاشته و سنگ کلیه را تسهیل می‌کنند

کورتیکواستروئیدها (استروئیدها) التهاب ناشی از بیماری کرون را کاهش می‌دهند، اما به دلیل عوارض جانبی متعدد، معمولاً فقط برای استفاده کوتاه‌مدت توصیه می‌شوند¹². به عنوان مثال، افرادی که پردنیزون مصرف می‌کنند، ممکن است افزایش سطح کلسیم در ادرار را تجربه کنند که این امر تشکیل سنگ را تسهیل می‌کند¹⁵. یک بررسی تحقیقاتی که شامل بیش از ۱۳ میلیون نفر مبتلا به IBD بود، نشان داد که سابقه درمان با استروئیدها، خطر سنگ کلیه را افزایش می‌دهد⁵.

چگونه می‌توان خطر سنگ کلیه را در بیماران کرون کاهش داد؟

اگرچه ابتلا به بیماری کرون خطر سنگ کلیه را بالا می‌برد، اما می‌توان با اقداماتی خاص، خطر تشکیل آن‌ها را کاهش داد. پیشگیری و مراقبت مداوم برای حفظ سلامت کلیه‌ها در این شرایط ضروری است.

۱. هیدراته بمانید (مصرف مایعات کافی)

زمانی که مایعات کافی در طول روز نمی‌نوشید، ادرار شما بیش از حد غلیظ می‌شود و تشکیل کریستال‌های سنگ در آن آسان‌تر می‌گردد¹⁶. متخصصان توصیه می‌کنند که آب فراوان و نوشیدنی‌های حاوی الکترولیت بنوشید، به ویژه اگر اسهال دارید؛ این کار به کاهش رکود در کلیه‌ها کمک کرده و سیستم ادراری را فعال و شستشو می‌دهد¹⁷.

میزان هیدراتاسیون (آبرسانی) بدن شما را می‌توان با نگاه کردن به ادرار تخمین زد؛ ادرار باید شفاف یا بسیار زرد کم‌رنگ باشد و هرچه تیره‌تر باشد، غلیظ‌تر است¹⁸. هدف‌گذاری برای نوشیدن روزانه تا سه لیتر (حدود ۱۰۱ اونس) مایعات، و افزودن مایعات بیشتر (به همراه الکترولیت) در هنگام تعریق یا فعالیت بدنی شدید، ضروری است¹⁸.

۲. مصرف اگزالات کمتر

شما اگزالات را از طریق چندین نوع غذا دریافت می‌کنید که محدود کردن آن‌ها می‌تواند از تشکیل سنگ کلیه جلوگیری نماید. متخصصان توصیه می‌کنند که مصرف غذاهای حاوی اگزالات بالا مانند اسفناج، سیب‌زمینی، لوبیا، آجیل و شکلات را کاهش دهید¹⁹.

برای کاهش اگزالات در سیستم بدن، همچنین می‌توانید مصرف پروتئین‌های حیوانی مانند گوشت، مرغ، ماهی و تخم مرغ را نیز کم کنید. این پروتئین‌ها می‌توانند ادرار شما را اسیدی‌تر کرده و خطر تشکیل سنگ‌های اگزالات کلسیم را افزایش دهند²⁰. کارشناسان برای دستیابی به بهترین نتایج، مصرف روزانه پروتئین حیوانی را به ۶ تا ۸ اونس محدود می‌کنند²¹. با این حال، باید تعادل بین این محدودیت‌های رژیم غذایی و خطر سوءتغذیه در بیماری کرون را حفظ کرد²².

متخصصان توصیه می‌کنند که مگر اینکه یک اورولوژیست (متخصص کلیه و مجاری ادراری) به طور خاص توصیه کند، به ندرت محدودیت‌های غذایی شدید را توصیه می‌کنند. زیرا در بسیاری از بیماران، انتخاب‌های غذایی از قبل به دلیل علائم محدود شده است و هدف اصلی، ترویج یک رژیم غذایی متنوع و سالم است. در صورت شک و تردید، برای دریافت توصیه‌های غذایی فردی، با پزشک یا متخصص تغذیه خود مشورت کنید¹⁸.

۳. مصرف غذاهای غنی از کلسیم

ممکن است این موضوع غیرمنطقی به نظر برسد، اما مصرف کافی کلسیم از طریق غذا می‌تواند خطر سنگ کلیه را کاهش دهد²³. رژیم غذایی کم‌کلسیم می‌تواند جذب اگزالات در روده را افزایش دهد و در نتیجه اگزالات بیشتری برای دفع به کلیه‌ها فرستاده شود²⁴. متخصصان توصیه می‌کنند که هدف، تأمین دوز روزانه توصیه‌شده کلسیم باشد.

یکی از راه‌های دریافت کلسیم مورد نیاز (که مقدار روزانه آن ۱۰۰۰ میلی‌گرم برای بزرگسالان ۱۹ تا ۵۰ ساله و ۱۲۰۰ میلی‌گرم برای زنان بالای ۵۰ و مردان بالای ۷۰ سال است) مصرف دو تا سه وعده لبنیات در روز است²⁵،²⁶. این وعده‌ها بهتر است در کنار غذاهایی که حاوی اگزالات هستند مصرف شوند؛ هر وعده لبنیات معادل ۱ فنجان شیر، ۱ اونس پنیر، سه‌چهارم فنجان ماست یا ۱ فنجان کفیر است²⁵،²⁶. همچنین می‌توانید کلسیم را از سبزیجاتی مانند کلم‌پیچ، سویا و غلات و نان‌های غنی‌شده دریافت کنید²⁷.

پزشک ممکن است مکمل‌های کلسیم سیترات را برای کلسیم اضافی توصیه کند²⁸. با این حال، مصرف مکمل‌های کلسیم می‌تواند خطر سنگ کلیه را افزایش دهد، بنابراین قبل از شروع هر مکمل جدیدی حتماً با پزشک خود مشورت کنید²⁹.

۴. پرهیز از درمان طولانی‌مدت آنتی‌بیوتیکی

مصرف طولانی‌مدت آنتی‌بیوتیک‌ها می‌تواند شما را در برابر سنگ کلیه آسیب‌پذیر کند. به عنوان مثال، بررسی تحقیقاتی پیشین نشان داد که مصرف سیپروفلوکساسین (Ciprofloxacin) احتمال تشکیل سنگ کلیه را در افراد مبتلا به IBD افزایش می‌دهد⁵. آنتی‌بیوتیک‌ها نه تنها باکتری‌های مضر را از بین می‌برند، بلکه می‌توانند باکتری‌های مفیدی مانند Oxalobacter formigenes را نیز نابود کنند؛ وظیفه اصلی این باکتری، تجزیه اگزالات در روده‌ها و کاهش جذب آن است³⁰.

اگرچه همیشه نمی‌توان کنترل کرد که هر چند وقت یک‌بار و برای چه مدت به آنتی‌بیوتیک نیاز خواهید داشت، اما تحقیقات نشان می‌دهد که مراجعه به پزشکانی که به دستورالعمل‌های تجویزی پایبند هستند، به‌روز نگه داشتن واکسیناسیون‌ها، و مصرف سویه‌های خاص پروبیوتیک‌ها که توسط پزشک توصیه می‌شود، می‌تواند کمک‌کننده باشد³¹.

۵. پایبندی دقیق به برنامه درمانی بیماری کرون

یکی دیگر از بهترین راه‌ها برای پیشگیری از سنگ کلیه در بیماری کرون، همکاری نزدیک با تیم مراقبت‌های بهداشتی برای بهینه‌سازی برنامه درمانی است. با همکاری پزشک متخصص گوارش، می‌توان رژیم دارویی کرون را به گونه‌ای تنظیم کرد که التهاب در دستگاه گوارش کاهش یابد.

التهاب کمتر به معنای جذب بهتر مواد مغذی و هیدراتاسیون بهتر، و همچنین کاهش اسهال است که همه این‌ها می‌توانند خطر سنگ کلیه را پایین بیاورند⁵. پایبندی دقیق به برنامه درمانی، به کنترل بیماری زمینه‌ای کمک کرده و به طور غیرمستقیم، خطر ابتلا به این عوارض کلیوی را کاهش می‌دهد.

پرسش‌های متداول (FAQ)

چگونه اسهال ناشی از کرون باعث تشکیل سنگ کلیه اسید اوریک می‌شود؟

اسهال مزمن ناشی از کرون منجر به کم‌آبی بدن می‌شود. کم‌آبی، محصول دفعی اسید اوریک را در جریان خون غلیظ‌تر می‌کند و آن را در کلیه‌ها متمرکز می‌سازد، که در نهایت منجر به تشکیل سنگ‌های اسید اوریک می‌شود¹¹،³.

آیا همه بیماران کرون در معرض خطر بالای سنگ کلیه هستند؟

به طور کلی، ابتلا به کرون خطر را افزایش می‌دهد، اما این ریسک در افراد مختلف متفاوت است. افرادی که روده کوچکشان درگیر است یا سابقه جراحی روده و مصرف استروئید دارند، در معرض خطر بالاتری برای تشکیل سنگ‌های اگزالات کلسیم یا اسید اوریک هستند⁶،⁵.

چگونه کلسیم دریافتی از طریق غذا می‌تواند از تشکیل سنگ کلیه جلوگیری کند؟

کلسیم دریافتی از غذا در روده به اگزالات متصل می‌شود و از جذب اگزالات آزاد به جریان خون جلوگیری می‌کند. اگر کلسیم کافی وجود نداشته باشد، اگزالات بیشتری جذب شده و به کلیه می‌رود، که منجر به تشکیل سنگ می‌شود²⁴.

آیا مصرف طولانی‌مدت آنتی‌بیوتیک برای کرون خطرناک است؟

بله، مصرف طولانی‌مدت آنتی‌بیوتیک‌ها می‌تواند با از بین بردن باکتری‌های مفید مانند Oxalobacter formigenes که اگزالات را تجزیه می‌کنند، شما را در برابر سنگ کلیه آسیب‌پذیر کند³⁰،⁵. استفاده آگاهانه و مطابق دستورالعمل از آنتی‌بیوتیک‌ها توصیه می‌شود.

مهم‌ترین اقدام پیشگیرانه برای جلوگیری از سنگ کلیه در کرون چیست؟

مهم‌ترین اقدام، هیدراته ماندن یا مصرف کافی مایعات (تا ۳ لیتر در روز) است¹⁸. این کار به رقیق شدن ادرار کمک کرده و از تشکیل کریستال‌های سنگ جلوگیری می‌کند، به خصوص در افراد مبتلا به کرون که مستعد کم‌آبی ناشی از اسهال هستند¹⁷.

نتیجه‌گیری

بیماری کرون به دلیل عواملی مانند کم‌آبی ناشی از اسهال، جذب ضعیف مواد مغذی پس از جراحی یا التهاب، و استفاده از برخی داروها، خطر ابتلا به سنگ کلیه را افزایش می‌دهد. برای کاهش این خطر، راهکارهای کلیدی شامل حفظ هیدراتاسیون کافی، اجتناب از مصرف طولانی‌مدت استروئید و آنتی‌بیوتیک‌ها در صورت امکان، و پیروی از یک رژیم غذایی غنی از کلسیم و کم‌اگزالات است. همکاری نزدیک با تیم درمانی برای بهینه‌سازی درمان کرون، یک گام حیاتی برای کاهش التهاب و کاهش خطر عوارض کلیوی است.