رژیم غذایی سندروم روده و روان (GAPS): آنچه باید بدانید

رژیم غذایی سندروم روده و روان (Gut and Psychology Syndrome) که به اختصار GAPS نامیده می‌شود، یک الگوی غذایی است که با الهام از تحقیقات مرتبط با ارتباط میان دستگاه گوارش و مغز طراحی شده است. طرفداران رژیم GAPS بر این باورند که با پیروی از یک رژیم غذایی بسیار خاص، می‌توان برخی از بیماری‌های عصبی و روانی مانند اوتیسم، اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی (ADHD) و افسردگی را درمان کرد.

نحوه عملکرد ادعایی رژیم GAPS

طرفداران رژیم GAPS ادعا می‌کنند که این برنامه غذایی با «سم‌زدایی» و ترمیم دستگاه گوارش، عملکرد جسم و ذهن را بهبود می‌بخشد. دکتر ناتاشا کمپبل-مک‌براید، پزشک مستقر در انگلستان که این رژیم را توسعه داده است، این نظریه را مطرح می‌کند که افزایش نفوذپذیری دیواره روده (که اصطلاحاً به آن روده چکه کن گفته می‌شود) ممکن است اجازه ورود مواد شیمیایی و باکتری‌ها به جریان خون را بدهد. این ورود، در نهایت بر عملکرد مغز تأثیر می‌گذارد. رژیم GAPS برای «ترمیم» روده با درمان روده چکه کن طراحی شده است تا سطح سموم در بدن را کاهش دهد.

با وجود اینکه پدیده «روده چکه کن» یک مفهوم علمی واقعی است، اما درک علمی کنونی این است که افزایش نفوذپذیری روده یک علامت برای برخی شرایط است، نه یک بیماری مستقل[2]. ادعاهای رژیم GAPS بر اساس تحقیقاتی بنا شده که مسیر ارتباط دوطرفه بین روده و مغز را بررسی می‌کنند[3]. با این حال، رژیم GAPS بر یک فرض نادرست تکیه می‌کند که اگر تغییر در رژیم غذایی بر روده تأثیر بگذارد، و روده بتواند بر مغز تأثیر بگذارد، پس رژیم غذایی می‌تواند بخش بزرگی از بیماری‌های مرتبط با مغز را درمان کند. به بیان دیگر، در حالی که وجود محور روده-مغز توسط تحقیقات تأیید شده است، رژیم GAPS فرض می‌کند که این رابطه اثبات‌شده به‌طور خودکار به این معنی است که بیماری‌های مرتبط با مغز با تغییر رژیم غذایی قابل درمان هستند.

رژیم غذایی سندروم روده و روان (GAPS): آنچه باید بدانید

مواد غذایی مجاز در رژیم GAPS

رژیم GAPS دارای دو مرحله اصلی است: رژیم مقدماتی و رژیم نگهداری یا «کامل». رژیم مقدماتی به شش مرحله تقسیم می‌شود و تکمیل آن می‌تواند تا شش هفته به طول بینجامد. پس از گذراندن تمام مراحل مقدماتی، فرد حداقل برای ۱۸ ماه وارد رژیم کامل GAPS می‌شود.

🍏

اگر به دنبال رژیم متناسب با شرایط خودتان هستید...

اطلاعات این مقاله جنبه آموزشی دارد؛ اما برنامه غذایی هر فرد بهتر است متناسب با شرایط، هدف و نیازهای خودش تنظیم شود.

آشنایی با رژیم تخصصی دکتر روشن‌ضمیر ←

رژیم مقدماتی

رژیم مقدماتی مستلزم نوشیدن یک فنجان آب فیلتر شده با دمای اتاق هر روز صبح است. همچنین، توصیه می‌شود که فرد در طول هر یک از شش مرحله آن، غذاهای خاصی را مصرف کند. به عنوان مثال، در هفته اول، مصرف موارد زیر توصیه می‌شود:

عصاره گوشت یا ماهی خانگی: این مایعات باید به صورت تازه در منزل تهیه شوند.
سوپ تهیه شده با عصاره گوشت: سوپ‌هایی که پایه آن‌ها عصاره قلم یا گوشت باشد.
آب میوه از غذاهای پروبیوتیک: این آب میوه‌ها برای تقویت فلور روده توصیه می‌شوند.
گوشت پخته یا گوشت با بافت نرم: مصرف گوشت باید به صورت کاملاً پخته و نرم باشد.

در مرحله دوم، می‌توان غذاهای زیر را به رژیم افزود:

زرده تخم‌مرغ ارگانیک خام: این مورد باید به رژیم اضافه شود.
خورش‌ها یا کاسرول‌های حاوی گوشت و سبزیجات: این غذاها باید با روش‌های ملایم پخته شوند.
مقدار بیشتری آب میوه از غذاهای پروبیوتیک و تخمیر شده: برای افزایش دوز پروبیوتیک‌ها باید مصرف آن‌ها را افزایش داد.
روغن حیوانی (Ghee): مصرف روزانه یک قاشق چای‌خوری از روغن حیوانی (Ghee)، با افزایش تدریجی میزان آن مجاز است.¹

رژیم کامل GAPS

پس از اتمام رژیم مقدماتی، توصیه می‌شود که رژیم کامل GAPS را حداقل برای ۱۸ تا ۲۴ ماه دنبال کنید. این رژیم عمدتاً شامل موارد زیر است:

آب قلم یا عصاره گوشت: باید در کنار هر وعده غذایی مصرف شود.
گوشت تازه: در صورت امکان باید از گوشت‌های بدون هورمون و تغذیه شده با علف استفاده شود.
چربی‌های حیوانی: برای تأمین انرژی و مواد مغذی استفاده از چربی‌های حیوانی توصیه می‌شود.
ماهی و صدف: این منابع پروتئین و چربی‌های سالم مجاز هستند.
تخم مرغ تازه محلی و ارگانیک: در صورت تحمل مناسب، مصرف تخم مرغ توصیه می‌شود.
غذاهای تخمیر شده (پروبیوتیک): برای بهبود میکروبیوتای روده باید این غذاها در رژیم گنجانده شوند.
سبزیجات: مصرف انواع سبزیجات تازه مجاز است.
شیرینی‌جات پخته شده: این محصولات باید با آرد آجیل و میوه (به میزان متوسط) تهیه شوند.

همچنین کمپبل-مک‌براید توصیه می‌کند که مکمل‌های زیر مصرف شوند:

پروبیوتیک: برای حمایت از فلور روده.
اسیدهای چرب ضروری: برای تأمین چربی‌های مورد نیاز بدن.
روغن کبد ماهی: منبعی غنی از ویتامین A و D.
ویتامین A: یک ویتامین مهم برای بدن.
آنزیم‌های گوارشی: برای کمک به فرآیند هضم.
مکمل‌های ویتامین و مواد معدنی: بر اساس کمبودهای فردی تجویز می‌شوند.

غذاهایی که باید از آن‌ها اجتناب کرد

در طول فاز مقدماتی، مصرف هر غذایی که در شش مرحله ذکر نشده است، ممنوع است. پس از ورود به رژیم کامل GAPS، به طور خاص توصیه می‌شود که از غذاهای زیر اجتناب شود:

غذاهای بسیار فرآوری شده: محصولاتی که مراحل فرآوری زیادی را طی کرده‌اند.
کربوهیدرات‌های تصفیه شده: مانند نان سفید و برنج سفید.
غذاهای حاوی مواد نگهدارنده، رنگ‌های مصنوعی و مواد شیمیایی: افزودنی‌های غیرطبیعی ممنوع هستند.
تمام شکرها و شیرین‌کننده‌های مصنوعی: شامل قند و شیرین‌کننده‌های غیرطبیعی.
نوشیدنی‌های الکلی و نوشابه‌ها: مصرف این نوشیدنی‌ها کاملاً ممنوع است.

مزایای بالقوه رژیم GAPS

در حالی که کاهش مصرف غذاهای فرآوری شده، کربوهیدرات‌های تصفیه شده و شکر دارای مزایای ثابت شده علمی است، هیچ مطالعه کنترل شده و بزرگی وجود ندارد که رژیم GAPS را به عنوان درمانی برای بیماری‌های مرتبط با مغز یا سایر ادعاهای مطرح شده توسط طرفداران این رژیم تأیید کند.

ادعاهای مطرح شده توسط طرفداران شامل موارد زیر است:

کاهش التهاب: حامیان ادعا می‌کنند که حذف عوامل التهاب‌زا مانند غلات و کربوهیدرات‌های تصفیه شده، می‌تواند التهاب بدن را کاهش دهد. با این حال، مطالعات کمی به‌طور خاص بر رژیم GAPS و التهاب تمرکز کرده‌اند.
حمایت از مشکلات گوارشی: از نظر فنی، رژیم GAPS یک رژیم کم FODMAP (مخفف نوعی کربوهیدرات) محسوب می‌شود که برای کمک به افراد مبتلا به سندرم روده تحریک‌پذیر و سایر بیماری‌های التهابی روده طراحی شده است. با این حال، تحقیقات بسیار اندکی رژیم GAPS را به عنوان یک درمان برای شرایط گوارشی بررسی کرده‌اند[4].
بهبود وضعیت روانی و رفتاری: برخی تحقیقات نشان می‌دهند که یک میکروبیوتای روده سالم می‌تواند علائم افسردگی و اضطراب را کاهش دهد، اما تنها مطالعات موردی کوچک که توسط خود کمپبل-مک‌براید به نگارش درآمده‌اند، ادعا می‌کنند که رژیم GAPS ممکن است بر این و سایر مسائل بهداشتی تأثیر بگذارد[5].

خطرات احتمالی رژیم GAPS

همه رژیم‌های غذایی دارای معایب بالقوه‌ای هستند و رژیم GAPS نیز خطرات خاص خود را دارد. این خطرات ناشی از ماهیت بسیار محدودکننده این رژیم غذایی است.

کمبودهای تغذیه‌ای: از آنجایی که این رژیم مصرف غلات، حبوبات، سبزیجات نشاسته‌ای و سایر منابع غذایی غنی از مواد مغذی را محدود می‌کند، می‌تواند منجر به کمبود مواد مغذی مانند کلسیم و ویتامین D شود.
بیماری‌های ناشی از غذا: در یکی از مراحل رژیم، زرده تخم‌مرغ خام توصیه می‌شود که طبق سازمان غذا و داروی ایالات متحده (FDA)، خطر ابتلا به سالمونلا و سایر عفونت‌های باکتریایی را افزایش می‌دهد[6].
افزایش احتمالی کلسترول: رژیم GAPS به شدت بر مصرف گوشت و چربی‌های حیوانی تکیه دارد که می‌توانند دارای چربی اشباع بالا باشند و منجر به افزایش کلسترول شوند. وزارت بهداشت و خدمات انسانی ایالات متحده توصیه می‌کند که افراد بالای دو سال مصرف چربی اشباع خود را به کمتر از ۱۰ درصد از کالری روزانه محدود کنند[7].
فقدان شواهد علمی: تحقیقات معتبر و داوری شده کمی در مورد توانایی رژیم GAPS در بهبود ارتباط روده-مغز و در نهایت درمان طیف وسیعی از بیماری‌هایی که ادعا می‌کند، منتشر شده است.
پتانسیل برای اختلالات خوردن: این رژیم تشویق به محدودیت شدید بسیاری از غذاها می‌کند و می‌تواند منجر به اشتغال ذهنی و اجتناب از برخی غذاها شود، که این دو از ویژگی‌های اختلالات خوردن هستند[8].
تداخل با داروها و شرایط سلامتی: مانند هر رژیم دیگری، GAPS نیز می‌تواند با تأثیر بر جذب یا متابولیسم داروها، اثربخشی برخی از آن‌ها را تغییر دهد. به همین دلیل، مشورت با یک متخصص تغذیه یا پزشک قبل از شروع آن حیاتی است.

سؤالات متداول (FAQ)

رژیم GAPS بر اساس چه مدت زمانی باید دنبال شود؟

رژیم GAPS دارای یک فاز مقدماتی است که می‌تواند تا شش هفته طول بکشد. پس از آن، فرد باید رژیم کامل GAPS را برای حداقل ۱۸ تا ۲۴ ماه دنبال کند. طرفداران معتقدند که این دوره طولانی برای ترمیم کامل روده و دستیابی به نتایج مطلوب ضروری است.

آیا ادعای رژیم GAPS در مورد درمان اوتیسم و ADHD مورد تأیید علم است؟

خیر، در حال حاضر شواهد علمی قوی یا مطالعات کنترل‌شده‌ای برای تأیید اینکه رژیم GAPS یک درمان مؤثر برای بیماری‌های عصبی و روانی مانند اوتیسم، ADHD یا افسردگی است، وجود ندارد. تحقیقات علمی در مورد محور روده-مغز در حال گسترش است، اما ادعاهای این رژیم فراتر از یافته‌های علمی فعلی هستند.

کمبودهای تغذیه‌ای رایج در رژیم GAPS کدامند؟

به دلیل حذف کامل گروه‌های غذایی مهمی مانند غلات کامل، حبوبات و سبزیجات نشاسته‌ای، این رژیم افراد را در معرض خطر کمبود مواد مغذی ضروری قرار می‌دهد. کمبودهایی مانند کلسیم (که برای استخوان‌ها حیاتی است) و ویتامین D (که برای ایمنی و جذب کلسیم مهم است) از جمله نگرانی‌های اصلی در این رژیم هستند.

جمع‌بندی

رژیم غذایی GAPS یک برنامه غذایی بسیار محدودکننده است که ادعا می‌کند می‌تواند با سم‌زدایی و ترمیم میکروبیوم روده، طیف وسیعی از بیماری‌های جسمی و روانی را درمان کند. این رژیم باید در مراحل مشخصی دنبال شود و می‌تواند تا دو سال به طول انجامد. علی‌رغم ادعاهای طرفداران، در حال حاضر کمبود شدید تحقیقات علمی دقیق و داوری شده برای حمایت از اثربخشی رژیم GAPS وجود دارد. به دلیل ماهیت محدودکننده‌اش، این رژیم خطراتی از جمله کمبودهای تغذیه‌ای و احتمال افزایش کلسترول را به دنبال دارد. بنابراین، قبل از هرگونه تصمیم برای شروع این رژیم، مشورت با یک متخصص بهداشت و تغذیه حیاتی است.

دکتر فرزاد روشن ضمیر

دکتر روشن ضمیر هستم، متخصص تغذیه و رژیم درمانی (PhD). اگر از رژیم‌های تکراری نتیجه نگرفته‌اید، فقط یک دوره با من داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانه‌دار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.

جهت ارتباط در پیام‌رسان‌ها به شماره زیر پیام دهید

09304881654

برای دریافت آموزش‌های روزانه عضو کانال بله شوید: