اگر به سندرم روده تحریکپذیر (IBS) مبتلا هستید، احتمالاً میدانید که انتخاب مواد غذایی و حتی ترکیب آنها میتواند بر نفخ، درد شکم، اسهال یا یبوست تأثیر بگذارد. اسموتیها راه مناسبی برای دریافت میوه، سبزیجات، فیبر و مواد مغذی هستند؛ اما اگر ترکیبات مناسبی نداشته باشند، ممکن است علائم گوارشی را تشدید کنند.
یکی از نکات مهم در تهیه اسموتی برای افراد مبتلا به IBS، توجه به مقدار مواد غذایی حاوی فودمپ (FODMAP) است. فودمپها گروهی از کربوهیدراتهای کوتاهزنجیر هستند که در برخی افراد بهخوبی جذب نمیشوند و میتوانند با افزایش آب داخل روده و تخمیر توسط باکتریها، باعث نفخ، گاز، درد شکم و تغییر در اجابت مزاج شوند.
در ادامه با ۱۲ ماده غذایی آشنا میشوید که با انتخاب مقدار مناسب آنها میتوان اسموتیهایی مغذیتر و سازگارتر با دستگاه گوارش تهیه کرد.
۱. شیرهای گیاهی؛ جایگزینی برای شیر معمولی
شیر گاو حاوی لاکتوز است؛ قندی که برخی افراد مبتلا به IBS بهخوبی آن را هضم نمیکنند. در این افراد، مصرف شیر ممکن است باعث نفخ، گاز، دلپیچه یا اسهال شود.
برای تهیه اسموتی میتوانید از گزینههای زیر استفاده کنید:
- شیر بادام
- شیر نارگیل
- شیر شاهدانه
- شیر جو دوسر
البته مقدار مصرف اهمیت زیادی دارد. بر اساس راهنمای مقاله، برای شیر نارگیل حدود نصف پیمانه و برای شیر جو دوسر حدود یکهشتم پیمانه در نظر گرفته شده است؛ زیرا مقدار بیشتر ممکن است دریافت فودمپ را افزایش دهد.
شیر بادام و شیر شاهدانه نیز معمولاً گزینههای مناسبی هستند، اما ترکیبات محصولات تجاری را بررسی کنید؛ بعضی از آنها حاوی شیرینکنندهها یا افزودنیهایی هستند که ممکن است برای دستگاه گوارش حساس مناسب نباشند.
اگر اسموتی غلیظ و خنک دوست دارید، میتوانید از چند تکه یخ یا میوه یخزده استفاده کنید.

۲. کفیر؛ منبع باکتریهای مفید
کفیر نوعی نوشیدنی تخمیری تهیهشده از شیر است که حاوی مجموعهای از میکروارگانیسمهای مفید، از جمله باکتریها و برخی مخمرهاست.
فرایند تخمیر باعث کاهش بخشی از لاکتوز شیر میشود؛ به همین دلیل بعضی افراد مبتلا به عدم تحمل لاکتوز ممکن است کفیر را بهتر از شیر معمولی تحمل کنند.
کفیر علاوه بر میکروارگانیسمهای زنده، مواد مغذی مختلفی نیز فراهم میکند و میتواند پایه مناسبی برای اسموتی باشد.
بااینحال، مقدار فودمپ کفیر در منابع مورد اشاره مقاله بهطور قطعی تعیین نشده است. بنابراین، اگر IBS دارید، بهتر است ابتدا مقدار کمی از آن را امتحان کنید و واکنش دستگاه گوارش خود را زیر نظر بگیرید. تحمل کفیر در افراد مختلف یکسان نیست.
۳. موز؛ پایهای مناسب برای اسموتی
موز به دلیل بافت نرم، طعم ملایم و قابلیت ترکیب با مواد غذایی مختلف، یکی از بهترین گزینهها برای تهیه اسموتی است.
این میوه حاوی فیبر، ویتامینها و مواد معدنی است و در مقدار مناسب میتواند در رژیم غذایی کمفودمپ جای بگیرد.
موز یخزده نیز به اسموتی بافت غلیظ و خامهای میدهد و نیاز به افزودن یخ را کاهش میدهد. حتی میتوانید موزهای رسیدهای را که در خانه دارید پوست بگیرید، قطعهقطعه کنید و در فریزر نگهداری کنید.
نکته مهم: میزان فودمپ موز به میزان رسیدگی و اندازه آن بستگی دارد؛ بنابراین بهتر است مقدار مصرف را متناسب با تحمل فردی انتخاب کنید.
۴. سبزیجات برگدار؛ افزایش مواد مغذی بدون قند زیاد
افزودن سبزیجات برگدار به اسموتی راهی ساده برای افزایش دریافت فیبر، ویتامینها و مواد معدنی است.
برخی از گزینههای کمفودمپ عبارتاند از:
- اسفناج جوان
- کلم بوکچوی
- کلم برگ
- کِیل
- برگ چغندر
این سبزیجات در مقادیر مناسب میتوانند به افزایش ارزش تغذیهای اسموتی کمک کنند، بدون آنکه مقدار زیادی قند طبیعی به آن اضافه شود.
اگر تاکنون سبزیجات خام زیادی مصرف نکردهاید، بهتر است با مقدار کم شروع کنید؛ زیرا افزایش ناگهانی فیبر در بعضی افراد مبتلا به IBS میتواند نفخ و ناراحتی گوارشی ایجاد کند.
۵. انواع توت؛ میوههایی سرشار از ترکیبات آنتیاکسیدانی
توتها علاوه بر طعم مناسب، حاوی فیبر و ترکیبات گیاهی آنتیاکسیدانی هستند و میتوانند به اسموتی تنوع بدهند.
گزینههای مناسب در رژیم کمفودمپ شامل موارد زیر هستند:
- بلوبری
- توتفرنگی
- تمشک
استفاده از انواع یخزده نیز کاملاً امکانپذیر است و به غلیظ شدن اسموتی کمک میکند.
اما بهتر است افرادی که به پلیالها، از جمله سوربیتول، حساس هستند، در مصرف شاهتوت احتیاط کنند؛ زیرا ممکن است علائم گوارشی آنها را تشدید کند.
میوههای یخزده از نظر کاربرد بسیار راحتاند، اما لزوماً از میوه تازه مغذیتر نیستند. انتخاب میوه تازه یا یخزده بیشتر به دسترسی، کیفیت و ترجیح شما بستگی دارد.
۶. میوههای دیگر؛ تنوع بیشتر با انتخاب هوشمندانه
برای تهیه اسموتی لازم نیست فقط از توتها استفاده کنید. برخی میوههای دیگر نیز در مقدار مناسب میتوانند در رژیم کمفودمپ قرار بگیرند:
- طالبی
- گرمک
- کیوی
- لیموترش
- پاپایا
- آناناس
بهتر است میوهها را با سبزیجات برگدار و مقدار کمی چربی مفید ترکیب کنید تا اسموتی فقط بر پایه قند میوه نباشد.
البته کمفودمپ بودن یک میوه به معنای آزاد بودن مصرف آن نیست. مقدار مصرف و ترکیب چند ماده غذایی در یک وعده اهمیت دارد.
۷. کره مغزها؛ افزودن چربی مفید و ایجاد احساس سیری
کره مغزها میتواند بافت و طعم اسموتی را بهتر کند و مقداری چربی غیراشباع و پروتئین گیاهی به آن اضافه کند.
گزینههای مناسب عبارتاند از:
- کره بادامزمینی
- کره بادام درختی
معمولاً یک قاشق غذاخوری برای شروع کافی است.
کره بادام هندی به دلیل محتوای بالاتر فودمپ، ممکن است برای برخی افراد مبتلا به IBS مناسب نباشد.
همچنین بهتر است از انواعی استفاده کنید که شکر افزوده و افزودنیهای غیرضروری ندارند.
۸. روغن نارگیل؛ چربی افزوده در مقدار محدود
روغن نارگیل میتواند به اسموتی بافت نرمتری بدهد، اما نباید آن را یک ماده ضروری یا درمانکننده مشکلات گوارشی در نظر گرفت.
این روغن عمدتاً از چربیهای اشباع تشکیل شده است. برخلاف ادعای رایج درباره فواید قطعی آن، شواهد کافی برای توصیه روغن نارگیل بهعنوان راهکاری ویژه برای کاهش قند خون یا پیشگیری از بیماری قلبی وجود ندارد.
اگر از آن استفاده میکنید، مقدار کمی کافی است؛ برای مثال، یک قاشق غذاخوری میتواند چربی و کالری اسموتی را بهطور قابلتوجهی افزایش دهد. برای مصرف روزمره، منابع چربی غیراشباع مانند کره بادامزمینی یا مقدار مناسب آووکادو معمولاً انتخاب بهتری برای سلامت قلب هستند.
۹. آووکادو؛ بافت خامهای و چربی غیراشباع
آووکادو به دلیل داشتن چربیهای غیراشباع، فیبر و مواد مغذی مختلف میتواند اسموتی را غلیظ و خامهای کند.
بااینحال، این میوه حاوی فودمپهایی است که مقدار مصرف آن در رژیم کمفودمپ اهمیت دارد. طبق راهنمای مقاله، حدود یکهشتم یک آووکادوی کامل در محدوده کمفودمپ قرار میگیرد.
برای کنترل مقدار مصرف میتوانید آووکادو را به هشت قسمت تقسیم کنید و بخشهای اضافی را برای استفاده بعدی در فریزر نگه دارید.
۱۰. شیرینکننده طبیعی؛ فقط در صورت نیاز
اگر از موز رسیده یا میوههای شیرین استفاده میکنید، احتمالاً نیازی به افزودن شیرینکننده ندارید. اما اگر طعم سبزیجات برایتان غالب است، مقدار کمی شیرینکننده میتواند طعم اسموتی را متعادل کند.
دو گزینه مطرح عبارتاند از:
- عسل: با وجود ترکیبات زیستفعال، عسل مقدار زیادی فروکتوز دارد و برای افراد مبتلا به سوءجذب فروکتوز یا حساس به فودمپها ممکن است مناسب نباشد.
- شربت افرا: در مقدار کم میتواند جایگزین مناسبتری برای عسل در رژیم کمفودمپ باشد.
بهتر است میزان شیرینکننده را تا حد امکان پایین نگه دارید. افزودن مقدار زیاد عسل، شربت یا سایر شیرینکنندهها علاوه بر افزایش قند دریافتی، ممکن است علائم گوارشی را نیز تشدید کند.
۱۱. پودر کاکائو؛ طعم شکلاتی با فودمپ پایین
پودر کاکائوی خالص میتواند طعم شکلاتی مطلوبی به اسموتی بدهد و در عین حال حاوی ترکیبات پلیفنولی و آنتیاکسیدانی باشد.
برخی ترکیبات کاکائو ممکن است خاصیت پریبیوتیکی داشته باشند؛ یعنی بهعنوان بستر غذایی برای برخی باکتریهای مفید روده عمل کنند.
از آنجا که کاکائوی خالص طعم تلخی دارد، بهتر است آن را با موز یا مقدار کمی میوه مناسب ترکیب کنید.
برای تهیه اسموتی میتوانید از حدود یک قاشق غذاخوری پودر کاکائوی بدون شکر استفاده کنید. توجه داشته باشید که پودر کاکائوی خالص با پودرهای نوشیدنی شکلاتی شیرینشده تفاوت دارد.
۱۲. دانه چیا، بذر کتان و تخم شاهدانه؛ منابع فیبر و چربی مفید
این دانهها از نظر تغذیهای ارزشمند هستند و میتوانند فیبر، اسیدهای چرب امگا ۳ و مواد مغذی دیگری به اسموتی اضافه کنند.
دانه چیا: فیبر محلول دارد و در تماس با آب حالت ژلهای پیدا میکند. این ویژگی میتواند به شکلگیری مناسبتر مدفوع کمک کند.
بذر کتان: منبع فیبر و اسیدهای چرب امگا ۳ گیاهی است. برای بهرهمندی بهتر از مواد مغذی آن، بهتر است بذر کتان پیش از مصرف آسیاب شود.
تخم شاهدانه پوستکنده: حاوی پروتئین گیاهی و چربیهای غیراشباع است و میتواند بدون تغییر زیاد در طعم، به اسموتی اضافه شود.
برای شروع، یک قاشق غذاخوری از یکی از این دانهها کافی است. اگر بدن شما آن را بهخوبی تحمل کرد، میتوانید بهتدریج مقدار یا تنوع آنها را افزایش دهید.
دانهها را در ظرف دربسته و در جای خنک نگهداری کنید. بذر کتان آسیابشده به دلیل داشتن چربی غیراشباع، بهتر است در یخچال قرار گیرد تا دیرتر اکسید و فاسد شود.
چه موادی ممکن است علائم IBS را تشدید کنند؟
در کنار انتخاب مواد مناسب، شناخت ترکیباتی که ممکن است علائم شما را تحریک کنند اهمیت دارد. برخی از مواد غذایی و نوشیدنیهایی که در افراد حساس میتوانند مشکلساز باشند عبارتاند از:
- نوشیدنیهای گازدار
- شیر و محصولات لبنی پرلاکتوز
- نوشیدنیهای پرکافئین و مصرف زیاد شکلات
- غذاهای بسیار فرآوریشده
- میوههای پر از فروکتوز مانند سیب و گلابی
- آدامسها و محصولات حاوی شیرینکنندههایی مانند سوربیتول و زایلیتول
- برخی سبزیجات نفاخ مانند کلم بروکلی و کلم بروکسل
- حبوبات در مقادیر زیاد یا در افراد حساس
این فهرست به معنای ممنوعیت همیشگی تمام این مواد برای همه افراد مبتلا به IBS نیست. محرکهای غذایی در افراد مختلف متفاوتاند و بهتر است بر اساس علائم و تحمل شخصی شناسایی شوند.
چند نکته مهم برای تهیه اسموتی مناسب IBS
حتی اگر تمام مواد اولیه شما از گزینههای کمفودمپ انتخاب شده باشند، ترکیب و مقدار آنها همچنان اهمیت دارد.
۱. با حجم کم شروع کنید: یک لیوان بزرگ اسموتی با چند نوع میوه، دانه و شیرینکننده ممکن است بار گوارشی زیادی ایجاد کند.
۲. مواد جدید را تدریجی اضافه کنید: اگر چند ماده جدید را همزمان وارد رژیم کنید، تشخیص عامل ایجادکننده علائم دشوار میشود.
۳. به مقدار فودمپ توجه کنید: کمفودمپ بودن یک ماده در مقدار مشخص، به معنای تحمل آن در هر حجمی نیست. تجمع چند ماده حاوی فودمپ در یک وعده نیز میتواند مشکلساز شود.
۴. فیبر را ناگهانی افزایش ندهید: افزایش سریع مصرف فیبر ممکن است نفخ و گاز را بیشتر کند. مقدار آن را بهتدریج بالا ببرید.
۵. ترکیبات محصولات آماده را بررسی کنید: شیرهای گیاهی، پودرهای پروتئینی و شیرینکنندههای تجاری ممکن است حاوی موادی باشند که علائم IBS را تشدید میکنند.
۶. واکنش بدن خود را ثبت کنید: یادداشت کردن مواد مصرفی، مقدار آنها و علائم پس از غذا میتواند به شناسایی محرکهای شخصی کمک کند.
نمونه ترکیب یک اسموتی ملایم برای دستگاه گوارش
برای شروع میتوانید ترکیبی ساده و کمحجم را امتحان کنید:
- یک پیمانه شیر بادام بدون شکر
- نصف موز با میزان رسیدگی مناسب
- چند عدد توتفرنگی
- یک مشت کوچک اسفناج جوان
- یک قاشق غذاخوری کره بادامزمینی
- چند تکه یخ
مواد را در مخلوطکن ترکیب کنید تا بافت یکدستی به دست آید. اگر به هرکدام از مواد حساسیت یا عدم تحمل دارید، آن را حذف کنید. این ترکیب نیز تضمین نمیکند که برای همه افراد مبتلا به IBS بدون علامت باشد.
جمعبندی
اسموتی میتواند راهی خوشطعم و کاربردی برای افزایش دریافت میوه، سبزیجات، فیبر و مواد مغذی باشد؛ به شرط آنکه ترکیبات آن با شرایط گوارشی شما سازگار باشند.
شیرهای گیاهی مناسب، کفیر در صورت تحمل، موز، سبزیجات برگدار، انواع توت، میوههای کمفودمپ، کره مغزها، مقدار محدودی آووکادو، کاکائو و دانههایی مانند چیا و بذر کتان از گزینههای قابلاستفاده هستند.
بااینحال، مهمترین اصل در تغذیه افراد مبتلا به IBS، توجه به مقدار مصرف و تحمل فردی است. هیچ اسموتی یا ماده غذایی واحدی برای همه بیماران مناسب نیست. اگر علائم شما مکرر یا شدید است، اجرای رژیم کمفودمپ بهتر است با راهنمایی متخصص تغذیه آشنا با این روش انجام شود.
- Moayyedi P, Mearin F, Azpiroz F, et al. Irritable bowel syndrome diagnosis and management: A simplified algorithm for clinical practice. United European Gastroenterol J. 2017;5(6):773-788. doi:10.1177/2050640617731968
- Hertzler S, Clancy S. Kefir improves lactose digestion and tolerance in adults with lactose maldigestion. Journal of the American Dietetics Association. 2003;103(5):582-7. doi:10.1053/jada.2003.50111
- Johns Hopkins. 5 Foods to Avoid if You Have IBS
- IBS Diets. FODMAP Food List.
- Summa Health. Eat Your Way to Better Health: Why Leafy Greens Are Your Magic Weapon.
- Tzounis X, et al. Prebiotic evaluation of cocoa-derived flavanols in healthy humans by using a randomized, controlled, double-blind, crossover intervention study. American Journal of Clinical Nutrition. 2011;93(1):62-72. doi:10.3945/ajcn.110.000075
- Lompoc Valley Medical Center. The Best and Worst Foods To Eat When You Have IBS
- https://www.verywellhealth.com/best-things-to-put-in-a-belly-friendly-smoothie-1945189
