۳ فایده احتمالی پروبیوتیک‌ها فراتر از سلامت گوارش

وقتی صحبت از پروبیوتیک‌ها می‌شود، معمولاً اولین چیزی که به ذهن می‌رسد سلامت دستگاه گوارش است. اما ارتباط گسترده میان میکروبیوم روده و سایر سیستم‌های بدن باعث شده پژوهشگران بررسی کنند که آیا برخی پروبیوتیک‌ها می‌توانند بر سیستم ایمنی، سلامت قلب و متابولیسم، خلق‌وخو و عملکرد مغز نیز اثر بگذارند یا خیر.

شواهد موجود نشان می‌دهد که بعضی سویه‌های پروبیوتیکی ممکن است در این زمینه‌ها فوایدی داشته باشند؛ اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد: اثر پروبیوتیک‌ها به‌شدت وابسته به سویه، مقدار مصرف، ترکیب محصول و ویژگی‌های فرد مصرف‌کننده است.

بنابراین نمی‌توان نتیجه یک مطالعه درباره یک سویه خاص را به تمام مکمل‌های پروبیوتیک تعمیم داد.

۱. ممکن است به عملکرد سیستم ایمنی کمک کنند

روده و سیستم ایمنی ارتباط بسیار نزدیکی با یکدیگر دارند. بخش قابل‌توجهی از سلول‌های ایمنی بدن در اطراف دستگاه گوارش قرار دارند و سد روده نیز یکی از بخش‌های مهم تعامل بدن با محیط خارج محسوب می‌شود.

برخی پروبیوتیک‌ها ممکن است از طریق کمک به حفظ سد روده و تعدیل پاسخ‌های ایمنی، بر عملکرد سیستم ایمنی اثر بگذارند.

پروبیوتیک‌ها همچنین برای بررسی احتمال کاهش تعداد یا مدت برخی عفونت‌های تنفسی، به‌ویژه در کودکان، مورد مطالعه قرار گرفته‌اند.

با این حال، نتایج مطالعات یکسان نیستند و نمی‌توان گفت مصرف هر پروبیوتیکی باعث «تقویت سیستم ایمنی» می‌شود.

اثر مشاهده‌شده به عواملی مانند موارد زیر وابسته است:

• سویه یا سویه‌های مورد استفاده
• مقدار مصرف
• مدت مصرف
• سن و وضعیت سلامت فرد
• نوع بیماری یا عفونت مورد بررسی

در بزرگسالان سالم نیز هنوز مشخص نیست کدام پروبیوتیک‌ها و در چه شرایطی می‌توانند واقعاً در پیشگیری از عفونت‌ها یا حمایت از عملکرد ایمنی مفید باشند.

بنابراین، عبارت «پروبیوتیک سیستم ایمنی را تقویت می‌کند» بیش از حد کلی است. دقیق‌تر آن است که بگوییم برخی سویه‌های پروبیوتیکی ممکن است برخی جنبه‌های عملکرد ایمنی را تحت تأثیر قرار دهند.

۲. ممکن است به سلامت قلب و متابولیسم کمک کنند

میکروبیوم روده با فرآیندهای متابولیک مختلف در ارتباط است. به همین دلیل، پژوهشگران بررسی کرده‌اند که تغییر در میکروبیوم با استفاده از پروبیوتیک‌ها آیا می‌تواند بر عواملی مانند چربی خون، فشار خون، قند خون و وزن بدن اثر بگذارد یا خیر.

برخی مطالعات نشان داده‌اند که بعضی سویه‌های پروبیوتیکی ممکن است در افراد مبتلا به کلسترول بالا، دیابت یا سندرم متابولیک با بهبود برخی شاخص‌ها همراه باشند.

در مطالعات مختلف، کاهش‌های محدودی در برخی از شاخص‌های زیر گزارش شده است:

• فشار خون سیستولیک و دیاستولیک
• هموگلوبین گلیکوزیله (HbA1c)
• قند خون
• انسولین
• شاخص توده بدنی (BMI)
• دور کمر

اما این نتایج نباید به معنای آن باشد که پروبیوتیک‌ها درمانی برای فشار خون بالا، دیابت، چاقی یا اختلالات چربی خون هستند.

اندازه اثر در بسیاری از مطالعات نسبتاً محدود بوده و نتایج بین سویه‌ها و جمعیت‌های مختلف یکسان نیست.

از طرف دیگر، وزن بدن و سلامت متابولیک فقط تحت تأثیر میکروبیوم قرار ندارند. عواملی مانند:

• کیفیت رژیم غذایی
• میزان فعالیت بدنی
• دریافت انرژی
• داروها
• خواب
• ترکیب بدن
• عوامل ژنتیکی و محیطی

همگی می‌توانند هم بر میکروبیوم و هم بر سلامت متابولیک اثر بگذارند.

بنابراین، پروبیوتیک را نمی‌توان جایگزین تغذیه مناسب، فعالیت بدنی، کاهش وزن در صورت نیاز یا درمان‌های استاندارد پزشکی دانست.

۳. ممکن است در سلامت روان و خلق‌وخو نقش داشته باشند

روده و مغز از طریق شبکه پیچیده‌ای از مسیرهای عصبی، هورمونی و ایمنی با یکدیگر در ارتباط هستند. همین ارتباط که گاهی «محور روده ـ مغز» نامیده می‌شود، توجه زیادی را به نقش احتمالی میکروبیوم در خلق‌وخو، استرس و سایر جنبه‌های سلامت روان جلب کرده است.

برخی مطالعات نشان داده‌اند که اضافه کردن بعضی پروبیوتیک‌ها به درمان استاندارد افسردگی ممکن است در مقایسه با دارونما، به بهبود برخی شاخص‌های خلقی کمک کند.

این اثر در برخی پژوهش‌ها زمانی بیشتر دیده شده که پروبیوتیک در کنار درمان معمول، مانند داروی ضدافسردگی، مصرف شده است.

در مورد اضطراب نیز بعضی مطالعات بهبودهایی را گزارش کرده‌اند، به‌خصوص در افرادی که از ابتدا علائم قابل‌توجهی داشته‌اند.

با این حال، شواهد این حوزه هنوز برای توصیه یک محصول یا سویه مشخص به همه افراد کافی نیست. مطالعات از سویه‌ها، ترکیبات و دوزهای متفاوتی استفاده کرده‌اند و همین موضوع مقایسه نتایج را دشوار می‌کند.

بنابراین:

پروبیوتیک‌ها ممکن است یک درمان کمکی باشند، اما جایگزین درمان‌های اثبات‌شده اختلالات روان‌پزشکی نیستند.

افرادی که برای افسردگی یا اضطراب تحت درمان هستند نباید داروهای تجویزشده خود را به دلیل مصرف پروبیوتیک قطع یا تغییر دهند.

پروبیوتیک‌ها چه فواید دیگری ممکن است داشته باشند؟

پژوهش درباره کاربردهای پروبیوتیک‌ها به این سه حوزه محدود نیست. محققان در حال بررسی نقش احتمالی آنها در زمینه‌هایی مانند موارد زیر نیز هستند:

• سلامت پوست، از جمله آکنه و اگزما
• سلامت دهان و دندان
• سلامت واژن

اما شواهد مربوط به این کاربردها هنوز در حال تکامل است و برای تعیین دقیق میزان اثر، سویه‌های مؤثر و گروه‌هایی که بیشترین سود را می‌برند، به تحقیقات بیشتری نیاز داریم.

چرا نمی‌توان همه پروبیوتیک‌ها را یکسان دانست؟

یکی از مهم‌ترین نکات درباره پروبیوتیک‌ها این است که «پروبیوتیک» نام یک ماده با اثر ثابت نیست.

دو محصول ممکن است هر دو پروبیوتیک نامیده شوند، اما سویه‌های کاملاً متفاوتی داشته باشند و در بدن نیز اثر یکسانی ایجاد نکنند.

حتی تفاوت در موارد زیر می‌تواند اهمیت داشته باشد:

• گونه و سویه میکروارگانیسم
• تعداد میکروارگانیسم‌های زنده
• ترکیب چند سویه با یکدیگر
• مقدار مصرف
• مدت مصرف
• شرایط فرد مصرف‌کننده

به همین دلیل، اگر در یک مطالعه مشخص شود یک سویه خاص باعث بهبود یک شاخص شده است، نمی‌توان همان نتیجه را به‌طور خودکار به محصول دیگری با سویه متفاوت تعمیم داد.

آیا مصرف پروبیوتیک برای همه افراد ضروری است؟

خیر.

وجود پروبیوتیک در رژیم غذایی یا مصرف مکمل آن برای همه افراد ضرورت قطعی ندارد. اثربخشی نیز به هدف مصرف بستگی دارد.

اگر هدف، پیشگیری یا درمان یک مشکل مشخص باشد، بهتر است ابتدا مشخص شود که آیا برای آن وضعیت، شواهد قابل‌اعتمادی درباره یک سویه یا ترکیب خاص وجود دارد یا خیر.

همچنین نباید فراموش کرد که سلامت میکروبیوم فقط به مصرف مکمل پروبیوتیک وابسته نیست. کیفیت کلی رژیم غذایی، به‌ویژه دریافت کافی فیبر و مواد غذایی گیاهی متنوع، نیز نقش مهمی در محیط روده دارد.

جمع‌بندی

پروبیوتیک‌ها ممکن است فراتر از سلامت گوارش، در برخی جنبه‌های سلامت ایمنی، قلبی ـ متابولیک و روانی نیز نقش داشته باشند.

اما میزان شواهد در این حوزه‌ها یکسان نیست و مهم‌تر از آن، اثر پروبیوتیک‌ها به‌شدت سویه‌محور است.

بنابراین بهتر است به جای این تصور که «هر پروبیوتیکی برای همه مفید است»، محصول و سویه مشخص، دوز، هدف مصرف و شرایط فرد را در نظر بگیریم.

در حال حاضر، پروبیوتیک‌ها را می‌توان در برخی شرایط به‌عنوان یک گزینه کمکی در کنار رویکردهای استاندارد در نظر گرفت، اما نباید آنها را جایگزین درمان‌های اثبات‌شده پزشکی یا یک رژیم غذایی باکیفیت دانست.