۹ راهکار برای حفظ سلامت کلیه‌ها

کلیه‌ها شاید تا زمانی که مشکلی برایشان ایجاد نشود چندان مورد توجه نباشند، اما هر روز وظایف مهمی را انجام می‌دهند: مواد زائد را از خون خارج می‌کنند، تعادل آب و الکترولیت‌ها را تنظیم می‌کنند و به حفظ ثبات محیط داخلی بدن کمک می‌کنند. بسیاری از عوامل آسیب‌رسان به کلیه‌ها نیز قابل اصلاح‌اند؛ از فشار خون و قند خون گرفته تا کم‌تحرکی، سیگار و مصرف بی‌رویه بعضی داروها.

حفظ سلامت کلیه فقط به «آب بیشتر خوردن» محدود نمی‌شود. مجموعه‌ای از عادت‌های روزمره و در افراد پرخطر، انجام آزمایش‌های مناسب می‌تواند به پیشگیری یا تشخیص زودهنگام بیماری مزمن کلیه کمک کند.

۱. در طول روز به اندازه کافی مایعات بنوشید

یکی از وظایف اصلی کلیه‌ها دفع آب اضافی و مواد زائد از طریق ادرار است. کمبود مایعات می‌تواند تعادل طبیعی بدن را مختل کند و در شرایط خاص، فشار بیشتری بر کلیه‌ها وارد کند.

برای بیشتر افراد، آب بهترین انتخاب برای تأمین مایعات روزانه است. نیاز دقیق به مایعات به عواملی مانند اندازه بدن، فعالیت بدنی، آب‌وهوا، رژیم غذایی و وضعیت سلامت بستگی دارد.

به‌عنوان یک برآورد عمومی، مقدار کل مایعات روزانه ــ نه فقط آب خالص ــ حدود ۹ فنجان برای زنان و ۱۳ فنجان برای مردان ذکر شده است.

با این حال، این اعداد نسخه‌ای ثابت برای همه افراد نیستند. در شرایطی مانند بیماری کلیوی یا قلبی، ممکن است محدودیت مایعات لازم باشد و افزایش خودسرانه مصرف آب همیشه مفید نیست.

نکته مهم: هدف، حفظ آب‌رسانی مناسب بدن است، نه نوشیدن مقادیر بسیار زیاد آب. ادرار بسیار تیره می‌تواند یکی از نشانه‌های کم‌آبی باشد، اما رنگ ادرار به‌تنهایی معیار دقیقی برای تعیین نیاز به مایعات نیست.

۲. تحرک بدنی را جدی بگیرید

فعالیت بدنی منظم فقط برای عضلات و قلب مفید نیست؛ می‌تواند به کاهش دو عامل مهم خطر بیماری مزمن کلیه یعنی فشار خون بالا و دیابت نیز کمک کند.

فشار خون بالا به‌مرور به عروق آسیب می‌زند و عروق کلیوی نیز از این آسیب در امان نیستند. از سوی دیگر، بالا بودن مداوم قند خون می‌تواند به نفرون‌ها، یعنی واحدهای تصفیه‌کننده کلیه، آسیب برساند.

ورزش منظم با بهبود گردش خون، حفظ سلامت عروق و افزایش حساسیت به انسولین می‌تواند به کنترل این عوامل خطر کمک کند.

لازم نیست برای محافظت از کلیه‌ها حتماً تمرینات سنگین انجام دهید. پیاده‌روی سریع، دوچرخه‌سواری، شنا، تمرینات مقاومتی و سایر فعالیت‌هایی که بتوان آنها را به‌طور منظم ادامه داد، گزینه‌های عملی‌تری هستند.

۳. الگوی غذایی متعادل داشته باشید

سلامت کلیه به‌شدت با سلامت قلب و عروق و متابولیسم ارتباط دارد. فشار خون بالا، دیابت و بیماری قلبی همگی خطر بیماری مزمن کلیه را افزایش می‌دهند؛ بنابراین اصلاح رژیم غذایی می‌تواند از چند مسیر به محافظت از کلیه‌ها کمک کند.

الگوهای غذایی سرشار از سبزیجات، میوه‌ها، غلات کامل، حبوبات، مغزها و دانه‌های بدون نمک و منابع پروتئینی مناسب، در عین محدود کردن سدیم، قندهای افزوده و غذاهای فوق‌فرآوری‌شده، معمولاً انتخاب‌های بهتری هستند.

رژیم DASH نیز یکی از الگوهای غذایی مورد استفاده برای کنترل فشار خون است و می‌تواند مبنای مناسبی برای اصلاح رژیم غذایی در بسیاری از افراد باشد.

البته یک نکته مهم وجود دارد: توصیه‌های غذایی برای فردی که بیماری مزمن کلیه دارد با توصیه‌های پیشگیرانه برای فرد سالم یکسان نیست. بسته به مرحله بیماری کلیوی، ممکن است مقدار سدیم، پتاسیم، فسفر، مایعات و پروتئین نیاز به تنظیم داشته باشد.

۴. وزن خود را در محدوده سالم نگه دارید

چاقی با افزایش خطر بیماری مزمن کلیه و برخی عوارض مرتبط با آن همراه است. اضافه‌وزن و چاقی همچنین می‌توانند از طریق افزایش احتمال فشار خون بالا، مقاومت به انسولین و دیابت، فشار مضاعفی بر کلیه‌ها وارد کنند.

در متن اصلی، شاخص توده بدنی ۳۰ تا ۳۴٫۹ با حدود سه برابر خطر بیشتر بیماری کلیوی و BMI برابر یا بیشتر از ۳۵ با افزایش خطر تا حدود هفت برابر نسبت به وزن سالم گزارش شده است.

با این حال، این اعداد به معنای رابطه علت و معلولی ساده بین یک عدد BMI و بیماری کلیوی نیستند و BMI نیز به‌تنهایی معیار کاملی برای ارزیابی سلامت متابولیک نیست. پیام کاربردی‌تر این است که پیشگیری از افزایش وزن و کاهش وزن در صورت وجود اضافه‌وزن یا چاقی می‌تواند بخشی از راهبرد محافظت از کلیه‌ها باشد.

۵. قند خون را کنترل کنید

دیابت از مهم‌ترین علل بیماری مزمن کلیه است. بالا بودن طولانی‌مدت قند خون می‌تواند به عروق و واحدهای تصفیه‌کننده کلیه آسیب برساند و در نهایت به نفروپاتی دیابتی منجر شود.

کنترل مناسب قند خون، بنابراین، یکی از مهم‌ترین اقدامات برای کاهش خطر آسیب کلیوی در افراد مبتلا به دیابت است.

حتی در افراد بدون دیابت نیز کیفیت رژیم غذایی اهمیت دارد. مصرف زیاد قندهای افزوده و الگوی غذایی نامناسب می‌تواند احتمال مقاومت به انسولین، پیش‌دیابت و دیابت نوع ۲ را افزایش دهد.

مقاله اصلی سقف مصرف قند را ۲۵ گرم در روز برای زنان و ۳۶ گرم برای مردان پیشنهاد می‌کند؛ معادل تقریبی ۶ و ۹ قاشق چای‌خوری. این اعداد را باید به‌عنوان راهنمای مصرف قند افزوده در نظر گرفت، نه اینکه قند طبیعی موجود در میوه، شیر و سایر غذاهای کامل را با آن یکسان بدانیم.

۶. فشار خون را تحت کنترل نگه دارید

فشار خون بالا یکی از مهم‌ترین عوامل خطر بیماری مزمن کلیه است. فشار زیاد و مداوم می‌تواند به دیواره عروق آسیب بزند و عملکرد عروق کلیوی را مختل کند.

وقتی عروق کلیه آسیب می‌بینند، توانایی کلیه برای تنظیم مایعات و دفع مناسب آب و مواد زائد کاهش پیدا می‌کند. اختلال در این فرایند نیز می‌تواند کنترل فشار خون را دشوارتر کند و یک چرخه معیوب ایجاد شود که در صورت تداوم، به آسیب بیشتر کلیه منجر شود.

فشار خون طبیعی در تعریف ارائه‌شده در مقاله، کمتر از ۱۲۰ میلی‌متر جیوه برای فشار سیستولیک و کمتر از ۸۰ میلی‌متر جیوه برای فشار دیاستولیک است.

برای رسیدن به فشار خون مناسب، مجموعه‌ای از اقدامات اهمیت دارد: فعالیت بدنی منظم، وزن سالم، کاهش مصرف سدیم، رژیم غذایی مناسب، پرهیز از سیگار و در صورت نیاز مصرف منظم داروهای تجویزشده.

نکته کاربردی: اگر فشار خون بالا دارید، کنترل آن فقط برای جلوگیری از سکته قلبی یا مغزی نیست؛ کلیه‌ها نیز یکی از مهم‌ترین اندام‌هایی هستند که از کنترل مناسب فشار خون سود می‌برند.

۷. در مصرف مسکن‌های بدون نسخه زیاده‌روی نکنید

برخی داروها، به‌ویژه داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAID)، در صورت مصرف زیاد یا نامناسب می‌توانند به کلیه‌ها آسیب برسانند.

داروهایی مانند ایبوپروفن، ناپروکسن و برخی فرآورده‌های حاوی آسپرین در این گروه قرار می‌گیرند.

خطر آسیب کلیوی در برخی شرایط بیشتر است؛ برای مثال در افراد دچار کم‌آبی، بیماری کلیوی، سن بالا یا مصرف همزمان بعضی داروها. بنابراین «بدون نسخه بودن» یک دارو به معنای بی‌خطر بودن آن برای کلیه‌ها نیست.

مقاله اصلی توصیه می‌کند NSAIDهای بدون نسخه برای درد بیش از ۱۰ روز متوالی و برای تب بیش از ۳ روز متوالی مصرف نشوند و همیشه کمترین دوز مؤثر استفاده شود. اگر پزشک NSAID تجویز کرده است، دارو باید دقیقاً مطابق دستور او مصرف شود.

نکته مهم: اگر به‌طور مکرر به مسکن نیاز دارید، بهتر است علت درد بررسی شود تا اینکه مصرف مسکن به یک عادت روزانه تبدیل شود.

۸. سیگار را ترک کنید

سیگار فقط ریه و قلب را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد؛ با افزایش خطر بیماری مزمن کلیه و پیشرفت سریع‌تر بیماری کلیوی نیز ارتباط دارد.

یکی از مواد موجود در دود تنباکو کادمیوم است؛ فلزی که برای کلیه‌ها سمی است و می‌تواند به نفرون‌ها آسیب برساند. این ماده می‌تواند در کلیه تجمع پیدا کند و برای مدت طولانی در بدن باقی بماند.

ترک سیگار بنابراین اقدامی مهم برای کاهش آسیب ناشی از مواجهه با ترکیبات سمی دخانیات است. در متن اصلی اشاره شده که پس از حدود سه ماه ترک سیگار، غلظت کادمیوم می‌تواند کاهش پیدا کند؛ موضوعی که ممکن است روند آسیب را کند کرده و احتمالاً متوقف کند.

البته نباید این موضوع را به این معنا تفسیر کرد که پس از سه ماه ترک، تمام آسیب‌های کلیوی ناشی از سیگار برگشت‌پذیر می‌شوند. ترک هرچه زودتر، برای سلامت کلی بدن و کلیه‌ها بهتر است.

۹. اگر در معرض خطر هستید، عملکرد کلیه را بررسی کنید

یکی از مشکلات بیماری مزمن کلیه این است که ممکن است مدت‌ها بدون علامت باقی بماند. بنابراین منتظر بروز علائم واضح ماندن، راه مناسبی برای تشخیص زودهنگام نیست.

اگر یکی از عوامل خطر زیر را دارید، درباره ارزیابی عملکرد کلیه با پزشک مشورت کنید:

• دیابت
• فشار خون بالا
• بیماری قلبی
• سابقه خانوادگی بیماری کلیوی
• سابقه شخصی آسیب حاد کلیه

ارزیابی عملکرد کلیه می‌تواند شامل آزمایش‌های خون و ادرار باشد و بسته به شرایط فرد، پزشک ممکن است بررسی‌هایی مانند کراتینین خون و برآورد نرخ فیلتراسیون گلومرولی (eGFR) و ارزیابی آلبومین ادرار را درخواست کند.

این نکته اهمیت زیادی دارد، زیرا تشخیص زودهنگام می‌تواند فرصت بیشتری برای کنترل عوامل خطر و کند کردن پیشرفت بیماری ایجاد کند.

چه چیزهایی بیشترین اهمیت را دارند؟

اگر بخواهیم این ۹ توصیه را به چند اقدام اصلی تبدیل کنیم، لازم نیست زندگی خود را حول «سلامت کلیه» بازطراحی کنید. تمرکز روی چند عامل پراثر منطقی‌تر است:

برای فرد سالم:

• فعالیت بدنی منظم داشته باشید.
• وزن مناسب را حفظ کنید.
• رژیم غذایی متعادل و کم‌نمک داشته باشید.
• فشار خون و قند خون را جدی بگیرید.
• سیگار نکشید.
• از مصرف مکرر و بی‌دلیل NSAIDها پرهیز کنید.
• مایعات کافی دریافت کنید، بدون اینکه در نوشیدن آب افراط کنید.

برای افراد پرخطر: علاوه بر موارد بالا، پیگیری پزشکی و ارزیابی دوره‌ای عملکرد کلیه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

پرسش‌های متداول

آیا برای سالم ماندن کلیه باید آب زیادی بنوشیم؟

خیر. باید به اندازه کافی مایعات دریافت کنید تا بدن دچار کم‌آبی نشود، اما نوشیدن آب بسیار زیاد مزیت اثبات‌شده‌ای برای پیشگیری از بیماری کلیوی در افراد سالم ندارد. نیاز به مایعات در افراد مختلف متفاوت است.

آیا رژیم پرپروتئین به کلیه آسیب می‌زند؟

در افراد سالم، شواهد نشان نمی‌دهد که هر رژیم پرپروتئینی الزاماً باعث بیماری کلیوی شود. اما در افراد مبتلا به بیماری مزمن کلیه، مقدار و نوع پروتئین باید متناسب با مرحله بیماری و شرایط فرد تنظیم شود. بنابراین نمی‌توان یک عدد واحد را برای همه افراد تجویز کرد.

آیا مصرف زیاد نمک روی کلیه‌ها اثر دارد؟

بله. مصرف زیاد سدیم می‌تواند به افزایش فشار خون کمک کند و فشار خون بالا یکی از مهم‌ترین عوامل آسیب کلیوی است. کاهش مصرف نمک، به‌ویژه در افراد مبتلا به فشار خون بالا، بخش مهمی از محافظت از کلیه‌هاست.

آیا هر فرد سالمی باید مرتب آزمایش کلیه بدهد؟

لزوم غربالگری به سطح خطر فرد بستگی دارد. در افراد دارای دیابت، فشار خون بالا، بیماری قلبی، سابقه خانوادگی بیماری کلیوی یا سابقه آسیب حاد کلیه، ارزیابی عملکرد کلیه اهمیت بیشتری دارد. افراد کم‌خطر معمولاً به آزمایش‌های مکرر بدون دلیل پزشکی نیاز ندارند.

آیا مصرف مکمل‌ها برای سلامت کلیه مفید است؟

نه لزوماً. «طبیعی» یا «مکمل» بودن یک ماده به معنای مفید یا بی‌خطر بودن آن برای کلیه نیست. بعضی مکمل‌ها، به‌خصوص در دوزهای بالا یا در افراد مبتلا به بیماری کلیوی، می‌توانند مشکل‌ساز شوند. بهتر است مصرف مکمل‌ها بر اساس نیاز واقعی و شرایط فرد انجام شود.

جمع‌بندی

سلامت کلیه‌ها بیشتر از آنکه به یک ماده غذایی یا یک عادت خاص وابسته باشد، نتیجه مجموعه‌ای از انتخاب‌های روزمره است. کنترل فشار خون و قند خون، فعالیت بدنی، وزن مناسب، رژیم غذایی متعادل، ترک سیگار و پرهیز از مصرف بی‌رویه مسکن‌های ضدالتهابی از مهم‌ترین اقداماتی هستند که می‌توانند به کاهش خطر آسیب کلیوی کمک کنند.

نوشیدن آب کافی نیز مهم است، اما نباید آن را به یک راه‌حل جادویی برای سلامت کلیه تبدیل کرد. برای افرادی که عوامل خطر دارند، شاید مهم‌ترین اقدام نه نوشیدن آب بیشتر، بلکه تشخیص زودهنگام و پیگیری منظم عملکرد کلیه باشد.