سرماخوردگی چیست؟ علائم، درمان و راه‌های پیشگیری

سرماخوردگی یکی از شایع‌ترین عفونت‌های ویروسی دستگاه تنفسی است که بیشتر بینی، گلو و مجاری تنفسی فوقانی را درگیر می‌کند. آبریزش بینی، عطسه، گرفتگی بینی، گلودرد و سرفه از علائم معمول آن هستند. این بیماری اغلب خفیف است و بدون درمان اختصاصی بهبود پیدا می‌کند؛ بااین‌حال، شناخت علائم، روش‌های مراقبت در خانه و نشانه‌های هشداردهنده می‌تواند به کنترل بهتر بیماری و پیشگیری از عوارض کمک کند.

علائم سرماخوردگی چیست؟

سرماخوردگی ممکن است با شدت‌های متفاوتی بروز کند. برخی افراد فقط آبریزش بینی و عطسه دارند، درحالی‌که دیگران هم‌زمان دچار گلودرد، سرفه و احساس ناخوشی می‌شوند. علائم شایع عبارت‌اند از:

• عطسه‌های مکرر
• گرفتگی بینی و دشواری در تنفس از راه بینی
• آبریزش بینی؛ ترشحات در ابتدا معمولاً شفاف هستند، اما ممکن است با گذشت زمان سفید، زرد یا سبز شوند.
• گلودرد یا احساس خراشیدگی در گلو
• سرفه
• ترشحات پشت حلق که ممکن است باعث تحریک گلو و سرفه شوند
• اشک‌ریزش چشم‌ها

تب در سرماخوردگی بزرگسالان معمول نیست، اما ممکن است به‌ویژه در کودکان رخ دهد. بنابراین، نداشتن تب به معنای قطعی سرماخوردگی نیست و وجود تب نیز لزوماً نشان‌دهنده ابتلا به بیماری دیگری نخواهد بود.

بیش از ۲۰۰ نوع ویروس می‌توانند علائم سرماخوردگی ایجاد کنند. راینوویروس‌ها از شایع‌ترین عوامل این بیماری هستند. به همین دلیل، ابتلا به سرماخوردگی‌های مکرر امکان‌پذیر است؛ زیرا ایمنی ایجادشده در برابر یک ویروس، الزاماً از بدن در برابر سایر ویروس‌های سرماخوردگی محافظت نمی‌کند.

تفاوت سرماخوردگی با آنفلوانزا و کووید ۱۹

سرماخوردگی، آنفلوانزا و کووید ۱۹ می‌توانند علائم مشابهی ایجاد کنند. به همین دلیل، تشخیص قطعی تنها بر اساس علائم همیشه امکان‌پذیر نیست و در برخی شرایط ممکن است انجام آزمایش ضروری باشد.

سرماخوردگی معمولاً به‌تدریج شروع می‌شود و علائمی مانند آبریزش بینی، عطسه و گلودرد در آن برجسته‌تر هستند. آنفلوانزا اغلب با شروع ناگهانی، تب، لرز، درد عضلانی، سردرد و خستگی شدید همراه است. کووید ۱۹ نیز می‌تواند طیف گسترده‌ای از علائم، از نشانه‌های خفیف شبیه سرماخوردگی تا تب، سرفه، خستگی، تنگی نفس و اختلال در حس بویایی یا چشایی را ایجاد کند.

سردرد، بدن‌درد شدید، خستگی قابل‌توجه، تنگی نفس، استفراغ یا اسهال ممکن است احتمال آنفلوانزا یا کووید ۱۹ را مطرح کنند، اما این علائم اختصاصی نیستند و به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیستند. از دست دادن حس بویایی یا چشایی نیز می‌تواند در کووید ۱۹ رخ دهد، هرچند نبود این علامت ابتلا را رد نمی‌کند.

اگر علائم شدید باشند، فرد در گروه‌های پرخطر قرار داشته باشد یا نتیجه تشخیص بر تصمیم‌گیری درباره درمان تأثیر بگذارد، بهتر است با پزشک مشورت کند. این موضوع اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا برخی درمان‌های ضدویروسی آنفلوانزا و کووید ۱۹ در صورت شروع زودهنگام مؤثرتر هستند.

سرماخوردگی چند روز طول می‌کشد؟

سرماخوردگی معمولاً طی یک تا دو هفته بهبود پیدا می‌کند. علائم اغلب در روز دوم و سوم شدیدتر می‌شوند و سپس به‌تدریج کاهش می‌یابند. بااین‌حال، مدت بیماری در همه افراد یکسان نیست.

سن، وضعیت عمومی سلامت، قدرت سیستم ایمنی و وجود بیماری‌های زمینه‌ای می‌توانند بر طول دوره بهبودی تأثیر بگذارند. در افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن یا کسانی که سیستم ایمنی ضعیف‌تری دارند، احتمال طولانی‌تر شدن علائم و بروز عوارض بیشتر است.

بعضی علائم، به‌ویژه سرفه، ممکن است حتی پس از برطرف شدن سایر نشانه‌ها باقی بمانند. بااین‌حال، اگر علائم پس از ۱۰ روز بهبود پیدا نکنند، ابتدا بهتر شوند و سپس دوباره شدت بگیرند یا به‌تدریج بدتر شوند، باید احتمال عفونت ثانویه یا بیماری دیگری بررسی شود.

چگونه سرماخوردگی را سریع‌تر بهبود دهیم؟

در حال حاضر درمانی که تمام ویروس‌های عامل سرماخوردگی را از بین ببرد و بیماری را فوراً درمان کند، وجود ندارد. بااین‌حال، استراحت، دریافت مایعات کافی و استفاده درست از روش‌های تسکین‌دهنده می‌توانند به کاهش ناراحتی و تحمل بهتر علائم کمک کنند.

آنتی‌بیوتیک‌ها نیز برای درمان سرماخوردگی معمولی مؤثر نیستند؛ زیرا این بیماری منشأ ویروسی دارد و آنتی‌بیوتیک‌ها علیه باکتری‌ها عمل می‌کنند. مصرف خودسرانه این داروها نه‌تنها روند بهبودی سرماخوردگی را تسریع نمی‌کند، بلکه می‌تواند خطر عوارض دارویی و مقاومت آنتی‌بیوتیکی را افزایش دهد.

۱. استراحت و خواب کافی

در دوران بیماری، بدن برای مقابله با عفونت به فرصت کافی برای استراحت نیاز دارد. خواب مناسب و کاهش فعالیت‌های سنگین می‌توانند به تحمل بهتر علائم کمک کنند. اگر تب یا ضعف قابل‌توجه دارید، بهتر است تا زمان بهبود از فعالیت بدنی شدید خودداری کنید.

۲. دریافت مایعات کافی

آب، سوپ، نوشیدنی‌های گرم و سایر مایعات مناسب به حفظ آب بدن کمک می‌کنند. در صورت تب یا افزایش ترشحات، توجه به دریافت مایعات اهمیت بیشتری دارد. لازم نیست برای درمان سرماخوردگی حجم بسیار زیادی آب بنوشید؛ هدف، جلوگیری از کم‌آبی و تأمین نیاز معمول بدن است.

۳. استفاده از دستگاه بخور

دستگاه بخور سرد می‌تواند رطوبت محیط را افزایش دهد و در برخی افراد به کاهش احساس خشکی و گرفتگی بینی کمک کند. دوش آب گرم نیز ممکن است به‌طور موقت تنفس را راحت‌تر کند، اما شواهدی وجود ندارد که بخار به‌تنهایی دوره بیماری را کوتاه کند.

دستگاه بخور باید مرتب تمیز شود تا از رشد کپک و میکروب‌ها جلوگیری شود. از استنشاق بخار آب جوش نیز خودداری کنید؛ زیرا خطر سوختگی، به‌ویژه در کودکان، وجود دارد.

۴. غرغره آب‌نمک و مصرف مایعات گرم

غرغره آب‌نمک ولرم می‌تواند به تسکین موقت گلودرد کمک کند. برای تهیه آن می‌توان مقدار کمی نمک را در یک لیوان آب ولرم حل کرد و پس از غرغره کردن، محلول را بیرون ریخت. این روش برای کودکان خردسال که توانایی غرغره کردن و بیرون ریختن محلول را ندارند مناسب نیست.

سوپ گرم، نوشیدنی‌های گرم، آب‌نبات مکیدنی مخصوص گلو و خوراکی‌های نرم نیز ممکن است تحریک گلو را کاهش دهند. عسل می‌تواند در تسکین سرفه، به‌ویژه در کودکان بالای یک سال، مؤثر باشد؛ اما هرگز نباید به کودک زیر یک سال عسل داد.

۵. استفاده از محلول نمکی بینی

اسپری یا قطره بینی حاوی محلول نمکی می‌تواند به رقیق شدن ترشحات و کاهش گرفتگی بینی کمک کند. شست‌وشوی بینی با وسایلی مانند نتی‌پات نیز برای برخی افراد مفید است.

برای شست‌وشوی بینی باید از آب استریل یا مقطر، یا آب جوشانده‌شده و سپس سردشده استفاده شود؛ آب شیر بدون آماده‌سازی مناسب نیست. وسیله شست‌وشو را نیز پس از استفاده تمیز کنید.

۶. مصرف داروهای تسکین‌دهنده علائم

برخی داروهای بدون نسخه می‌توانند درد، تب یا سایر علائم سرماخوردگی را کاهش دهند، اما بیماری را درمان نمی‌کنند. از جمله این داروها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ایبوپروفن: برای کاهش درد و تب؛ در افرادی که زخم معده، بیماری کلیوی یا برخی بیماری‌های دیگر دارند، ممکن است مناسب نباشد.
• ناپروکسن: برای تسکین درد و تب، با احتیاط‌های مشابه سایر داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی.
• استامینوفن: برای کاهش درد و تب؛ مصرف بیش از مقدار توصیه‌شده می‌تواند به کبد آسیب جدی وارد کند.
• برخی داروهای ترکیبی سرماخوردگی: ممکن است برای کاهش گرفتگی بینی، سرفه یا سایر علائم به کار بروند، اما ترکیبات آن‌ها باید با دقت بررسی شود.

هنگام مصرف داروهای سرماخوردگی، برچسب ترکیبات و مقدار مصرف را بررسی کنید. بعضی فرآورده‌های ترکیبی از قبل حاوی استامینوفن یا داروهای مسکن دیگر هستند؛ مصرف هم‌زمان چند فرآورده مشابه ممکن است باعث دریافت بیش از حد دارو شود. در صورت بارداری، شیردهی، ابتلا به بیماری زمینه‌ای یا مصرف داروهای دیگر، پیش از انتخاب دارو با پزشک یا داروساز مشورت کنید.

مصرف داروهای سرماخوردگی در کودکان

داروهای بدون نسخه سرماخوردگی برای کودکان باید با احتیاط فراوان استفاده شوند. بسیاری از این داروها برای کودکان خردسال توصیه نمی‌شوند و ممکن است عوارض جدی ایجاد کنند. فرآورده‌های سرفه و سرماخوردگی معمولاً برای کودکان زیر دو سال توصیه نمی‌شوند و بسیاری از متخصصان نیز استفاده از آن‌ها را در کودکان زیر چهار سال مناسب نمی‌دانند، مگر اینکه پزشک توصیه دیگری داشته باشد.

برای کاهش علائم در کودکان می‌توان از دریافت مایعات کافی، قطره یا اسپری نمکی بینی و دستگاه بخور تمیز استفاده کرد. استامینوفن یا ایبوپروفن ممکن است برای کاهش درد و تب به کار بروند، اما انتخاب دارو و مقدار آن باید بر اساس سن، وزن و شرایط کودک انجام شود. ایبوپروفن برای بعضی کودکان خردسال مناسب نیست و آسپرین نیز نباید برای کودکان یا نوجوانان مبتلا به بیماری‌های ویروسی استفاده شود، مگر در شرایط خاص و با دستور پزشک.

سرماخوردگی تا چه مدت مسری است؟

سرماخوردگی از طریق تماس نزدیک با فرد بیمار، قطرات و ذرات تنفسی ناشی از سرفه و عطسه و تماس دست‌های آلوده با بینی، دهان یا چشم‌ها منتقل می‌شود. فرد مبتلا معمولاً در چند روز نخست بروز علائم بیشترین میزان سرایت را دارد، هرچند انتقال ویروس ممکن است در دوره‌های دیگر بیماری نیز رخ دهد.

برای کاهش احتمال انتقال بیماری، بهتر است در روزهای ابتدایی علائم از تماس نزدیک با دیگران، به‌ویژه سالمندان، افراد دارای بیماری‌های ریوی و کسانی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، خودداری کنید. هنگام سرفه یا عطسه، دهان و بینی خود را با دستمال یا قسمت داخلی آرنج بپوشانید و دستمال استفاده‌شده را دور بیندازید.

شستن مرتب دست‌ها با آب و صابون، تهویه مناسب محیط و استفاده از ماسک در موقعیت‌های پرخطر نیز می‌توانند به کاهش انتقال ویروس‌های تنفسی کمک کنند. اگر مجبور هستید در زمان بیماری کنار دیگران باشید، رعایت این اقدامات اهمیت بیشتری دارد.

چه زمانی برای سرماخوردگی باید به پزشک مراجعه کرد؟

بیشتر موارد سرماخوردگی بدون نیاز به درمان پزشکی اختصاصی بهبود پیدا می‌کنند، اما برخی علائم می‌توانند نشان‌دهنده عارضه یا بیماری جدی‌تری باشند. در صورت بروز نشانه‌های زیر، ارزیابی پزشکی ضروری است:

• دشواری در تنفس، تنفس سریع یا احساس تنگی نفس
• نشانه‌های کم‌آبی، مانند تشنگی شدید، خشکی دهان، سرگیجه، کاهش ادرار یا گیجی
• تب که بیش از چهار روز ادامه پیدا کند
• بهبود نیافتن علائم پس از ۱۰ روز
• بهتر شدن علائم و سپس بازگشت آن‌ها یا شدیدتر شدن بیماری
• بدتر شدن یک بیماری مزمن در جریان سرماخوردگی

در صورت تنگی نفس شدید، درد قفسه سینه، کبودی لب‌ها، کاهش سطح هوشیاری یا گیجی شدید، باید فوراً به مراکز اورژانس مراجعه کرد.

افراد مبتلا به آسم، بیماری انسدادی مزمن ریه، سایر بیماری‌های ریوی یا اختلالات سیستم ایمنی باید نسبت به تغییر علائم حساس‌تر باشند. در این گروه‌ها، حتی عفونتی که در ابتدا خفیف به نظر می‌رسد ممکن است به مراقبت زودهنگام نیاز داشته باشد. در مورد نوزادان خردسال نیز تب یا علائم تنفسی نگران‌کننده باید سریع‌تر بررسی شود.

عوارض احتمالی سرماخوردگی

در برخی موارد، عفونت ویروسی دستگاه تنفسی می‌تواند زمینه را برای بروز عوارض فراهم کند یا بیماری‌های زمینه‌ای را تشدید کند. عوارض احتمالی عبارت‌اند از:

• عفونت گوش میانی
• عفونت یا التهاب سینوس‌ها
• اختلال در حس بویایی، از جمله کاهش یا از دست دادن بویایی و درک غیرطبیعی بوها
• خروسک، به‌ویژه در کودکان
• برونشیت
• ذات‌الریه
• تشدید حملات آسم
• بدتر شدن بیماری انسدادی مزمن ریه
• تشدید علائم فیبروز کیستیک

تغییر رنگ ترشحات بینی به زرد یا سبز به‌تنهایی به معنای عفونت باکتریایی یا نیاز به آنتی‌بیوتیک نیست. تصمیم درباره درمان باید بر اساس مجموعه علائم، مدت بیماری و ارزیابی پزشکی گرفته شود.

عوارض سرماخوردگی ممکن است در هر فردی رخ دهند، اما کودکان خردسال، سالمندان، افراد مبتلا به بیماری‌های ریوی و کسانی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند بیشتر در معرض خطر هستند.

چگونه از سرماخوردگی پیشگیری کنیم؟

از آنجا که ویروس‌های متعددی می‌توانند سرماخوردگی ایجاد کنند، پیشگیری کامل همیشه امکان‌پذیر نیست. بااین‌حال، رعایت چند اقدام ساده می‌تواند احتمال ابتلا و انتقال ویروس را کاهش دهد:

• از تماس نزدیک با افرادی که علائم عفونت تنفسی دارند، تا حد امکان خودداری کنید.
• دست‌ها را به‌طور مرتب با آب و صابون بشویید.
• هنگام سرفه و عطسه، دهان و بینی را بپوشانید.
• از لمس چشم‌ها، بینی و دهان با دست‌های نشسته خودداری کنید.
• محیط‌های بسته را به‌خوبی تهویه کنید.
• در صورت بیماری، برای کاهش انتقال ویروس به دیگران فاصله مناسب را رعایت کنید و در موقعیت‌های پرخطر از ماسک استفاده کنید.
• از سیگار کشیدن و قرار گرفتن در معرض دود سیگار دوری کنید؛ دود می‌تواند مجاری تنفسی را تحریک کند و علائم تنفسی را تشدید کند.

در حال حاضر واکسن اختصاصی برای پیشگیری از تمام انواع سرماخوردگی وجود ندارد. تنوع بسیار زیاد ویروس‌های عامل این بیماری و تغییر مداوم سویه‌های آن‌ها، تولید واکسنی فراگیر را دشوار کرده است. البته واکسن‌های آنفلوانزا و کووید ۱۹ می‌توانند در پیشگیری از همان بیماری‌ها و کاهش خطر عوارض آن‌ها مؤثر باشند؛ اما از تمام انواع سرماخوردگی جلوگیری نمی‌کنند.

پرسش‌های متداول درباره سرماخوردگی

آیا برای درمان سرماخوردگی باید آنتی‌بیوتیک مصرف کرد؟

خیر. سرماخوردگی معمولی ناشی از ویروس است و آنتی‌بیوتیک‌ها بر ویروس‌ها اثر ندارند. این داروها فقط در صورت تشخیص عفونت باکتریایی و تجویز پزشک کاربرد دارند.

آیا ترشحات زرد یا سبز بینی نشانه عفونت باکتریایی هستند؟

خیر. رنگ ترشحات بینی ممکن است در طول سرماخوردگی تغییر کند و به‌تنهایی نشان‌دهنده عفونت باکتریایی نیست. طولانی شدن علائم، بدتر شدن دوباره بیماری یا وجود نشانه‌های دیگر باید در کنار رنگ ترشحات بررسی شود.

آیا می‌توان سرماخوردگی را در یک روز درمان کرد؟

درمان اثبات‌شده‌ای برای از بین بردن فوری ویروس‌های عامل سرماخوردگی وجود ندارد. استراحت، دریافت مایعات کافی و روش‌های تسکین‌دهنده می‌توانند به کاهش علائم کمک کنند، اما بیماری معمولاً برای بهبود به زمان نیاز دارد.

سرماخوردگی معمولاً چند روز پس از ابتلا بهتر می‌شود؟

علائم اغلب در روز دوم و سوم شدیدتر هستند و سپس به‌تدریج کاهش می‌یابند. بیشتر افراد طی یک تا دو هفته بهتر می‌شوند، هرچند ممکن است سرفه مدت بیشتری ادامه داشته باشد.

آیا برای سرماخوردگی واکسن وجود دارد؟

خیر. به دلیل تنوع زیاد ویروس‌های عامل سرماخوردگی، واکسن فراگیری برای پیشگیری از تمام انواع آن وجود ندارد. واکسن‌های آنفلوانزا و کووید ۱۹ برای پیشگیری از بیماری‌های مربوط به خودشان طراحی شده‌اند و جایگزین واکسن سرماخوردگی نیستند.

جمع‌بندی

سرماخوردگی یک عفونت ویروسی شایع است که معمولاً با عطسه، آبریزش یا گرفتگی بینی، گلودرد و سرفه همراه می‌شود و طی یک تا دو هفته بهبود پیدا می‌کند. استراحت، دریافت مایعات کافی و استفاده درست از روش‌های تسکین‌دهنده می‌توانند به کنترل علائم کمک کنند؛ آنتی‌بیوتیک‌ها نیز برای سرماخوردگی ویروسی معمولی مؤثر نیستند.

برای کاهش انتقال بیماری، رعایت بهداشت دست‌ها، پوشاندن دهان و بینی هنگام سرفه و عطسه و پرهیز از تماس نزدیک با افراد آسیب‌پذیر اهمیت دارد. اگر علائم شدید باشند، بیش از حد انتظار ادامه پیدا کنند یا پس از بهبود اولیه دوباره بدتر شوند، مراجعه به پزشک ضروری است.