مفهوم مرگ مغزی و اعلام آن

مرگ مغزی به این معناست که فرد از نظر قانونی مرده تلقی می‌شود و هیچ شانسی برای بهبودی نخواهد داشت. پیش از آنکه فردی دچار مرگ مغزی اعلام شود، پزشکان باید آزمایش‌های خاصی مانند بررسی رفلکس‌ها و تنفس را انجام دهند تا از قطعیت تشخیص اطمینان حاصل کنند. مرگ مغزی یک تعریف بالینی و حقوقی از فوت است¹. فردی که دچار مرگ مغزی شده باشد، ممکن است همچنان علائمی از حیات مانند گرمای پوست، ضربان قلب و بالا و پایین رفتن قفسه سینه با کمک دستگاه تهویه را نشان دهد. با این حال، حتی اگر فرد از نظر ظاهری زنده به نظر برسد، مغز به طور قابل توجهی آسیب دیده و بهبودی به هیچ وجه امکان‌پذیر نیست.

عدم پاسخ به محرک‌ها یکی از معیارهایی است که ارائه‌دهندگان مراقبت‌های بهداشتی هنگام اعلام مرگ مغزی از آن استفاده می‌کنند. برخی دیگر از این معیارها شامل عدم وجود رفلکس‌ها و ناتوانی در تنفس بدون کمک دستگاه ونتیلاتور است. این مقاله به بحث درباره مرگ مغزی، چیستی آن و نحوه تشخیص آن توسط ارائه‌دهندگان مراقبت‌های بهداشتی می‌پردازد.

چه عواملی باعث مرگ مغزی می‌شوند؟

سلول‌های مغزی به طور مؤثری بازسازی نمی‌شوند و این امر بهبودی مغز از آسیب را دشوار می‌کند. هنگامی که سلول‌های مغزی دچار آسیب دائمی می‌شوند، نمی‌توان آن‌ها را جایگزین کرد و از دست دادن عمده عملکرد مغز، منجر به مرگ مغزی می‌شود.

برخی از شرایط پزشکی عمده می‌توانند به مرگ مغزی منجر شوند که شامل موارد زیر است:

• سکته مغزی
• حمله قلبی
• ضربه مغزی شدید
• محرومیت از اکسیژن (کمبود اکسیژن)
• تومور مغزی
• عفونت مغزی مانند آنسفالیت (التهاب مغز)

نحوه اعلام مرگ مغزی یک فرد

مرگ مغزی به این معنی است که یک پزشک واجد شرایط، که معمولاً متخصص مغز و اعصاب است، یک معاینه فیزیکی گسترده انجام داده و معیارهای مرگ مغزی را ثبت کرده است². هنگامی که یک فرد دچار مرگ مغزی اعلام می‌شود، به این معنی است که وی از نظر قانونی فوت کرده است. گواهی فوت او تاریخ اعلام مرگ مغزی را نشان خواهد داد، نه زمانی که قلب او در آینده از کار می‌ایستد.

در ایالات متحده، اگر فردی دچار مرگ مغزی اعلام شود و شرایط پزشکی خاصی را برآورده کند، اهدای عضو ممکن است یک گزینه باشد. در بسیاری از موارد، فرد قبلاً تصمیم خود برای اهدای عضو را گرفته و این انتخاب را در گواهینامه رانندگی یا وصیت‌نامه خود ثبت کرده است.

نشانه‌های مرگ مغزی

پیش از اعلام مرگ مغزی، سه معیار بالینی باید به طور کامل رعایت شوند. اولین معیار، عدم پاسخگویی است؛ برای تعیین پاسخگویی، ارائه‌دهنده مراقبت‌های بهداشتی به دنبال شواهدی می‌گردد که نشان دهد فرد نسبت به تحریکات بینایی، شنوایی و لامسه هیچ آگاهی ندارد³.

دومین معیار، عدم وجود رفلکس‌ها است؛ ارائه‌دهنده مراقبت‌های بهداشتی بررسی می‌کند که آیا فرد رفلکس‌هایی مانند رفلکس بلع و سرفه را از دست داده است یا خیر. همچنین بررسی می‌شود که آیا مردمک‌های چشم در پاسخ به نور ثابت باقی می‌مانند یا خیر¹. سومین معیار، آپنه (قطع تنفس) است؛ آپنه به معنای ناتوانی در تنفس بدون دستگاه ونتیلاتور است که برای بررسی آن، فرد از دستگاه جدا می‌شود تا مشخص شود آیا می‌تواند بدون آن یک نفس خودبه‌خودی بکشد یا خیر¹.

تفاوت مرگ مغزی و کما

مرگ مغزی با کما یکسان نیست، اگرچه ممکن است فردی که در کما است از بیرون شبیه به فردی با مرگ مغزی به نظر برسد. فردی که در کما است، ناهوشیار است اما همچنان فعالیت مغزی خود را حفظ کرده است. این امکان وجود دارد که فردی که در کما است هوشیاری خود را دوباره به دست آورد، اما فردی که دچار مرگ مغزی شده است، هیچ فعالیت مغزی ندارد و هیچ شانسی برای بهبودی نخواهد داشت⁴.

آزمایش‌های تشخیصی برای مرگ مغزی

برخی شرایط پزشکی می‌توانند علائمی شبیه به مرگ مغزی ایجاد کنند؛ به همین دلیل اولین کاری که ارائه‌دهندگان مراقبت‌های بهداشتی انجام می‌دهند این است که بررسی کنند آیا فرد دارای یک وضعیت قابل برگشت است که بتواند شبیه به مرگ مغزی باشد یا خیر. به عنوان مثال، فردی که دچار هیپوترمی شدید (کاهش شدید دمای بدن) است، ممکن است به محرک‌هایی که برای تشخیص مرگ مغزی استفاده می‌شوند، پاسخ ندهد⁵.

داروهای فلج‌کننده نیز می‌توانند بر نتایج آزمایش‌ها تأثیر بگذارند؛ اگر به فردی داروی آرام‌بخش داده شده باشد، آزمایش‌های مرگ مغزی تا زمانی که اثر دارو از بدن خارج شود، قابل انجام نیستند. همچنین باید شرایط پزشکی دیگری مانند فشار خون بسیار پایین یا عدم تعادل شدید الکترولیت‌ها قبل از انجام ارزیابی مرگ مغزی اصلاح شوند⁵.

معاینه فیزیکی

معاینه فیزیکی برای تعیین سطح پاسخگویی فرد انجام می‌شود. اگر این معاینه نشان دهد که فرد هیچ پاسخگویی ندارد، معاینه فیزیکی برای بررسی رفلکس‌های خاص ادامه می‌یابد⁵.

فردی که دچار مرگ مغزی شده است، هیچ یک از رفلکس‌های ساقه مغز را نخواهد داشت. به عنوان مثال، فردی که در کما است اما دچار مرگ مغزی نشده باشد، اگر چشمش با یک تکه پنبه تحریک شود، پلک می‌زند یا سر خود را حرکت می‌دهد. اما فردی که دچار مرگ مغزی شده است، نمی‌تواند پلک بزند، پلک‌های خود را جمع کند، یا تلاش کند تا زمانی که ارائه‌دهنده مراقبت‌های بهداشتی چشم او را لمس می‌کند، دور شود؛ بنابراین، عدم وجود رفلکس پلک زدن نشان می‌دهد که ساقه مغز به درستی کار نمی‌کند².

نوع دیگری از آزمایش فیزیکی، تست کالری سرد است؛ این آزمایش با استفاده از سرنگ آب یخ انجام می‌شود و آب به داخل کانال گوش تزریق می‌گردد. بیمار دچار مرگ مغزی هیچ پاسخی به این نوع تحریک نشان نخواهد داد، اما فردی که دارای عملکرد مغزی است، واکنشی از جمله حرکت چشم یا استفراغ خواهد داشت².

تست آپنه

بیماری که به اندازه کافی بدحال است که برای او تست مرگ مغزی انجام می‌شود، به دستگاه ونتیلاتور متصل است و نمی‌تواند بدون آن نفس بکشد. برای آزمایش اینکه آیا رفلکس تنفس دست‌نخورده است یا از بین رفته، ونتیلاتور در یک فرآیند به نام تست آپنه برداشته می‌شود⁵.

به طور معمول، بلافاصله قبل از برداشتن ونتیلاتور، یک آزمایش گاز خون شریانی (ABG) گرفته می‌شود. در طول تست آپنه ممکن است اکسیژن داده شود، اما از ونتیلاتور نمی‌توان استفاده کرد. اکثر افراد، حتی کسانی که بیماری‌های شدید دارند، زمانی که ونتیلاتور برداشته می‌شود، سعی می‌کنند نفس بکشند، اما فردی که دچار مرگ مغزی شده است در طول تست آپنه هیچ نفس خودبه‌خودی نخواهد کشید⁶. هنگامی که یک فرد دچار مرگ مغزی می‌شود، مغز قادر به ارسال سیگنال تنفس نیست و تنفس بدون پشتیبانی ونتیلاتور رخ نمی‌دهد.

سایر آزمایش‌های مرگ مغزی

پس از تکمیل ارزیابی فیزیکی، پزشک ممکن است تصمیم بگیرد که آزمایش‌های دیگری را نیز تجویز کند. در حالی که معمولاً هم ارزیابی فیزیکی و هم تست آپنه انجام می‌شود، برخی از افرادی که دچار مرگ مغزی نشده‌اند نمی‌توانند تست آپنه را تحمل کنند. اغلب در چنین مواردی، مطالعه جریان خون (Flow Study) انجام خواهد شد.

مطالعات جریان خون بررسی می‌کنند که آیا خون از طریق جریان خون به مغز می‌رسد یا خیر. اگر این مطالعه نشان دهد که هیچ خونی به مغز نمی‌رسد، این آزمایش با تشخیص مرگ مغزی سازگار است⁷. برخی از پزشکان از الکتروانسفالوگرام (EEG) استفاده می‌کنند که آزمایشی است که امواج مغزی را اندازه‌گیری می‌کند. فردی که دچار مرگ مغزی شده است، EEG “صاف” (Flat) خواهد داشت، زیرا امواج مغزی وجود ندارند⁷. همچنین می‌توان آتروپین را که یک داروی تجویزی برای افزایش ضربان قلب است، به عنوان یک آزمایش کمکی برای مرگ مغزی تجویز کرد، زیرا در افراد دچار مرگ مغزی مؤثر نیست. اگر ضربان قلب پس از تجویز دارو به طور قابل توجهی افزایش یابد، این نشان می‌دهد که فرد دچار مرگ مغزی نشده است².

درک اهدای عضو

اگر فردی با اهدای اعضای خود پس از مرگ موافقت کرده باشد، بدن او باید تحت پشتیبانی حیات حفظ شود تا زمانی که اعضای او قابل برداشت باشند. این کار از مرگ بافتی جلوگیری می‌کند، زیرا مرگ بافتی می‌تواند به اندام‌ها آسیب برساند و آن‌ها را برای پیوند نامناسب سازد⁸. مهم است به یاد داشته باشید که اگرچه بدن فرد هنوز گرم است و تنفس می‌کند، اما او از نظر بالینی مرده است و در طول این فرآیند هیچ دردی احساس نخواهد کرد. هنگامی که دستگاه ونتیلاتور خاموش شود، ضربان قلب متوقف شده و تنفس نیز قطع خواهد شد.